इरानले ‘आक्रामक’ सिद्धान्त सार्वजनिक ग¥यो अमेरिकाद्वारा चेतावनी जारी : के युद्ध नजिकै छ ?

(बढ्दो द्वन्द्व तथा इरानमाथि अमेरिका र इजरायलले आक्रमण गर्न सक्ने खबरहरूका बिच, अमेरिकाले साउदी अरबबाट आफ्ना कूटनीतिक कर्मचारीहरूलाई फिर्ता बोलाउने आदेश दिएको छ ।)
इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर (IRGC) ले जनाएअनुसार, संयुक्त राज्य अमेरिकाबाट पुनः आक्रमण भएमा, त्यसले तेहरानलाई छिमेकी मुलुकहरूमा आक्रमण गर्न र अमेरिकी सैन्य कारबाहीमा प्रयोग हुने आधार शिविरहरूलाई निशाना बनाउन प्रेरित गर्न सक्छ† यो उसको नयाँ ‘आक्रामक’ रणनीतिको हिस्सा हुनेछ ।
बुधबार आएको यो चेतावनी विश्वव्यापी ऊर्जा आपूर्तिको महत्वपूर्ण मार्ग होर्मुज जलडमरूमा जहाजहरूमाथि आक्रमण बढिरहेको र झन्डै आठ महिनादेखि जारी युद्ध अन्त्य गर्ने कूटनीतिक प्रयासहरू अनिश्चितताबिच आएको हो ।
“हाम्रो रक्षा सिद्धान्त पहिले रक्षात्मक थियो । यदि कुनै देशले हामीमाथि आक्रमण ग¥यो भने हामी जवाफी कारबाही गर्नुका साथै आक्रामक कारबाही पनि गर्नेछौँ,” आईआरजीसी (IRGC) का प्रवक्ता होसेन मोहेबीले भने ।
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले द्वन्द्वको बारेमा चाँडै निर्णय आउन सक्ने सङ्केत गरिरहँदा यमनका हुथी विद्रोहीहरूको आक्रमणको बिचमा वासिङटनले केही कूटनीतिक कर्मचारीहरूलाई साउदी अरेबिया छोड्न आदेश दिएको छ ।
सञ्चारमाध्यमका रिपोर्टहरूका अनुसार, अमेरिका र इजरायलले आगामी केही हप्ताभित्र इरानमा सम्भावित आक्रमण गर्ने योजना बनाइरहेका छन् ।
वार्ता अवरुद्ध भएको देखिन्छ । दुवै पक्षले एकअर्कालाई धम्की दिइरहेका छन्, यस्तो अवस्थामा यो क्षेत्र पुनः सैन्य तनाव वृद्धितर्फ अघि बढिरहेको हुन सक्छ ।
इरानको नयाँ सिद्धान्त के हो ?
बुधबार आईआरजीसीले आफ्नो रक्षा सिद्धान्तमा परिवर्तन गर्दै ‘आक्रामक र असममित” रणनीति अपनाउने घोषणा ग¥यो र आफूमाथि आक्रमण गर्ने देशहरूमाथि धावा बोल्ने चेतावनी दियो ।
मोहेबीले भने कि तेहरानले अब आफ्ना सैन्य कारबाहीहरूलाई प्रतिशोधात्मक प्रहारहरूमा मात्र सीमित राख्ने छैन ।
मोहेबीले जोड दिए कि सन् २०२५ को जूनमा इरान र इजरायलबिच भएको १२ दिने युद्धयता इरानको क्षेप्यास्त्र भण्डार डेढ गुणाले बढेको छ । उनले यकिन तथ्याङ्क भने दिएनन् ।
“क्षेप्यास्त्रको गुणस्तरमा उल्लेखनीय सुधार आएको छ, साथै तिनको मारक क्षमता (Range), विनाशकारी शक्ति र लक्ष्यमा प्रहार गर्ने सटीकता बढेको छ,” प्रवक्ताले भने ।
यसबाहेक, मोहेबीले बताएअनुसार इरानी सेना ‘सबै बमहरूको पिता’ (father of all bombs) सार्वजनिक गर्ने तयारीको चरणमा छ । ‘यो शत्रु पक्षका लागि बिल्कुलै नयाँ कुरा हो ।’
यसैबिच, होर्मुज जलडमरूमा आक्रमणहरू निरन्तर जारी रहे ।
आईआरजिसीको नौसेनाले बिहीबार जनाएअनुसार, अवैध रूपमा तेल ओसारपसारमा संलग्न रहेको आरोप लगाइएका चारवटा जहाजहरूमा प्रहार हँुदा तिनमा आगो लागेको छ† यो घटना उत्तरी खाडी क्षेत्रमा भएको हो । यसका साथै, जलडमरूको पश्चिमतिर अन्य तीनवटा जहाजहरू पनि समुद्री बारुद (sea mines) सँग ठोक्किएका छन् ।
युद्धअघि, विश्वको तेल र प्राकृतिक ग्यास आपूर्तिको पाँच भागको एक हिस्सा होर्मुज जलडमरू भएर जान्थ्यो । यद्यपि उक्त जलमार्ग भएर हुने ढुवानी अझै पनि पहिलेको स्तरभन्दा कम छ, तर गत महिना यस क्षेत्रबाट हुने तेलको ढुवानी युद्धपूर्वको स्तरमा फर्किएको थियो† किनकि निर्यातकर्ताहरूले पाइपलाइनको प्रयोगलगायत आफ्ना तेल र ग्यास बाहिर पठाउने वैकल्पिक उपायहरू फेला पारेका छन् ।
तर, हालै यस महत्वपूर्ण जलमार्गमा भएका शृङ्खलाबद्ध आक्रमणहरू र यमनका हुथी विद्रोही र साउदी समर्थित, अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा मान्यता प्राप्त सरकारबिचको द्वन्द्व (जसका कारण हुथीहरूले साउदी अरबमाथि आक्रमण गरिरहेका छन)् ले तेलको मूल्य पुनः ह्वात्तै बढाएको छ । क्षेत्रीय ऊर्जा आपूर्तिमा थप अवरोध आउन सक्ने डरकाबिच, बिहीबार ब्रेन्ट क्रुड (कच्चा तेल) को मूल्य प्रतिब्यारेल ११० डलरभन्दा माथि पुगेको छ ।
यो परिवर्तन किन ?
विश्लेषकहरूका अनुसार, इरानको आक्रामक सैन्य सिद्धान्ततर्फको झुकावले भविष्यमा अमेरिका–इजरायलबाट हुने आक्रमणहरूलाई निकै बढी महँगो (बढी क्षतिपूर्ण) बनाउने तेहरानको दृढ सङ्कल्पलाई दर्शाउँछ ।
सेन्टर फर इन्टरनेसनल पोलिसीका वरिष्ठ फेलो नेगार मोर्तजावीले अल जजीरालाई बताएअनुसार, प्रतिशोध लिने आफ्नो अघिल्लो रणनीतिले बारम्बार हुने आक्रमणहरू रोक्न असफल भएपछि, तेहरानले सन् २०२५ र २०२६ का युद्धहरूबाट पाठ सिकिरहेको छ ।
“तेहरान अब एउटा नयाँ समीकरण स्थापित गर्न चाहन्छ : भविष्यमा इरानमाथि हुने कुनै पनि आक्रमण आक्रमक पक्षका लागि निकै महँगो पर्नेछ,” उनले अल जजीरालाई बताइन् ।
परम्परागत अमेरिकी सैन्य क्षमताहरूसँग मेल खान नसक्ने भएकोले, इरानले मिसाइल, ड्रोन र हर्मुज जलडमरूमाथिको यसको लाभसहित असममित युद्धमा बढ्दो रूपमा भर परिरहेको छ, मोर्ताजावीले व्याख्या गरे ।
उनले भनिन् कि तेहरानले वासिङगटनमाथि सैन्य, आर्थिक र राजनीतिक मूल्य चुकाउन बाध्य पार्ने उद्देश्यले एउटा व्यापक रणनीति अपनाइरहेको छ† यसमा नोभेम्बर ३ मा हुने अमेरिकी मध्यावधि चुनावलाई प्रभावित पार्ने सम्भावना पनि समावेश छ ।
“इरान वासिङटनलाई एउटा पाठ सिकाउन चाहन्छ : इरानमाथि आक्रमण गर्नुको मूल्य निकै महँगो पर्न सक्छ, यतिसम्म कि यसले चुनावमा हारसमेत निम्त्याउन सक्छ,” मोर्ताजावीले भने । उनले अमेरिकामा भएका ती सर्वेक्षणहरूको सन्दर्भ दिएका थिए, जसले ट्रम्पकोे रिपब्लिकन पार्टीलाई चुनावी हार हुने भविष्यवाणी गरेका छन् ।
उनले थपिन् कि इरानी अधिकारीहरूले चुनावलाई नजिकबाट नियालिरहेका छन्† उनीहरूको बुझाइ छ कि युद्धका कारण उत्पन्न हुने आर्थिक असरले अमेरिकी कङ्ग्रेसमाथि आफ्नो पकड कायम राख्ने रिपब्लिकन पार्टीको सम्भावनालाई हानि पु¥याउन सक्छ ।
“यसको दीर्घकालीन उद्देश्य भनेको यस्तो अवरोधक अवस्था सिर्जना गर्नु हो, जसले गर्दा भविष्यमा आउने अमेरिकी प्रशासनहरूले इरानमाथि पुनः आक्रमण गर्ने आँट गर्नुअघि दुईपटक सोच्न बाध्य होऊन्,” उनले भनिन् ।
राजनीतिक विश्लेषक रामी खौरीले बताएअनुसार, यस सिद्धान्तको उद्देश्य यो सुनिश्चित गर्नु पनि थियो कि आक्रमणका परिणामहरू अमेरिका, इजरायल र उनीहरूको सैन्य कारबाहीलाई समर्थन गर्ने क्षेत्रीय मुलुकहरूसम्म पुगून् ।
“यो रणनीतिको एउटा पाटो हो, भोग्नुपर्ने पीडा र हुने क्षति समान तथा पारस्परिक हुनुपर्छ,” अरब सेन्टरका गैर–आवासीय वरिष्ठ अध्येता खौरीले अल जजिरालाई बताए ।
खौरीले तर्क गरे कि तेहरानले यस क्षेत्रमा लामो समयदेखि कायम रहेको पश्चिमी प्रभुत्वलाई चुनौती दिन पनि खोजिरहेको छ ।
“इरानीहरू वास्तवमा औपनिवेशिक युगको अन्त्य गर्ने प्रयासमा काम गरिरहेका छन्,” उनले भने ।
उनले थपे कि इरानको रणनीतिले द्वन्द्वका आर्थिक परिणामहरूलाई मध्यपूर्वभन्दा धेरै परसम्म विस्तार गर्न सक्छ, जसले ऊर्जा आपूर्ति, यातायात, बीमा लागत र अत्यावश्यक वस्तुहरूको ढुवानीलाई प्रभावित पार्न सक्छ ।
“यसको पीडा मध्यपूर्व, इजरायल र अमेरिकाभन्दा धेरै परसम्म पुग्नेछ र यसले विश्वका अन्य भागमा रहेका मानिसहरूलाई पनि असर गर्नेछ,” खौरीले भने ।
युद्ध पुनः सुरु हुने विषयमा अमेरिकाले के भनेको छ ?
ट्रम्पले वासिङटनका आगामी कदमहरूबारे परस्परविरोधी सङ्केतहरू दिएका छन् ।
बुधबार ट्रम्पले अमेरिकाले अब तेहरानसँग वार्ता गरिरहेको छैन भनी बताए र केही घटनाक्रमहरू चाँडै नै हुने सङ्केत गरे । “हामीले कुनै न कुनै रूपमा छिट्टै नै केही नतिजा देख्नेछौँ,” उनले पत्रकारहरूलाई भने ।
ट्रम्पले यो पनि भने कि वासिङटनले युद्ध तत्काल अन्त्य गर्न सक्थ्यो तर दिगो नतिजा चाहन्थ्यो । “यो धेरै चाँडै अन्त्य हुनेछ । हामी अहिले नै फर्कन सक्छौँ, तर हामी यो लामो समयसम्म टिकिरहोस् भन्ने सुनिश्चित गर्न चाहन्छौँ,” ट्रम्पले दक्षिण क्यारोलिनामा आयोजित एक चुनावी सभामा भने ।
ट्रम्पले यसअघि नोभेम्बर ३ को निर्वाचनअघि इरानमाथि आक्रमण नगर्ने प्रतिबद्धता जनाएका थिए ।
अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियोले यस हप्ता भने कि शान्ति सम्झौतामा पुग्नु अत्यन्तै कठिन छ र उनले इरानले होर्मुज जलडमरुमा व्यावसायिक जहाजहरूलाई निशाना बनाउन बन्द गर्नुपर्ने कुरामा जोड दिए ।
हालैका हप्ताहरूमा, इरानद्वारा युरेनियमको संवर्धन पुनः विवादको विषय बनेको छ ।
रुबियोले अडान लिएका छन् कि वासिङगटनले इरानलाई आणविक हतियार विकास गर्न दिने कुनै पनि सम्झौता अस्वीकार गर्नेछ† यस्ता हतियारका लागि उच्च परिमाणमा अत्यधिक समृद्ध युरेनियम आवश्यक पर्छ । “संयुक्त राज्य अमेरिकाले यस्तो कुनै पनि सम्झौतालाई समर्थन गर्ने छैन जसले इरानका लागि भविष्यमा आणविक हतियार प्राप्त गर्ने बाटो खोलोस्” उनले बुधबार भने ।
तेहरानले ‘प्रसार–निरोध सन्धि’ (नन्–प्रोलिफरेसन ट्रिटी) अन्तर्गत युरेनियम संवर्धन गर्ने आफ्नो अधिकार सुनिश्चित रहेको कुरामा जोड दियो ।
इरानले वासिङटनले इरानी बन्दरगाहहरूको नाकाबन्दी अन्त्य गर्ने, प्रतिबन्धहरू खुकुलो पार्ने र इरानी सम्पत्तिहरू अनफ्रिज गर्ने बदलामा होर्मुजको जलडमरूमबाट ढुवानी पुनस्र्थापित गर्ने सातदिने योजना प्रस्ताव गरेको छ ।
यसैबिच, हालै भएका हुथी आक्रमणहरूपछि अमेरिकी विदेश मन्त्रालयले बुधबार आपत्कालीनबाहेकका कर्मचारी र उनीहरूका परिवारलाई साउदी अरेबिया छोड्न आदेश दिएको छ ।
रियादस्थित अमेरिकी दूतावासले थप आक्रमणहरू हुन सक्ने चेतावनी दिएको छ भने अमेरिकी अधिकारीहरूले रोयटर्स समाचार एजेन्सीलाई बताएअनुसार खाडी क्षेत्रका अन्य नियोगहरूबाट अमेरिकी कर्मचारीका परिवारका सदस्यहरूलाई फिर्ता बोलाउन सकिनेछ ।
विदेश विभागका प्रवक्ता टमी पिगोटले खाडी क्षेत्रमा रहेका मिसनका कर्मचारीहरूलाई त्यहाँबाट फर्किनुपर्ने आदेश नदिइएको बताएका छन् । उनले हालको आदेशहरू “साउदी अरबमा रहेका कर्मचारीहरू र तिनका परिवारका सदस्यहरूका लागि मात्र” भएको स्पष्ट पारे ।
इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतन्याहुले आइतबार इरानको सरकार ढाल्ने आफ्नो प्रतिबद्धता दोहो¥याउँदै, इरानलाई आफ्नोे आणविक कार्यक्रम र ‘प्रतिरोधको अक्ष’ (Axis of Resistance) पुनः र्निर्माण गर्नबाट रोक्न यो कदम निर्णयक हुने बताएका छन् । यस भनाइले द्वन्द्व अझ चर्कने सम्भावनालाई बढाएको छ ।
इजरायलका सबैभन्दा लामो समयसम्म प्रधानमन्त्री रहेका नेतन्याहुले मङ्गलबार हुने चुनावमा सत्तामा टिकिरहन कडा सङ्घर्ष गरिरहेको बेला यस्तो टिप्पणी गरेका हुन् ।
के युद्ध नजिकिदै छ ?
विश्लेषकहरूले चेतावनी दिएका छन् कि इरानमाथि अमेरिका र इजरायलको नयाँ आक्रमण हुने सम्भावना बढ्दै गएको छ† कूटनीतिक समाधानको सम्भावना कायमै रहे पनि दुवै पक्ष अर्को भिडन्तको तयारी गरिरहेका छन् ।
“युद्धको अर्को चरण नजिकिँदै गरेको देखिन्छ,” मोर्ताजावीले भने ।
“दुवै पक्ष पुनः तकरावको तयारी गरिरहेका देखिन्छन्, जबकि होर्मुज जलडमरुमा बढ्दो तनावले अझ व्यापक द्वन्द्वको जोखिम बढाएको छ ।” उनले भनिन् ।
मोर्ताजावीले थपे कि अमेरिका र इजरायलमा आगामी दुई हप्ताभित्र हुने चुनावले सैन्य कारबाहीको समयलाई प्रभावित पार्न सक्छ तर उनले चेतावनी दिए कि हालको अवस्था वार्ताभन्दा द्वन्द्व चर्किने दिशातर्फ अघि बढिरहेको देखिन्छ ।
इरानको सर्वोच्च राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्का सचिव मोहसेन रेजाईले बुधबार भने, “सबैले यो बुझ्नुपर्छ कि इरानविरुद्ध गरिने कुनै पनि कारबाहीको मूल्य चुकाउनुपर्ने हुन्छ ।”
आईआरएनए (IRNA) समाचार एजेन्सीका अनुसार रेजाईले भने, “यदि कूटनीतिले यस्तो समझदारी निर्माण गर्न सक्छ भने हामी कूटनीतिलाई नै प्राथमिकता दिन्छौँ; तर यदि युद्ध जारी रह्यो भने, इरानसँग आफ्नो जवाफी कारबाहीलाई निरन्तरता दिने आवश्यक साधनहरू छन् ।”
मोर्ताजावीको भनाइलाई प्रतिध्वनित गर्दै खौरीले अर्को भिडन्त नजिक आइरहेको हुन सक्ने चेतावनी दिए† यद्यपि, उनले अमेरिकाका धम्कीहरू अझै पनि वार्तासम्बन्धी रणनीतिको हिस्सा हुनसक्ने बताए ।
खौरीले अल जजिरालाई बताए, “मलाई लाग्छ, निकट भविष्यमै द्वन्द्व हुने सम्भावना छ तर ‘युद्ध’ भन्नै शब्द यसका लागि उपयुक्त हो कि होइन, म भन्न सक्दिनँ ।”
उनले बताए कि पुनः आक्रमणहरूले इरानका महत्वपूर्ण पूर्वाधारहरूलाई निशाना बनाउन सक्छन† जसमा विद्युत् सञ्जाल, यातायात प्रणाली, पुलहरू र अत्यावश्यक सेवाहरू समावेश छन् ।
“हामीले सम्भवतः केही लक्ष्यहरूमाथि गम्भीर आक्रमणहरूको सामना गर्नुपर्नेछ, जसले इरानमा जनजीवनलाई अत्यन्त कठिन बनाउने प्रयास गर्नेछन्” उनले भने ।
यद्यपि, खौरीले चेतावनी दिए कि इरानले अर्को ठुलो सैन्य आक्रमणको सामना गर्दा आफ्ना विरोधीहरूलाई पनि उस्तै स्तरको क्षति पु¥याउन सक्ने क्षमता अनिश्चित नै छ ।
“इरानमाथि हुने नयाँ ठुला आक्रमणहरू थेग्न सक्ने क्षमता उसँग छ कि छैन भन्ने स्पष्ट छैन” उनले भने । साथै, उनले तेहरान सैन्य दबाबका सामु झुक्ने सम्भावना निकै कम रहेको कुरामा जोड दिए ।