कमलप्रकाश मल्ल
कर्माचार्यले ‘इदमित्थं’ टीकाकार परम्पराप्रति यसप्रकार सिधा असन्तोष व्यक्त गरे पनि आफ्नो आलोचना लेखनको व्यवहारमा उनले मूल्याङ्कनभन्दा व्याख्या गर्ने प्रवृत्तिलाई धेरै उत्तरदायीपूर्ण मानेजस्तो देखिन्छ । आलोचनामा commitment लाई पन्छाउनु नै बहादुरी हुनसक्दैन । त्यसकारण कहींकहीं कर्माचार्यले एकजना आत्मपरक पाठकको प्रतिक्रियामात्र व्यक्त गरी आलोचकको उत्तरदायित्वको भारी बिसाएको देखिन्छ । धेरै ठाउँमा उनले एक जना impressionistic critic भन्न मिल्ने गरी कलम चलाएको देखापर्दछ ।
‘साहित्ये आलोचनाया स्थान’ लेखमै कर्माचार्यले हाम्रो भाषामा पहिलोपटक सायद सबभन्दा मूल्यबोधक वाक्य लेखेका छन् । लेखमा उनले एक ठाउँमा लेखेका छन् ः
“…भाषाप्रेममात्र साहित्य होइन । त्यो त एकप्रकारको भावुकतामात्र हो । मानिसलाई चाहिएको भाषा होइन, जीवन हो–विकासशील, उन्नतिशील र सुखशील ।”
मेरो विचारमा कर्माचार्यको यो वाक्य चालै नपाइकन बीसौं शताब्दीको पूर्वाद्र्धमा नेपालभाषामा रचित सबै कृतिहरूको मूल्याङ्कन हुन पुगेको छ । भाषानुराग भनेको भावुकतामात्र हो र साहित्य साधना फरक विषय हो भन्ने कुरा यसप्रकार सचेत चिन्तन गर्नसक्नु नै आलोचनाको दृष्टिकोणमा युग परिवर्तन भएको चिह्न भन्न सकिन्छ । आलोचकको काम साहित्यिककै जस्तो महत्वपूर्ण हो, आलोचक छिद्रान्वेषी होइन । आलोचकको काम युगचेतना निर्देशन र निर्माण गर्ने हो भन्ने सजगता बिस्तारै उठ्दै गरेका कर्माचार्यको लेखमा प्रस्टरुपमा देखिएको छ । त्यही भएर कर्माचार्यले आफ्नो त्यो लेखमा साहित्यलाई ‘‘जीवन हेर्ने चस्मामात्र नभई जीवन अघि बढाउने बाहन पनि हो’’ भनी निर्धक्कसाथ आफ्नो मत व्यक्त गरेका छन् ।
नेपालमा राजनीतिक उथलपुथल हुनुअघि हाम्रो भाषामा एउटैमात्र पत्रिका प्रकाशित हुन्थ्यो । राणाहरूको कुचक्रमा परी पुस्तक प्रकाशनको काम पनि निकै धिमागतिमा अघि बढ्यो । त्यसमाथि आलोचना पढ्न आवश्यक पर्ने स्वतन्त्रताको वातावरण पनि नभएको समयमा सर्वश्री रत्नध्वज जोशी, रामहरि जोशी, माधवलाल कर्माचार्य र राजेन्द्रमान प्रधानहरूले यो क्षेत्रको जग बसाले । तीमध्ये पनि विशेषतः रत्नध्वज र माधवलालले स्तुत्य प्रयास गरेका थिए । धर्मोदयको जम्मा १४६ अङ्क प्रकाशित छन् । तर १३ वर्षको यात्रामा १५–१६ वटामात्र आलोचना प्रकाशित छन् । आजभोलि एक–दुई वटा अङ्कमात्र प्रकाशित भई बन्द हुन पुगेका पत्रिकाहरू (जस्तै ‘तिकिझ्याः’ (आँखीझ्याल), नसंचा (बिहानी) र व्याहाँचुलि (उषा) मा ३–४ वटा आलोचना प्रकाशित भएका छन् । त्रिचन्द्र कलेजबाट वार्षिक रुपमा प्रकाशन हुँदै आएको ‘जः’(प्रकाश) का तीन वटा अङ्कमा सात वटा आलोचना प्रकाशित भएको अवस्थामा ‘धर्मोदय’का १४६ अङ्कमा १७ वटा, ‘थौंकन्हे’ (आजभोलि) का ४९ अङ्कमा ४ वटा, ‘पासा’ (साथी) का २७ अङ्कमा ४ वटामात्र आलोचना प्रकाशित भएको देख्दा आजभोलिका आलोचनाका पाठकहरूको प्यास नमेटिनु स्वाभाविक हो । यो तथ्याङ्कले आलोचनाको महत्वको विषयमा हिजो र आजको प्रचलित धारणाको परिमाणात्मक तस्वीर देखाइदिएको छ । ‘धर्मोदय’ नेपाल संवत् १०६७ कौला (विसं २००३) बाट प्रकाशन सुरू भयो । नेसं १०८० कछला (२०१६) पछि प्रकाशन बन्द भयो । नेसं १०७१ कछला (२००७) देखि ‘थौंकन्हे’, नेसं १०७२ वसन्त (विसं २००८) देखि ‘नेपाल’ र नेसं १०७३ कछला
(२००९) बाट ‘पासा’ पत्रिकाको प्रकाशन आरम्भ भयो । हाम्रो आलोचना साहित्यका गतिविधि यिनै दुई–चार पत्रपत्रिकाका जगमा उठेका हुन् । नेपालमा पत्रपत्रिकालाई लाग्ने सार्वजनिक रोग लागेर यी चारवटै पत्रिकाहरूको प्रकाशन बन्द भइसकेको छ । अलि राम्रो तरिकाबाट प्रकाशन भइरहेको पत्रिका भनेको ‘सितु’ मात्र हो । नेसं १०७९ (२०१५) बाट प्रकाशित ‘झी’ (हामी) लाई नराम्रो रोगले सङ्क्रमण भएर पिलन्धरे बन्दै विज्ञापन र सम्पादकीयको अस्थिरपञ्जरमात्र बाँकी छ । माथि उल्लेखित पत्रपत्रिकाबाहेक नेपालभाषामा आलोचनाको प्रगतिका लागि सबभन्दा ठूलो पाइला भनेको नेसं १०८१ (विसं २०१७) बाट त्रिभुवन विश्वविद्यालयले आफ्नो पाठ्यक्रममा नेपालभाषालाई समावेश गरी शैक्षिक मान्यता प्रदान गर्नु हो । विद्यालयस्तरमा त विसं २०१० देखि नै नेपालभाषाको पठनपाठन हुँदै आएको थियो । तथापि विद्यालयस्तरमा यो भाषा–साहित्यको पठनपाठन आलोचनात्मक र मूल्यबोध स्तरमा नहुने भएकाले कलेजस्तरमा यो भाषा समावेश भएपश्चात् त बाध्य भएर पनि नेपालभाषाको विषयमा आलोचनात्मक अध्यापन र अध्ययन गर्नुपर्ने भयो । साथै पाठ्यक्रममा समावेश हुन लायक पुस्तक लेख्ने, प्रकाशन गर्ने र भएका प्रकाशित पुस्तकमध्येबाट छनोट गर्न आवश्यक हुन गयो । यसप्रकार नेपालमा राजनीतिक उथलपुथलपछि हाम्रो भाषाले पनि कोल्टे फे¥यो । औंसीको रातमा उज्यालो पूर्णिमा छायो ।
नेपालभाषामा आलोचनाका केही प्रमुख प्रवृत्ति र समस्या
२००७ साल आसपासको सङ्क्रमणकाल, त्यसअघि र २००७ साल पछि नेपालभाषामा आलोचनाको १८ वर्षको कथाभित्र धेरै आलोचक र लेखकहरूका नाम समावेश छन् । तर आलोचनालाई एउटा बौद्धिक साधना (intellectual discipline) को रुपमा वा एउटा उत्तरदायित्वपूर्ण शैक्षिक चिन्तन (academic pursuit) को रुपमा गम्भीरतापूर्वक आलोचना लेखेका व्यक्तिहरू भने कममात्र देखिन्छन् । जति सजिलै यो क्षेत्रमा एक दुई जना आदर गर्न नपर्ने पाहुना भित्ने गरेका थिए, उनीहरू त्यत्ति नै सजिलो गरी बाहिरिएका पनि छन् । नेपालभाषामा आलोचना लेखिसकेका र लेख्दै गरेका लेखकहरूको वर्गीकरण गर्दा यस्तै एउटा प्रस्ट तस्वीर देख्न सक्नेछौं । सबभन्दा पहिले त एक समूह यस्ता लेखकहरू छन्, जसलाई ‘आलोचक’ भनी नेपालभाषामा मात्र होइन, नेपाली भाषामा पनि त्यत्तिकै उँचो भद्रासनमा पु¥याइएका छन् । यो समूहमा रत्नध्वज जोशी र माधवलाल कर्माचार्य पहिले नै आएका हुनाले कृष्णचन्द्रसिंह प्रधान नवआगन्तुक हुन् । एक हिसाबमा हाम्रो भाषामा यी तीन जनालाई आलोचक अथवा पेशेवर आलोचकभन्दा कसैलाई आपत्तिको विषय नहोला । पेशेवर आलोचक भन्नुको अर्थ जोशी वा कर्माचार्य वा प्रधानले आलोचना लेखेरै आफ्नो जीविका चलाइरहेका छन् भन्ने होइन । उनीहरूलाई निबन्धकार, कवि वा कथाकार भन्नुभन्दा आलोचकको रुपमा प्रस्तुत गर्नसके हाम्रो भाषामा उनीहरूको भूमिका अझ स्पष्ट देखिनेछ । यसको अर्थ जोशीका निबन्ध र कर्माचार्यका कविता र कथालाई अवमूल्यन गर्नुपर्ने कुनै कारण छैन । उनीहरूको यो समूहपछि अर्को एक समूहले निकै राम्रो र विवादास्पद आलोचनाहरू लेखेका छन् । त्यो समूहको अग्रपङ्क्तिमा रामहरि जोशी, राजेन्द्रमान प्रधान, पूर्णकाजी ताम्राकार र अनि माणिकलाल श्रेष्ठ, सूर्यबहादुर शाक्य, चित्तरञ्जन नेपाली र यो पंक्तिकारसहित अरु लेखकलाई पनि समावेश गर्न सकिन्छ । उनीहरूको विशेषता दुईवटा विषयमा देखिन्छ । पहिलो, चित्तरञ्जनबाहेक उनीहरू सबैजसो सिर्जनामूलक साहित्यलेखनबाट विमुख छन् । दोस्रो, यदाकदा एकाध आलोचना लेखेर अरू बेला अस्ताउने वा आलोचना लेखनबाट विमुख हुने प्रवृत्ति देखिन्छ । यो समूहका आलोचकहरूले पाश्चात्य, विशेष गरी अङ्ग्रेजीको प्रभाव, माक्र्सवादी–फ्रायडवादी पद्धतिका विवादास्पद आलोचनात्मक लेख लेखेका छन् । (उदाहरणको लागि चित्तरञ्जन, माणिकलाल श्रेष्ठ र यो पङ्क्तिकारले लेखेका आलोचना हेर्नुहोला ।) नेपालभाषामा आलोचना लेखिरहेको तेस्रो समूह हो–काठमाण्डौ उपत्यकाका महाविद्यालयमा नेपालभाषा शिक्षण गर्ने प्राध्यापक गुरूहरू–जनकलाल वैद्य, सुन्दरकृष्ण जोशी, झुलेन्द्रमान प्रधान र इश्वरानन्द तथा आशाराम शाक्यसम्म पुग्न सकिन्छ । यो क्षेत्रमा नेपालभाषाका प्राध्यापकहरू आलोचना लेखनमा सक्रिय हुनु त स्वाभाविक नै हो । नेपालभाषा र साहित्यको बाटो उनीहरूले अझ फराकिलो बनाउँदै लाने कुरामा सबैले आशा गर्नु पनि स्वाभाविक हो । उनीहरूले आलोचना लेख्न थालेको त धेरै समय भएको छैन । तर आ–आफ्नो क्षेत्रमा निकै बलियो जग बसाएका छन् भन्ने कुरा जनकलाल वैद्यजस्ता निपुण युवा प्राध्यापकले मनग्य प्रमाणसहित लेखिरहेबाट प्रष्ट हुन्छ । आलोचकका यी तीन समूहपछि उदयीमान युवा लेखकहरू आलोचना लेखनमा गम्भीरतापूर्वक लागेको देखिन्छ । यो समूहमा निकै अध्ययनशील तर अलि कच्चा (विशेषगरी शैली र भाषाको क्षेत्रमा) लेखकहरू छन् । यसमा जगदीश चित्रकार, शंकर श्रेष्ठ, पुष्प चित्रकार र इन्द्र मालीका नाम लिनु उपयुक्त हुन्छ । आजभोलि यी लेखकहरूले ‘जः’, ‘झी’ र विशेषतः ‘सितु’ पत्रिकामा आफ्ना कृति प्रकाशन गरिरहेका छन् । हाम्रो भाषामा सबभन्दा युवा पिंढीमध्ये कोही आलोचक आफ्नो पिढीको प्रवक्ता भनी अघि सरे सायद उनीहरूजस्ता अध्ययनशील र विहंगम दृष्टिकोणको धार भएका नै हुने आशा गरेको छु । उनीहरूका लेखमा मैले देखेको एउटा विशेषता भनेको आफ्ना समकालीनहरूका कृति र सिर्जनालाई नेपालभाषाको परम्परा र मान्यताभन्दा विशेष अलग र सर्वथा नयाँ भन्ने तीब्र आग्रह हुनु हो । आफ्ना पूर्वजहरूका (जस्तै ‘व्यथित’ को छ्वास) कृतिले आफ्नो पिंढीलाई स्पर्शमात्र गरिरहेको पक्षमा मात्र उनीहरू आकर्षित भएको देखापर्दछ । यो स्वाभाविक हो । मलाई थाहा छैन, उनीहरू परम्पराप्रति अनास्थाप्रेरित भएका हुन् वा प्रयोगप्रति विश्वास व आग्रहबाट प्रोत्साहित । जे भए पनि उनीहरूका लेखमा त्यो प्रौढता अभिव्यक्त भइसकेको छैन जुन उनीहरूभन्दा अघिका तीन समूहमा व्याप्त छ ।
(नेपाल संवत् १०८७ मा कमलप्रकाश मल्लको सङ्कलनमा च्वसापासाद्वारा प्रकाशित नेपालभाषाको आलोचनासङ्ग्रह ‘नःलि स्वना’ मा मल्लले लेख्नुभएको भूमिकाको नेपाली अनुवाद । मल्लको गएको मंसिर १ गते निधन भएको थियो ।)
नेपाली अनुवाद ः नीरज