बाँकी सबैविरुद्ध पश्चिम ?

सामाजिक विज्ञानका फ्रान्सेली दार्शनिक रेने गिरार्ड (१९२३–२०१५) ले एकपटक प्रतिद्वन्द्वीमा दुई पक्षहरूको प्रवृत्ति समयको साथ अधिकांशतः उस्तै हुने अवस्थाको वर्णन गरेका छन् । तिनीहरू फरक मूल्य र विचारधाराको साथ सुरु हुन सक्छन्, तर प्रत्येकले अर्कोलाई पछाडि पार्ने प्रयास गर्दा वा प्रत्येक आक्रमणले अर्को पक्षलाई प्रतिशोध लिन उत्प्रेरित गर्दछ । प्रत्येक कार्यलाई अर्कोले प्रतिबिम्बित गरेको कारण, दुवै पक्षहरू घुमाउरो जालमा फस्न पुग्छन् । विकासको हिसाबमा तिनीहरू अधिक र अधिक समान हुन्छन् ।
यसले रणनीतिका धेरै ‘खेलहरू’ को रूप लिन्छ । उदाहरणको लागि आणविक शक्तिहरूबिचको युद्धमा दुवै पक्षलाई पारस्परिक विनाशको परिणामसम्म पुग्ने गरी प्रतिशोध र प्रतिहिंसासम्म बढ्न सक्छ । गिरार्डले यस प्रक्रियालाई प्रतिद्वन्द्वीको नक्कल वा अर्कोको इच्छाको नक्कलबाट उत्पन्न हुने प्रतिस्पर्धा र द्वन्द्व हो भनेका छन् ।
पश्चिमा विदेश नीतिका कार्यान्वयनकर्ताहरू र नवसंरक्षणवादीहरूले चीनले पनि विगत ४० वर्षमा जे जति प्रगति हासिल गरेको छ त्यो हासिल गर्न नरसंहार र उपनिवेशवादको अभ्यास गरेको हुनुपर्छ भनी ठान्छन् । इतिहासको यो प्रक्षेपण चीनलाई नक्कली प्रतिद्वन्द्वीको रूपमा प्रस्तुत गर्ने सिद्धान्तको परिणाम हो ।
यो घुमाउरो जालबाट उम्कन सजिलो छैन । जब कसैले तपाईँलाई मुक्का ठोक्छ, तपाईँ तुरुन्तै मुक्का फिर्ता गर्न चाहनुहुन्छ । यसले तपाईँलाई हिंसाको नक्कल गर्नका लागि अगाडि बढ्न उक्साउने हुन्छ ।
तथापि, चीनको विदेश नीतिले प्रतिहिंसाको प्रतिक्रिया दिनुको सट्टा सहानुभूतिपूर्ण प्रतिक्रिया दिन्छ । विदेश मन्त्री छिन काङले भन्नुभएझैँ, पश्चिमाहरू प्रतिद्वन्द्वीका सर्तहरूलाई बेवास्ता गर्दछन् । एक सुरम्य अमेरिकी आहान छ– “सुँगुरसँग कुस्ती गर्न अस्वीकार गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ ।” होइन भने सुँगुरले कुस्तीमा रमाइलो गर्छ र तपाईँ आफै पनि फोहोर हुनुहुनेछ ।
मिमेसिसको घुमाउरो जालोमा नपर्न ठूलो होसियारी र सीप चाहिन्छ, तर पश्चिमाहरूको अथक उत्तेजनाको बाबजुद पनि चीनले यही गरिरहेको छ । यसरी शान्तिपूर्ण विकासमा ध्यान केन्द्रित गरिरहेको छ र विश्वका लागि खुला रहेर आफ्नो स्वतन्त्रता र सार्वभौमिकता जोगाइरहेको छ । यसरी चीनले शान्तिपूर्ण सहयोगमा आधारित नयाँ बहुध्रुवीय व्यवस्थाको लागि अवस्था सिर्जना गरिरहेको छ ।
आज चीनको विदेश नीति जानाजानी गैर–प्रतिद्वन्द्वी र गैरविशिष्ट छ । यसले तेस्रो पक्षहरूमा निर्देशित खेमा र शिविरहरूको गठनलाई सैद्धान्तिकरूपमा अस्वीकार गर्दछ । यो दृढता रणनीति वा रणनीतिभन्दा पनि पर जान्छ । यो देशको राजनीतिक संस्कृतिमा सम्मिलित एक दार्शनिक प्रतिबद्धता हो, जुन मानवताको साझा हितमा निहित अन्तर्राज्यीय सम्बन्धको पुरानो अवधारणाबाट प्रेरित छ । यसले विभाजनको सट्टा शान्ति, एकता र साझा समृद्धि खोज्छ ।
यी राम्रा शब्दहरू मात्र होइनन्, तिनीहरूले शान्तिको सम्भावना र ‘नियम–आधारित आदेश’ को अगाडि आत्मसमर्पणबिचको भिन्नता बनाउँछन् । ‘नियम–आधारित आदेश’ स्थायी युद्धको माध्यमबाट कायम रहेको पश्चिमी प्रभुत्वको अर्को नाम हो ।
चीनले सैन्य धम्की र आर्थिक शोषणभन्दा सहयोगमा आधारित भएर, व्यापार, पूर्वाधार र शैक्षिक आदानप्रदानको आधारमा विश्वभर नै सुमधुर र बहुपक्षीय सम्बन्धहरूको सेट बनाइरहेको छ । पश्चिमी शासक वर्गले सिद्धान्तका कथनहरूलाई खारेज गर्छन् जस्तै पश्चिमी लोकतन्त्र र मानवअधिकारको वार्ताको साथमा वैचारिक मतभेदको रूपमा व्यक्त गर्ने गर्छन् ।
उनीहरूले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलाई जबरजस्ती बलको प्रतिस्पर्धाबाहेक अरू केही हो भनी कल्पनासम्म गर्दैनन् । तिनीहरूको आफ्नै इतिहासको रेखाचित्रमा, तिनीहरूले कल्पना गर्न सक्दैनन् कि युद्ध र लुटबिना ठूलो शक्ति उडाउन सक्छ भनेर ।
त्यसकारण, पश्चिमी शासकहरू चीनको ठूलो उपलब्धिको लागि तयार थिएनन् । मार्चमा साउदी अरेबिया र इरानबिचको सम्बन्ध सुचारु भएको घटनालाई लिएर मध्यपूर्वमा र त्यसभन्दा बाहिर, विशेषगरी तेस्रो विश्व (ग्लोबल साउथ) मा पुनरावृत्ति होला भनी तर्सेका छन् । तिनीहरूले यो स्वीकार गर्न सक्दैनन् कि यो सफलता चिनियाँ कूटनीतिका कारण सम्भव भएको हो । आफ्ना सहअस्तित्वका सिद्धान्तहरू लागू गर्दै चिनियाँ कूटनीतिज्ञहरू आफ्नो प्रतिबद्धताबाट कहिल्यै चुक्दैनन् ।
शून्य–योगफल प्रतिस्पर्धालाई बेवास्ता गरेर र पश्चिमी राजनीतिलाई चलाउने डर र ईष्र्याको प्रतिस्पर्धालाई पन्छाएर चिनियाँ विदेश नीतिले अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा गहिरो परिवर्तनलाई उत्प्रेरित गरिरहेको छ । यसले शान्तिपूर्ण सहयोग र साझा समृद्धिमा आधारित नयाँ बहुध्रुवीय व्यवस्थाको लागि प्रतीकात्मक, ठोस र मजबुतमा मापदण्ड र विश्वव्यापी पूर्वाधार निर्माण गरिरहेको छ ।
भविष्यको निम्ति जुन सङ्केत गरिरहेको छ त्यो छर्लङ्ग छ र तेस्रो विश्व (ग्लोबल साउथ) का अन्य देशहरूमा व्यापक प्रचार भइरहेको छ । यद्यपि, यसले पश्चिमा शासकहरूलाई त्रसित पारेको देखिन्छ ।
नाटो र यसका हिन्द–चीन (इन्डो–प्यासिफिक) साझेदारहरूबिचको अन्तरक्रियालाई समन्वय गरेर नाटोलाई एसियामा निर्यात गर्ने प्रयास गर्नुको लाजमर्दो मूर्खतालाई कसरी व्याख्या गर्ने, नाटोको विस्तारले युरोपमा युद्ध नियन्त्रणबाट बाहिर गएको छ ।
दक्षिणपूर्वी एसियाली राष्ट्र सङ्घ (आसियान) ले सावधानीपूर्वक निर्माण गरेको शान्तिपूर्ण व्यवस्थाको कुनै वास्ता नगरी दक्षिण चीन सागरमा अष्ट्रेलिया, बेलायत र संयुक्त राज्य अमेरिकाबिच भएको त्रिपक्षीय सुरक्षा सम्झौता (ब्ग्प्ग्क्) लाई थप कसरी व्याख्या गर्ने ? चिनियाँ विदेश नीतिले ५० वर्षभन्दा लामो समयदेखि अहस्तक्षेप, गैर–प्रतिद्वन्द्वी र खुलापनको सिद्धान्तलाई लागू गरेर यस क्षेत्रलाई विश्वव्यापी बनाउँदै लगेको छ ।
पश्चिमी विदेश नीतिले आज एसियालीहरूलाई मात्र सङ्केत गर्दैन बरु अफ्रिकी र ल्याटिन अमेरिकीहरूलाई पनि पश्चिमी नेतृत्वको नैतिक र बौद्धिक पतन आभास गराउँछ । तिनीहरू पनि विश्वव्यापी सहयोगको लागि नयाँ बिहानीको सङ्घारमा, पश्चिमाहरूले विभाजन, अस्थिरता र युद्धमात्र प्रस्ताव गर्ने नीति र कदमहरूसँग लडिरहेका छन् । यस्तो देखिन्छ कि पश्चिमाहरू बाँकी विश्वबाट भिन्न र धेरै टाढा हुँदै छन् ।
(लेखक मलेसियाका पूर्व सरकारी अधिकारी र पेराक एकेडेमीका वरिष्ठ फेलो हुन् ।)
(The West VS The Rest ?)
Beijing Review