भक्तपुरको संस्कृति र आर्थिक विकास

माटो, मान्छे र स्मृतिको अतुलनीय सङ्गम भक्तपुर । यहाँ समय घडीका काँटामा मात्र अघि बढ्दैन, संस्कारको प्रवाहसँगै बग्छ; यहाँ इतिहास पुस्तकका पानामा सीमित हुँदैन, हरेक ढुङ्गा, हरेक गल्ली, हरेक धुन र हरेक अनुहारमा सजीव रहन्छ । यो सहर संरचनाको थुप्रो होइन† यो चेतनाको निरन्तरता हो; पुस्तादेखि पुस्तासम्म हस्तान्तरण हुँदै आएको जीवनदर्शन हो । आधुनिकताको तीव्र वेगले धेरै सहरहरूलाई एकरूप बनाइरहेको बेला भक्तपुरले अझै आफ्नो मौलिकता जोगाइरहेको छ । तर, जोगाएर मात्र पुग्दैन† त्यसलाई चलायमान बनाउँदै, अर्थतन्त्रसँग गाँस्दै, भविष्य निर्माणको आधार बनाउन सके मात्र यसको वास्तविक मूल्य स्थापित हुन्छ । यहीँबाट मूल प्रश्न उठ्छ† हामी आफ्नो संस्कृतिलाई स्मृतिमा सीमित राख्ने कि त्यसलाई समृद्धिको स्रोतमा रूपान्तरण गर्ने ?
साँघुरा गल्लीहरूमा हाकु पटासीमा सजिएका महिलाका निर्दोष मुस्कान, भादगाउँले टोपीमा फल्चामा गफिँदै गरेका वृद्धका उन्मुक्त हाँसो, पाटी–पौवामा गुञ्जिने भजन, चर्खा चलाउँदै सुन्दै गरेका वृद्धाहरू, कतै बाघचाल र कसिमला पाँय् खेल्दै त कतै माटाका भाँडा घुमाउँदै गरेका कुम्हालेका दृश्यहरू केवल सौन्दर्यका क्षणहरू होइनन्, जीवित सभ्यताको श्वास हुन् । माटाकै भाँडामा राखिएको जुजु धौ, धिमेको गहिरो ताल, टोल–टोलमा गुञ्जिने नाचगानले भक्तपुरलाई एउटा सजीव सङ्ग्रहालय बनाएको छ जहाँ संस्कृति सङ्ग्रहित होइन—प्रवाहमान छ ।
पर्यटकहरू ५५ झ्याले दरबार, ङातापोल्हँ मन्दिर, दत्तात्रय मन्दिरजस्ता सम्पदाहरू हेर्न आउँछन् तर उनीहरूलाई बाँध्ने वास्तविक शक्ति ढुङ्गा होइन जीवनशैली हो । घरको आँगनमा उम्लिएको चुल्हो, पाटीमा बसेर गाइने भजन, टोल–टोलमा मनाइने जात्रा नै भक्तपुरको सम्पत्ति हो । ‘भक्तपुरभित्रको भक्तपुर’ अझै जीवित छ—जहाँ सम्बन्ध पुँजी हो† परम्परा शक्ति हो र समुदाय नै पहिचान हो ।
भक्तपुरमा जात्रा मनोरञ्जन होइन; अस्तित्वको घोषणा हो । बिस्केट जात्रामा रथ तान्ने डोरीले केवल काठको संरचना तान्दैन, त्यो समुदायको एकता, इतिहासको निरन्तरता र आस्थाको गहिराइलाई बाँध्छ । गाईजात्रामा हाँसोभित्र व्यङ्ग्य र पीडाको मिश्रण हुन्छ—समाजलाई प्रश्न गर्ने साहस त्यहीँबाट जन्मिन्छ । नवदुर्गा नाचमा देवत्व र मानवता एउटै लयमा मिसिन्छन् । भजन, धिमे, नाय खिँ, धाँ, लालाखीं—यी ध्वनिहरू केवल सङ्गीत होइनन्, समयसँगका संवाद हुन् । यहाँ जात्रा मात्र होइन; जीवन नै नाच्छ ।
हरेक १५ दिनमा एउटा जात्रा भन्ने उक्ति केवल परम्परागत भनाइ होइन, यथार्थ पनि हो । प्रत्येक जात्रा एउटा सजीव अर्थतन्त्र हो—जहाँ उत्पादन हुन्छ, श्रम चल्छ, खर्च हुन्छ र आम्दानी बन्छ । एउटा जात्रामा प्रयोग हुने अन्न, परिकार, बाजा, सजावट, वस्त्र, सामग्री आदि सबैले एउटा विस्तृत आर्थिक शृङ्खला सक्रिय पार्छन् । किसानले उब्जाएको अन्न भान्सामा पुग्छ, कुम्हाले बनाएको भाँडा प्रयोग हुन्छ, बाजा बजाउनेले पारिश्रमिक पाउँछ, साना व्यापारीको कारोबार बढ्छ । एउटा सांस्कृतिक गतिविधिले कति हातलाई काम दिन्छ । यही नै यसको असली शक्ति हो ।
यही सन्दर्भमा आर्थिक प्रवाहको गहिरो पक्ष बुझ्न आवश्यक छ । पैसा केवल खर्च हुने वस्तु होइन; यो शक्ति हो; जसको दिशा नै अर्थतन्त्रको स्वरूप निर्धारण गर्छ । जब हामी स्थानीय उत्पादन प्रयोग गर्छौं, त्यो पैसा समुदायभित्रै घुम्छ । एउटा रूपैयाँ किसानबाट कुम्हाले, कुम्हालेबाट व्यापारी, व्यापारीबाट कामदार हुँदै फेरि समुदायमै फर्किन्छ । यसरी एउटै पैसा धेरैपटक उपयोग हुन्छ । यसलाई स्थानीय अर्थतन्त्रको चक्र भनिन्छ । तर, जब हामी विदेशी पेय, आयातीत सामग्री, प्लास्टिकका भाँडा, बाहिरी सजावट र सेवामा निर्भर हुन्छौँ, त्यो पैसा सिधै बाहिरिन्छ । यसले देशको अर्थतन्त्रमा गम्भीर नकारात्मक प्रभाव पार्छ† व्यापार घाटा बढ्छ† स्थानीय उत्पादन कमजोर हुन्छ† रोजगारी घट्छ र अन्ततः हामी आर्थिक रूपमा परनिर्भर बन्छौँ । त्यसैले संस्कृतिको संरक्षण केवल भावनाको विषय होइन† यो आर्थिक स्वाधीनताको आधार हो ।
तर, आजको यथार्थ चुनौतीपूर्ण छ । आज प्रतिस्पर्धाको प्रदर्शन बन्दै गएको छ । “अरूले जस्तो गरे, उस्तै गर्नैपर्छ” भन्ने मानसिकताले ऋण, देखासिकी र असन्तुलन जन्माएको छ । सामाजिक प्रतिष्ठा जोगाउने नाममा अत्यधिक खर्च गर्ने प्रवृत्तिले संस्कृतिलाई बोझ बनाउँदै छ । यस्तो अवस्थामा सुकुल भोज केवल परम्परा होइन; समाधानको मार्ग हो ।
सुकुल भोजमा सबै बराबर हुन्छन् —न कोही माथि न कोही तल । माटोका भाँडा, लप्ते, सली, कतेरोमा पस्किएको भोजनमा केवल स्वाद हुँदैन—त्यहाँ आत्मीयता, सम्मान र समता मिसिएको हुन्छ । ‘लाज लागे पनि भोकै नहुने’ संस्कारले यसलाई मानवीय सम्बन्धको गहिरो अभ्यास बनाउँछ । अझ महत्वपूर्ण कुरा, यस्ता भोजमा स्थानीय युवाहरूलाई संलग्न गराउँदा उनीहरूले रोजगारी पाउँछन् । खाना पकाउने, व्यवस्थापन गर्ने, पस्कने, सरसफाइ गर्ने सबै कार्यले युवालाई आम्दानी दिन्छ । यसरी संस्कृति केवल जोगिँदैन, जीवन धान्ने आधार बन्छ ।
तर, आज यही परम्परा सङ्कटमा छ । प्लास्टिकका भाँडा, कोल्ड ड्रिङ्क, आयातीत पेय, झिलिमिली बत्ती, पार्टी प्यालेसको बुफे संस्कृतिले भोजलाई कृत्रिम, खर्चिलो र आत्माहीन बनाउँदै छ । यस्तो प्रवृत्तिले स्वास्थ्यमा असर पार्नुका साथै आत्मीयता र संस्कार दुवैलाई कमजोर बनाउँछ । यसको सट्टा पाला र तेलको दियो बाल्नु, मही, लस्सी, ऐला थ्वः प्रयोग गर्नु, धिमे र नाय खिँ बजाउनु, केवल परम्परा होइनन्, सन्तुलित र आत्मनिर्भर जीवनशैलीका प्रतीक हुन् ।
सम्यबजी, छोयला, बारा, चतामरी, योमरी, जुजु धौ जस्ता परिकारहरू केवल खानाका नाम होइनन्, आर्थिक प्रणालीका स्तम्भ हुन् । एउटा भोजले खेतदेखि भान्सासम्मको सम्पूर्ण उत्पादन शृङ्खलालाई सक्रिय बनाउँछ । यसैले स्थानीय उत्पादन प्रयोग गर्नु भनेको केवल स्वाद रोज्नु होइन† आर्थिक स्वाधीनताको अभ्यास गर्नु हो ।
भक्तपुरको जीवनशैली नै पर्यटनको आत्मा हो । यहाँ पर्यटकहरू केवल हेर्न होइन; अनुभव गर्न आउँछन् । यदि सुकुल भोज, जात्रा, बाजा, नाच, हस्तकला, परम्परागत परिकारलाई व्यवस्थित रूपमा ‘अनुभव अर्थतन्त्र’ मा रूपान्तरण गर्न सकियो भने यसले ठुलो आर्थिक सम्भावना सिर्जना गर्न सक्छ । बाजा समूहलाई पेसागत बनाउने, नाचलाई सांस्कृतिक प्रस्तुति बनाउने, भोजलाई अनुभवात्मक कार्यक्रम बनाए सबैले रोजगारी र आम्दानीका नयाँ बाटाहरू खोल्न सक्छन् ।
पुराना घरहरू समस्या होइनन्; अवसर हुन् । तिनलाई होमस्टेमा रूपान्तरण गर्दा स्थानीय परिवारलाई आम्दानी मिल्छ, पर्यटकलाई प्रामाणिक अनुभव मिल्छ र संस्कृति जीवित रहन्छ । यसका लागि स्थानीय सरकार, समुदाय र युवाहरूको सहकार्य आवश्यक छ; स्थानीय उत्पादनको प्रवद्र्धन, प्लास्टिक नियन्त्रण, सुकुल भोजको प्रोत्साहन, सांस्कृतिक पेसाको व्यवसायीकरण गर्नु जरुरी छ ।
अन्ततः, संस्कृति आत्मा हो, अर्थतन्त्र शरीर । आत्माबिना शरीर निस्सार हुन्छ, शरीरबिना आत्मा टिक्दैन ।
जब पैसा आफ्नै समुदायमा घुम्छ, त्यो समृद्धिमा रूपान्तरण हुन्छ ।
जब पैसा बाहिरिन्छ, त्यो निर्भरता र कमजोर भविष्यको सङ्केत बन्छ ।
सुकुल भोजमा लाज लागे पनि पेट भरिन्छ—किनकि त्यहाँ माया हुन्छ ।
पाला र तेलको दियोले उज्यालो दिन्छ—किनकि त्यो आफ्नै माटोको प्रकाश हो ।
धिमेको तालमा समुदाय एक हुन्छ—किनकि त्यो आफ्नै पहिचानको धड्कन हो ।
भक्तपुरले हामीलाई एउटा गहिरो सत्य सिकाउँछ—संस्कृति जोगाउने वस्तु होइन, चलाउने शक्ति हो; परम्परा बोझ होइन, अवसर हो र आफ्नै माटोमा टेकेर अघि बढ्ने बाटो नै दिगो विकासको वास्तविक मार्ग हो । यहाँ जीवन केवल उत्सव होइन; सम्भावनाको उज्यालो भविष्य हो ।