गाजाको वर्णन : अरबीमा दुखाइ, अङ्ग्रेजीमा जानकारीमात्र

अङ्ग्रेजीमा बोल्दा वार्डनको चाबी हेरिरहेको कैदीजस्तो लाग्छ ।
एक अरबको रूपमा, मलाई प्यालेस्टिनीहरूको लागि लेख्न आवश्यक छैन । प्यालेस्टिनीहरूले वर्षौँदेखि हामी सबैलाई आफ्ना शब्द, गीत, गद्य, पद्य, मौनता, रगत र अङ्गहरूले लेखेका छन् । तर, तिनीहरूको कथन, जतिसुकै सुमधुर, नम्र, क्रोधित वा कष्टप्रद भए पनि सुनाइन असम्भव भइरहेको छ ।
आज गाजामा बमको वर्षा हुँदा, हजारौँ नागरिकको मृत्यु र अपाङ्गता र लाखौँभन्दा बढी विस्थापित हुँदा प्यालेस्टिनीको पीडा, प्यालेस्टिनी आँसु कसरी लेख्ने ? मान्यताको शिष्टता पूरा गर्न प्यालेस्टिनीहरूले आफ्नो शोकको लागि विश्वासको कस्तो बोझ सहनुपर्छ ? उनीहरूको पीडा कुन भाषामा बुझिने ? कुन माध्यमले उनीहरूको पीडालाई सुरक्षामा बदल्छ ?
अरबीमा, प्यालेस्टिनी पीडालाई अनुवादको आवश्यकता छैन । यो पीडादायी र छेड्नेखाले छ । प्यालेस्टिन टीभी च्यानलको लात् कभरेजको यो दृश्यलाई विचार गर्नुहोस् जब रिपोर्टर सलमान अल–बशीरले गाजामा बम विस्फोटमा आफ्ना सहकर्मी मोहम्मद अबु हताब र उनको सम्पूर्ण परिवारको मृत्युको खबर दिने क्रममा लात् ब्रेक गरे ।
अल–बशीर, अस्पताल बाहिर र आँसुमा बोल्दै पूर्ण निराशाको भावमा आफ्नो सुरक्षात्मक वस्त्र हटाए, जब उनले एम्बुलेन्सको धमिलो आवाजको बिचमा आफ्नो साथीको हत्याको पीडादायी विवरण दिए । “हामी र पहिले नै मरेकाहरूबिचको फरक मात्र समयको प्रश्न हो,” उनले भने ।
“हामीलाई एकपछि अर्को गर्दै शिकार गरिनेछ । गाजामा भएको यो त्रासदीको गम्भीरता कसैले पनि हामीलाई हेर्दैन वा बुझ्दैन । कुनै पनि अन्तर्राष्ट्रिय संरक्षण छैन । यी ज्याकेट र यी हेलमेटहरूले हामीलाई कुनै पनि कुराबाट जोगाउँदैनन् । तिनीहरू केवल नाराहरू हुन् जुन हामीले केहीको लागि लगाउँदैनौँ । हामी शुद्ध पीडित हावामा बाँचिरहेका छौँ । हामी केवल हाम्रो मृत्यु आउने समयको पर्खाइमा छौँ ।”
म चाहन्छु कि अरबी भाषा बुझ्ने सबैले यस रिपोर्टरको शब्दमा पीडाको ध्वनि कम्पन महसुस गरून् र स्टुडियो एन्करको आवाजमा पीडासँग जोडिनुहोस् जब उनी पृष्ठभूमिमा रोइरहेकी छन् । यस जिब्रोमा कुनै अविश्वास छैन, इमानदारीको परीक्षा छैन र मानवताको प्रमाणको हृदयहीन अपेक्षा छैन ।
अङ्ग्रेजीमा, अल–बशीरको यातनालाई प्रश्न, शङ्का वा आत्म–निन्दाको मागबाट स्वागत गरिएको थियो, जबकि यो कथनले अरबीमा कोमल कोरसको रूपमा पाउँछौँ । अङ्ग्रेजीमा यसले हजारौँ बालबालिकालाई जानाजानी मारिएको, दर्जनौँ पत्रकारहरूलाई निशाना बनाएको, अस्पताल र विद्यालयमा बम विस्फोट गरेको र अनगिन्ती घरहरू ध्वस्त भएको डरलाग्दो प्रमाणको डरलाग्दो थुप्रोको बाबजुद अनन्त प्रमाणीकरण गर्नका लागि मात्र जानकारीको रूपमा दर्ता गरेको छ ।
चिच्याहट र विलापबाट डरले थरथर काँपिरहेका बालबालिकाको असह्य दृश्यहरू, काखमा मरेका बच्चाहरू बोकेका आमा बुबाको रुवावासी र जीवनमा दुईपटक नक्बाको त्रास भोग्न बाध्य वृद्धवृद्धाहरूको पीडाबाट किन यो प्यालेस्टिनी पीडा कुनै समाधानबिनाको अन्तहीन प्रदर्शन जस्तो लाग्छ ? तिनीहरूको पीडालाई किन अनगिन्ती बयान र हस्ताक्षर चाहिन्छ ? अर्को मानवलाई उनीहरूको मानवताको लागि अडिसन लिने हामी को हौँ ?
प्यालेस्टिनी गवाही किन निषेधित छ ?
प्यालेस्टिनीहरूले १७४८ देखि आफ्नो भूमि कब्जा गर्न थालेपछि मेटाउने र मेटाउने अवस्थाको सामना गर्नुपरेको छ । तिनीहरूको अनुभवको मुटुमा एउटा औपनिवेशिक परियोजना हो जसले आफ्नो भूमिबाट जनतालाई निष्कासन र हटाउने कार्यलाई पछ्याउँछ र साथसाथै जग्गा खाली र मानिसहरूविहीन थियो भनी बहाना बनाउन मिल्छ ।
७५ वर्षदेखि प्यालेस्टिनीहरूले कब्जाको व्यवस्थित अभियानको प्रतिरोध गर्नुपरेको छ जसले उनीहरूको इतिहासलाई बदनाम गरेको छ र तिनीहरूलाई अदृश्य बनाएको छ । त्यसबेलादेखि हिंसाको प्रत्येक वृद्धिमा, यस पेसाको इतिहासलाई खण्डित तथ्यहरू, गलत जानकारी र साक्षीहरूको निरन्तर बदनाम गरिएको अनुमानित जाल प्रदान गरिएको छ ।
हिंसाका यी डरलाग्दो श्रृङ्खलाहरुमा जसको आज हामीले साक्षी दिइरहेका छौँ – प्यालेस्टिनीहरूले सधैँ अस्वीकार्य विरोधहरूको शृङ्खलाको विरुद्धमा आफ्नो कथाको रक्षा गर्नुपर्दछ र उनीहरूको पीडालाई क्रूर आशाका साथ संसारमा प्रस्तुत गर्नुपर्दछ कि सायद यस पटक विश्वले अन्ततः तिनलाई विश्वास गर्नेछ ।
के प्यालेस्टिनीहरूलाई कहिल्यै पत्याइएको छ ?
यसको सट्टा र विश्वभरका राजधानीहरूमा अभूतपूर्व सडक समर्थनको बाबजुद, प्यालेस्टिनी पीडाले अङ्ग्रेजी, अवैध र आकस्मिक भाषामा अपूर्ण महसुस गर्छ । नराम्रो, यो यस्तो सुनिन्छः “मानव जनावरहरू, गाजा समतल तिनीहरूलाई समाप्त गर; भग्नावशेष उछाल; तिनीहरूका बच्चाहरूले मेइन काम्फ (हिटलरको आत्मकथा) लाई आफ्नो ओछ्यानमा राख्छन्; तिनीहरूका आमाहरूले राक्षसहरू हुर्काउँछन्; तिनीहरूले आफ्ना अस्पताल र विद्यालयहरूमा आतङ्कवादीहरूलाई लुकाउँछन्; तिनीहरू सबै बर्बर हुन् ।”
संलग्नताका नियम, जेनेभा महासन्धि र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको यहाँ कुनै अर्थ छैन । ती सबैलाई मार, तिनीहरूलाई अमानवीय बनाऊ र संसारलाई बताऊ कि कब्जाकारी इजरायल नै अन्तिम पीडित हो जबकि अकथनीय सत्य हाम्रो स्क्रिनमा प्रकट हुन्छ ।
लेखिका अदानिया शिबलीले आफ्नो २०१८ को मास्टरपीस ‘माइनर डिटेल’ मा उल्लेख गरेजस्तै प्यालेस्टिनी कथनको असम्भवतालाई कसैले पनि देख्दैन, अरबीमा एउटा मनमोहक कथा जसले सीमान्तकृतहरूको खातालाई दबाउन र उनीहरूको आफ्नै कथा सुनाउने अधिकारलाई कुण्ठित गर्ने कब्जाकर्ताको हठलाई अस्वीकार गर्दछ ।
शिबलीले सन् १९४९ मा १७ इजरायली सैनिकको समूहद्वारा बारम्बार बलात्कृत र मारिएकी एउटी बेदुइन (घुमन्ते जातिको) केटीको बारेमा अभिलेखबाट एउटा डरलाग्दो र राम्रोसँग अभिलेखित ‘विवरण’ निकाल्छन् । युवतीको चिहान फेला पार्न र यस ‘अयोग्य जीवन’ को कथा पुनः बताउने एक रमल्ला महिलाको कथनको माध्यमबाट, उपन्यासले प्यालेस्टिनको अनुपस्थितिको पीडालाई पुनःस्थापित गर्न अपूर्ण अभिलेख, मेटाइएको नक्सा र कमजोर सम्झनाहरूको सहारा लिन्छ । १९४८को नक्बाको पीडादायी अनुभव मौनता र विकृतिमा ढाकिएको घटनाका टुक्राहरूलाई एकै ठाउँमा टुक्र्र्याउने शिबलीको परिश्रमशील प्रयास आफैँ मेटाउने प्रयास भएको छ । अक्टोबर ७ को आक्रमणको केही समयपछि, जर्मन साहित्यिक सङ्घ लिटप्रोमले प्रकाशन संसारको प्रतिष्ठित कार्यक्रम फ्रान्कफर्ट पुस्तक मेलामा ‘माइनर डिटेल’ लाई पुरस्कृत मनाउने निमन्त्रणा फिर्ता लियो ।
एक अन्तर्वार्ता जुन लेखकसँग निर्धारित गरिएको थियो, जसको पुस्तक संयुक्त राज्य अमेरिकामा २०२० मा राष्ट्रिय पुस्तक पुरस्कारको फाइनलमा थियो, मेला आयोजकहरूका अनुसार ‘कम राजनीतिकरूपमा आरोप लगाइएको वातावरण’ पछि स्थगित गरिएको थियो ।
दफन स्थलको स्थानमा ध्यान दिँदै, शिबली र उनको कथाकारले सबै प्यालेस्टिनीहरूको आवाजलाई पुनः दाबी गर्न जोड दिइरहेका छन् जुन कब्जाबाट मौन छन् र उनीहरूको निरन्तर रद्दको भारबाट निराश छन् । उत्सव रद्द गरेर लिटप्रोम (Litprom) ले प्यालेस्टिनी कथा कथन अन्ततः संदिग्ध छ भनेर पुनः पुष्टि ग¥यो ।
के प्यालेस्टिनीले कहिल्यै जीवन वर्णन गर्नसक्छ ?
धेरैले इजरायलको आफ्नो रक्षा गर्ने अधिकारको समर्थन गर्छन् । म यहूदीहरूको विनाशको त्रास बुझ्छु । यो वास्तविक हो र म त्यो स्मृतिको भारीपनलाई कहिल्यै हल्का गर्दिनँ । तर, त्यो त्रासले प्यालेस्टिनीहरूको सदाको लागि मेटिने त्रासलाई किन बढावा दिनुपर्छ ? कुन कुराले एउटा त्रासलाई बढी स्वीकार्य, अर्कोभन्दा बढी सान्दर्भिक बनाउँछ ?
किन प्यालेस्टिनी जीवन अरूको डरको मुद्दाको रूपमा मात्र अवस्थित हुनुपर्छ ? के प्यालेस्टिनीहरूलाई तिनीहरूको अस्तित्वको रोगको मात्र लेखाको रूपमा निन्दा गरिन्छ ? तिनीहरूले सिर्जना नगरेको त्रासबाट स्वतन्त्रता पाउन किन योग्य छैनन् ?
अझै पनि हामीले प्यालेस्टिनीहरूको बाँच्ने अधिकारमात्र होइन, प्यालेस्टिनीहरू प्रतिरोध गर्न मात्र बाँच्दैनन् भन्ने तथ्यलाई पनि पुष्टि गर्नुपर्दछ । तिनीहरू पनि प्रेममा पर्छन्, हाँस्छन्, गाउँछन्, खेल्छन्, प्रार्थना गर्छन्, नाच्छन्, पकाउँछन्, प्रेम गर्छन्, कला बनाउँछन्, अभिनय गर्छन्, लेख्छन्, खेती गर्छन्, कथा सुनाउँछन्, सपना देख्छन्, शोक गर्छन्, बिर्सन्छन्, माफ गर्छन् र सम्झाउँछन् । दुःखको कुरा, हामी तिनीहरूलाई यसरी देख्दैनौँ ।
यो सबै धेरै परिचित छ । प्यालेस्टिनीहरू जस्तै अरबहरू नसुल्झेका प्रश्नहरू, अरू कसैद्वारा लेखिएको कथामा धम्कीहरू देखा पर्दछन् । ९÷११ पछि हामीमध्ये धेरैलाई पत्ता लाग्यो, ट्रयाक डाउन भयो । हामीलाई भनिएको थियो कि हामीले हाम्रा गुफाहरूबाट धूमपान गर्नुपर्छ । हामीमध्ये एक लाखभन्दा बढीलाई एक शक्तिशाली बदला पूरा गर्नको लागि मारिएको थियो जब संसारले हेरिरहेको थियो ।
बदला लिने ‘आतङ्कविरुद्धको युद्ध’ ले हामीमध्ये सबैभन्दा खराबलाई बाहिर ल्यायो, तर यसले हामीमध्ये सबैभन्दा राम्रोलाई बेवास्ता गरियो । ‘आधुनिक पश्चिम’ सँगको टकरावमात्र निम्त्याएर सम्पूर्ण सभ्यता, समृद्ध इतिहास र प्रचुर मात्रामा जीवनको अनुभवलाई क्रूरतापूर्ण प्रश्नचिह्नमा सीमित गरियो ।
आफ्नो अस्तित्वको सुन्दर घनत्व जीवित रहनको लागि आधारभूत चाहनामा सङ्कुचित भएको संसारमा प्यालेस्टिनले पनि त्यस्तै नियति भोगेको छ । शब्दहरू बम हुन् र बम शब्दहरू हुन् । हामी अब फरक भन्न सक्दैनौँ ।
हामी अरू कसैको डर र असुरक्षाको मानसिक तरङद्वारा निर्देशित जीवन जिउन थाकेका छौँ । हामी निरन्तर प्रश्नहरू खडा गर्न सक्दैनौँ । किन बम खसाल्नेहरू सधैँ प्रश्न सोध्नेहरू हुन् ?
पृथ्वीको दुःखका च्याम्पियन फ्रान्ज फानोनले भने, “म यस संसारमा चीजहरूको अर्थ खोज्ने इच्छाले भरिएको, मेरो आत्मा संसारको स्रोतमा पुग्ने इच्छाले भरिएको थियो र त्यसपछि मैले फेला पारेँ कि म अन्य वस्तुहरूको बिचमा एक वस्तु थिएँ ।” फ्याननको ब्ल्याकनेस जातिवादी श्वेत संसारमा एक अछुत वस्तु थियो ।
प्यालेस्टिन अरबविरोधी संसारमा एक अछुत वस्तु हो ।
गाजामा एक बच्चाको जीवन भग्नावशेषमुनि वा प्रत्येक १० मिनेटमा बिचलित आमाको हातमा समाप्त हुन्छ भन्ने थाहा पाएर पनि युद्धको लागि हर्षोल्लास गर्नेहरूलाई हामी कसरी व्याख्या गर्नसक्छौँ ? यदि बमले क्रोधलाई शान्त पार्छ भने, म आशा गर्छु कि विलाप गर्ने आमाका दृश्यहरू यसको लायक छन् ।
कसै–कसैले प्यालेस्टिनीहरू के चाहन्छन् भनेर सोध्छन् । अरबहरू के चाहन्छन् ? मुस्लिम के चाहन्छन् ? हामी शाही योजनाहरू र हामीले के लगाउने र कसरी बाँच्ने भन्ने नैतिकतापूर्ण आदेशहरूबाट टाढा रहन चाहन्छौँ । यसलाई एकपटक प्रयास गर्नुहोस् ः मध्यपूर्वलाई एक्लै बाँच्न छोड्नुहोस् ।
अरब र प्यालेस्टिनीहरूले दशकौँदेखि यस्तो महसुस गरेका छन् र अनुभव गरेका छन् । यदि अरूले यस्तो साधारण प्रश्न सोध्ने ख्याल राख्छन् भने हामी सबैलाई “कस्तो छौ ?” भनी सम्बोधन गर्ने मानवीय तरिका बिर्सेका छौँ ।
यसको सट्टा, आधिकारिक भाषा कुप, बम, ड्रोन, धनजनको क्षति, बेतुका व्यङ्गयहरू, क्रूर तानाशाहहरूले हाम्रो घाँटीमा धकेले, प्रहसनात्मक शान्ति सन्धिहरू र कब्जा भएको छ । हो, यो हाम्रो पनि गल्ती हो, तर हाम्रो सबैभन्दा ठुलो गल्ती यही गरिब मुहावरेमा मात्र बोल्न स्वीकार गर्नु हो ।
तपाईँँलाई लाग्न सक्छ कि म क्रोधको बारेमा लेख्दै छु, तर यी रेखाहरूले थकानको अछुतको भारी बोक्छन् । मैले धेरै वर्ष पहिले बब डिलन र बब मार्लेका गीतहरूसँग अङ्ग्रेजी सिकेँ । शब्दहरू चित्त बुझाउने खाले थिए । नयाँ भाषाको आवाजले उत्थान महसुस गर्यो – उठ, खडा हुनुहोस् ¤ सबै ठीक हुनेछ ।
बब मार्लेले द वेलर्स नामक ब्यान्डमा किन गाए त्यो मैले बुझिनँ । अहिले गर्छु । धेरै लामो समयदेखि, मलाई अङ्ग्रेजी एकतर्फी आह्वान र प्रतिक्रियाको बारेमा भएको छ, शब्दहरूका साथ एक अथक सोधपुछ जसलाई गोलीको खरानीजस्तै अनुभव गरिएको छ । मेरो लेखाइ बुझ्न नपाएजस्तो भयो । अङ्ग्रेजीमा बोल्दा वार्डनको चाबी हेरिरहेको कैदीजस्तो लाग्छ ।
आजकल, म टोनी मोरिसनको प्रियतम पात्र सिक्सो हुँ । जसले अङ्ग्रेजी बोल्न बन्द गर्छ किनभने उसले यसमा कुनै भविष्य देख्दैन । शिबलीको ‘माइनर डिटेल’ मा म नामहीन प्यालेस्टिनी कथाकार हुँ जसले हडबडी गर्छ किनभने चेकप्वाइन्टमा बोल्नु विश्वासघात गर्नु हो ।
कुरालाई अझ नराम्रो बनाउनको लागि, विश्वविद्यालयका अधिकारीहरूले हामीलाई शिक्षक र विद्यार्थीहरूलाई तटस्थ रहन, यस युद्धमा पक्ष नलिन र विचार र आलोचनाको द्वन्द्वप्रति हाम्रो प्रतिबद्धता कायम राख्न भन्छन् । यो मैले एकेडेमियामा मेरो सबै समयमा सुनेको सबैभन्दा ठुलो प्रहसन हुनसक्छ । के म तपाईँँलाई सम्झाउँछु कि यी मौन चालहरू मलाई अङ्ग्रेजीमा आउँछन् ?
स्पष्ट हुनको लागि त्यहाँ अङ्ग्रेजी वा कुनै अन्य भाषामा केही छैन, जुन स्वाभाविकरूपमा कठोर वा हृदयविहीन छ । हामीमध्ये केहीले हामीलाई विरलै माया गर्ने भाषा बोल्दा महसुस गरेको असहायताको बारेमा लेख्छु ।
प्यालेस्टिन कथा हो । तपाईँले यसलाई आवाजको रूपमा सुन्न सक्नुहुन्छ, केवल जानकारीको रूपमा, तर हामी यसलाई सहनशीलताको एक स्पष्ट साक्षी, जीवनको प्रमाणको रूपमा सुन्छौँ । जसरी कवि फदी जौदा भन्छन्, “म अङ्ग्रेजीमा प्यालेस्टिन बाँच्छु । तर, मेरो मनमा प्यालेस्टिन अरबी छ र अरबीमा प्यालेस्टिनले आफैँलाई व्याख्या गर्न आवश्यक छैन ।”
यी सबैको बाबजुद, एकदिन यो अङ्ग्रेजीले हाम्रो अरबी भाषाको न्यानोपन महसुस गर्नेछ भन्ने आशाको किरणमा टाँसिएको छु ।
(यस लेखमा व्यक्त गरिएका विचारहरू लेखकका आफ्नै हुन् र अल जजीराको सम्पादकीय अडानलाई प्रतिबिम्बित गर्दैन ।)
(नबिल इच्छाइबी मिडिया अध्ययन विभागका सहयोगी प्राध्यापक र संस्थापक अध्यक्ष र कोलोराडो बोल्डर विश्वविद्यालयको सेन्टर फर मिडिया, रिलिजन एन्ड कल्चरका एसोसिएट निर्देशक र युनिभर्सिटी अफ कोलोराडो बोल्डरको सेन्टर फर मिडिया, रिलिजन एन्ड कल्चरका निर्देशक हुन् । उनको अनुसन्धान मुस्लिम दृश्यताको राजनीति र कवितामा केन्द्रित छ ।)

– अल जजीराबाट
अनुवाद : आरोही