आयतोल्लाह खामेनी : पश्चिमी प्रभुत्वविरुद्ध प्रतिरोधका प्रतीक

फेब्रुअरी २८, २०२६ का दिन भएको एकै प्रहारले पूर्वी एसियाको भावनात्मक र भू–राजनीतिक परिदृश्यलाई बदलिदियो । तीन दशकभन्दा बढी समयदेखि इरानका सर्वोच्च नेता रहेका अली खामेनीको संयुक्त राज्य अमेरिका र इजरायलद्वारा गरिएको एक सैन्य कारबाहीमा हत्या गरियो । उनको मृत्युसँगै एउटा युगको अन्त्य भएको छ, तर योभन्दा कैयौँ गुणा अनिश्चित अध्यायको सुरुवात भएको छ ।
उनका समर्थकहरूका लागि उनी एक राजनीतिक व्यक्तित्व मात्र थिएनन् । उनी एक आध्यात्मिक मार्गदर्शक, प्रतिरोधका प्रतीक र सन् १९८९ पछिको क्रान्तिकारी निरन्तरताका संरक्षक थिए । उनले इरानको परराष्ट्र नीतिलाई आकार दिए, सैन्य सिद्धान्तको निरीक्षण गरे, क्षेत्रीय गठबन्धनहरूको मार्गदर्शन गरे र इस्लामिक गणतन्त्रको वैचारिक मेरुदण्डलाई मूर्त रूप दिए । उनको मृत्यु कुनै स्थानीय घटना मात्र होइन† यो एउटा भू–राजनीतिक भूकम्प हो ।
रणनीतिको भाषामा भन्नुपर्दा, यो एक ‘शिरच्छेदन प्रहार’ (Decapitation strike) थियो । जुन कुनै पनि राज्यको सङ्कल्पलाई कमजोर पार्ने वा त्यसको दिशा परिवर्तन गर्ने आशामा केन्द्रीय अधिकार प्राप्त व्यक्तित्वलाई हटाउन गरिन्छ । यद्यपि, इतिहासले यस्ता सहज निष्कर्षहरूविरुद्ध सचेत गराउँछ । कुनै नेतालाई हटाउँदैमा उनलाई जन्माउने प्रणाली स्वतः विघटन हुँदैन । इरानको राजनीतिक संरचना, त्यहाँको पादरी वर्गको संस्थापन, सुरक्षा निकाय र क्षेत्रीय सञ्जालहरू दबाब सहन सक्ने गरी निर्माण गरिएका छन् । तेहरानको सत्ता सधैँ व्यक्तिगत जति नै संस्थागत पनि रहँदै आएको छ ।
यसको तत्काल परिणाम पतन नभई सुदृढीकरण हुनसक्छ । बाह्य आक्रमणको समयमा राष्ट्रहरू प्रायः आन्तरिक रूपमा एकजुट हुन्छन् । मतभेदहरू कम हुन्छन् र राष्ट्रवाद गहिरिन्छ । यहाँसम्म कि सत्ताका आलोचकहरू पनि सार्वभौमसत्ताको उल्लङ्घन हुँदा पछि हट्न सक्छन् । जुन कुरा रणनीतिक अवरोधका रूपमा लक्षित थियो, त्यो एकताको संवाहक बन्न सक्छ ।
कुरानले त्यसमा विश्वास गर्नेहरूलाई स्मरण गराउँछ, “र अल्लाहको मार्गमा मारिनेहरूलाई ‘मृत’ नभन । बरु, तिनीहरू जीवित छन् तर तिमीहरूले त्यो महसुस गर्न सक्दैनौ ।”
खामेनीलाई विदेशी दबाबविरुद्ध मर्यादाको रक्षकका रूपमा हेर्ने लाखौँ मानिसहरूका लागि यो आयत (पद) ले शक्तिशाली प्रभाव पार्नेछ । शिया राजनीतिक धर्मशास्त्रमा, ‘हादत’ (सहादत) हार होइन† यो त उच्चता हो । कर्बलाको युद्धदेखि नै, अत्यधिक शक्तिको सामुन्ने दिइने बलिदानले त्यहाँको पहिचानलाई आकार दिएको छ । यदि उनका अनुयायीहरूले उनको मृत्युलाई त्यसै भाष्यमा राखेर हेरे भने, यसको राजनीतिक परिणाम सैन्य गणनाभन्दा धेरै टाढासम्म पुग्नेछ । हत्याको एउटा विरोधाभास नै यही हो । यसले आवाजलाई त मौन बनाउन सक्छ, तर यसले एउटा कथालाई अझ प्रस्फुटित बनाउन सक्छ । भू–राजनीतिक रूपमा, अहिले धेरै तहहरू एकैसाथ खुल्दै गइरहेका छन् ।
पहिलो पक्ष हो, उत्तराधिकार । इरानको संवैधानिक संयन्त्रले उसको ‘विशेषज्ञहरूको सभा’ मार्फत नयाँ सर्वोच्च नेता चयन गर्न अनुमति दिन्छ । स्थिरता प्रदर्शन गर्न यो सङ्क्रमणकालीन प्रक्रिया निकै छिटो हुनसक्छ । यद्यपि, उत्तराधिकारीको छनोटले नै तेहरानले निरन्तरता, समायोजन वा कडापनमध्ये कुन बाटो रोज्छ भन्ने सङ्केत गर्नेछ ।
दोस्रो, क्षेत्रीय तालमेल । मध्यपूर्वभरि फैलिएका इरानका सहयोगी र सम्बद्ध आन्दोलनहरूले यस घटनालाई एउटा राजनीतिक लक्षित प्रहारको रूपमा मात्र लिने छैनन् । यसलाई एउटा ‘सन्देश’ को रूपमा हेरिनेछ । उनीहरूले कूटनीतिक, वैचारिक वा सैन्य रूपमा कसरी प्रतिक्रिया दिन्छन्, त्यसैले यस क्षेत्रको ‘तापक्रम’ तय गर्नेछ ।
तेस्रो, विश्वव्यापी नजिर । बहालवाला राष्ट्राध्यक्षको लक्षित हत्याले अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डहरूमाथि गम्भीर प्रश्न खडा गर्छ । यदि यस्ता कार्यहरू राज्य सञ्चालनका सामान्य औजार बन्न थाले भने, विश्वभरि नै तनाव उत्कर्षमा पुग्ने सीमा घट्नेछ । साना राष्ट्रहरूले यसलाई नजिकबाट नियाल्नेछन् र प्रतिद्वन्द्वी शक्तिहरूले पनि ।
संयुक्त राज्य अमेरिकाले यो कदमले उसको ‘प्रतिरोध’ क्षमता बलियो बनाएको विश्वास गर्न सक्छ । तर, प्रतिरोध सधैँ दृष्टिकोणमा भर पर्छ । यदि यसलाई संयमको सट्टा ‘अपमान’ को रूपमा लिइयो भने, प्रतिशोधको चक्र सुरु हुनसक्छ । यस्ता क्षणहरूमा, रणनीति र मनोविज्ञान एकअर्काबाट अलग हुन सक्दैनन् ।
त्यसपछि आउँछ आध्यात्मिक आयाम – जसलाई भू–राजनीतिक विश्लेषणमा प्रायः कम आँकिने गरिन्छ । कुरानले घोषणा गर्दछः “भन, हे अल्लाह, जो सार्वभौमसत्ताको मालिक हुनुहुन्छ, तपाईं जसलाई चाहनुहुन्छ राज्य दिनुहुन्छ र जसबाट चाहनुहुन्छ राज्य खोस्नुहुन्छ ।”
यो आयतले सांसारिक शक्तिलाई एक विनम्र परिधिभित्र राख्छ । कुनै पनि साम्राज्य स्थायी हुँदैन । कुनै पनि अधिकार मृत्युबाट उम्कन सक्दैन । इतिहास प्रभुत्व र पतनको चक्रबाट अघि बढ्छ । नेताहरू उदाउँछन्, शासन गर्छन् र माटोमा विलीन हुन्छन् । बाँकी रहन्छन् त केवल विचार र तिनीहरूले छोडेका भावनात्मक छापहरू ।
आज इरानमा शोक व्यक्तिगत र राजनीतिक दुवै छ । भवनहरूमा काला झन्डाहरू झुण्डिएका छन् । प्रवचनहरूमा शोकको स्वर गुन्जिरहेको छ । परिवारहरू प्रार्थनामा जुटेका छन् । धेरै सर्वसाधारणका लागि, उनीहरूको राजनीतिक झुकाव जेसुकै भए पनि, लामो समयदेखि सेवा गरेका नेताको हिंसात्मक मृत्युले स्तब्धता र अनिश्चितता निम्त्याएको छ । सुधारको चाहना राख्नेहरूले समेत अहिले अचानक आएको परिवर्तनले निम्त्याउन सक्ने अस्थिरताको सामना गरिरहेका छन् ।
काश्मिरमा, यो समाचारले शान्त चिन्तन पैदा गरेको छ । हाम्रो क्षेत्र यस्तो हो जसले टाढाका शक्ति सङ्घर्षहरूले दैनिक जीवनलाई कसरी आकार दिन सक्छन् भन्ने कुरा राम्ररी बुझेको छ । विश्वका राजधानीहरूमा लिइने निर्णयहरूले बजार, सुरक्षा परिदृश्य र जनभावनाहरूमा तिनीहरूको उत्पत्ति स्थानभन्दा धेरै टाढासम्म तरङ्ग ल्याउन सक्छन् भन्ने हामीलाई थाहा छ । यस क्षणको भावनात्मक प्रभाव भूगोलको सीमाभन्दा धेरै टाढासम्म पुगेको छ ।
इजरायलका लागि यो अभियान एक प्रमुख प्रतिद्वन्द्वीलाई समाप्त गरेको रूपमा हेरिन सक्छ । वासिङटनका लागि यो ‘प्रतिरोध’ (Deterrence) पुनस्र्थापना गर्ने कदमका रूपमा व्याख्या हुन सक्छ । तर, तेहरान र खामेनीलाई आध्यात्मिक अभिभावक मान्ने लाखौँ मानिसहरूका लागि यो ‘सहादत’ को रूपमा स्मरण गरिनेछ । सहादतले स्मृतिलाई नयाँ स्वरूप दिन्छ । त्यसैले अहिले यस क्षेत्रको अगाडि रहेको प्रश्न केवल “उनको स्थान कसले लिन्छ ?” भन्ने मात्र होइन, बल्कि “यो घटनालाई कुन भाष्यमा प्रस्तुत गरिन्छ ?” भन्ने हो ।
भाष्यले नै गठबन्धनहरू बनाउँछ । भाष्यले नै प्रतिशोध वा संयमतालाई जायज ठह¥याउँछ । भाष्यहरू व्यक्तिभन्दा धेरै समयसम्म जीवित रहन्छन् । यदि यसलाई सार्वभौमसत्ता र आस्थाविरुद्धको आक्रामक कदमका रूपमा व्याख्या गरियो भने, यसले इरानको अडानलाई एक पुस्तासम्मका लागि अझ कठोर बनाउन सक्छ । यदि यसलाई कूटनीतिक सावधानी र तनाव न्यूनीकरणका माध्यमहरूबाट व्यवस्थापन गरियो भने, यसले विरोधाभासपूर्ण रूपमा पुनरावलोकनका लागि ठाउँ बनाउन सक्छ । आउने महिनाहरूले कुन बाटो हावी हुन्छ भन्ने निर्धारण गर्नेछन् ।
कुरानले मानवतालाई स्मरण गराउँछ, “प्रत्येक जीवले मृत्युको स्वाद चाख्नेछ ।” मृत्युले शासक र शासित दुवैलाई समान बनाउँछ । यद्यपि, मृत्युको प्रकृतिले जीवनको विरासतलाई प्रभाव पार्छ । प्रतिरोधका एक प्रतीक अब शरीरका रूपमा रहेनन् । तर विश्वासमा जरा गाडेका प्रतीकहरू अन्त्येष्टिसँगै हराउँदैनन् । ती स्मृतिमा, प्रवचनमा, भाषणमा र नीतिमा बसाइँ सर्छन् । नयाँ पुस्ताले मर्यादा, शक्ति र सार्वभौमसत्तालाई कसरी बुझ्छ भन्ने कुरालाई यिनैले मार्गनिर्देश गर्छन् ।
भू–राजनीतिले शक्तिको मापन मिसाइल र गठबन्धनहरूमा गर्छ । आध्यात्मिक स्मृतिले यसलाई बलिदान र सहनशीलतामा मापन गर्छ । जब यी दुई कुरा आपसमा ठोक्किन्छन्, त्यसको परिणाम कैयौँ गुणा बढेर जान्छ । इतिहासले अहिले यसलाई नजिकबाट नियालिरहेको छ । के यो क्षणले टकरावलाई कम गर्ला कि अझ मजबुत बनाउला ? यसले तनावलाई रोक्ला कि प्रतिरोधलाई पवित्र बनाउला ? यसको जवाफ समयले मात्र दिनेछ । तर आज राति, इरानभरि र त्योभन्दा टाढासम्म, शोक र भू–राजनीति सँगसँगै उभिएका छन् । आँसु झरिरहेका छन् । झन्डाहरू झुकेका छन् । प्रार्थनाहरू गुन्जिरहेका छन् ।
प्रतिरोधका एक प्रतीक अब रहेनन् । तर, इतिहासले एउटा गम्भीर सत्य सिकाउँछ, कुनै व्यक्तिलाई हटाउनु सजिलो हुन्छ । तर उसलाई आकार दिने शक्तिहरूलाई रूपान्तरण गर्नु धेरै नै जटिल हुन्छ  । आस्था, धैर्यता र दीर्घकालसम्म टिकिरहने विश्वास सत्ताभन्दा पनि दीर्घजीवी हुन्छ ।
(डा. असरफ जैनाबी जम्मु र कश्मीरका शिक्षक र अनुसन्धानकर्ता हुन् ।)