निजेर विद्रोहले साहेल क्षेत्रमा रुसको बढ्दो भूमिकाको परीक्षा लिइरहेको छ !

(नियामेमा भएको असफल सैनिक विद्रोहले निजेरको सेनाभित्रको तनाव देखायो । यो विद्रोहलार्ई दबाउन अफ्रिका कोरले प्रत्यक्ष भूमिका खेलेको थियो ।)
अफ्रिकी देश निजेरको सैनिक सरकारले राजधानीमा भएको विद्रोहलाई नियन्त्रण गरेको छ । तर, यस घटनाले सेनाभित्रको तनाव उजागर ग¥यो, जसले लामो समयदेखि सशस्त्र समूहहरूको आक्रमण रोक्न सङ्घर्ष गरिरहेको छ ।
यसले निजेरको सुरक्षा साझेदारीमा भइरहेको परिवर्तन पनि देखाएको छ, सरकारी सेनालाई सहयोग गर्न रुसी सुरक्षाकर्मीहरू संलग्न भएका थिए ।
शनिबार राजधानी नियामेस्थित डियोरी हमानी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको बेस १०१ मा सैनिक विद्रोह सुरु भयो । भिडन्त राष्ट्रपतिको महल नजिक र सरकारी प्रसारक क्षेत्रजस्ता संवेदनशील स्थानसम्म फैलियो ।
निजेरको सेनाले घण्टौँको लडाइँपछि बेस पुनः नियन्त्रणमा लिएको दाबी ग¥यो । सरकारी सञ्चारमाध्यमले दर्जनाँै सैनिक मारिएका वा पक्राउ परेका बताएका छन् तर रोयटर्सले यी तथ्याङ्क स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि गर्न सकेन ।
रुसको अफ्रिका कोर सरकारको कारबाहीमा संलग्न थियो ।
निजेरस्थित रुसी राजदूत भिक्टर भोरोपाएभले निजेर सरकारले विद्रोहीहरूलाई निष्क्रिय पार्न सहयोग मागेको बताए । एसोसिएटेड प्रेसका अनुसार अफ्रिका कोरले सरकारी पक्षलाई स्थल तथा हवाई सहयोग प्रदान ग¥यो ।
यो हस्तक्षेप महत्वपूर्ण मानिन्छ किनकि रुसी सेनाले निजेरको सैनिक सरकारलाई आफ्नै सेनाभित्रको चुनौती सामना गर्न सहयोग गरेको हो ।
नियामेमा के भएको थियो ?
नियामेमा भएको अशान्ति सैनिक बेस १०१ मा भएको थियो । सैनिकहरूले आफ्नै सहकर्मीलाई बन्धक बनाएर गोली चलाए र निजेरको रक्षा मन्त्रालयले ‘संवेदनशील’ भनेका स्थानहरूमा आक्रमण गरे ।
विमानस्थल वरिपरि गोली र विस्फोटको आवाज सुनियो । सरकारी प्रसारक केही समयका लागि बन्द भयो । राष्ट्रपतिको महल पनि लक्ष्य बनाइएको थियो, रोयटर्स र अल जजिराले जनाए ।
सरकारी सेनाले अन्ततः बेस १०१ पुनः नियन्त्रणमा लियो । राष्ट्रपतिको सुरक्षा गार्ड भने जुलाई २०२३ को कूमार्फत सत्ता कब्जा गरेका जर्नेल अब्दुर हामाने तियानीप्रति बफादार रहे ।
विद्रोहको ठ्याक्कै आकार र नेतृत्व अझै स्पष्ट छैन । निजेरको सरकारी सञ्चारमाध्यमले सयौँ सैनिक संलग्न भएको दाबी ग¥यो तर रोयटर्सले यसलाई स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि गर्न सकेन ।
विद्रोहमा संलग्न केही सैनिकहरू दक्षिण–पश्चिम निजेरका ओवालाम, टेरा र दोस्सो क्षेत्रका थिए जहाँ सेनाले सशस्त्र समूहसँगको लडाइँमा ठुलो क्षति भोग्दै आएको छ  ।
यो विद्रोह तियानीको शासनमा आएको सबैभन्दा गम्भीर आन्तरिक चुनौती मानिएको छ ।
निजेरका सैनिकहरू किन दबाबमा छन् ?
विद्रोहीहरूको ठ्याक्कै उद्देश्य सार्वजनिक गरिएको छैन ।
तर, विश्लेषक र सुरक्षा स्रोतहरूले यसलाई बढ्दो असुरक्षा र सेनाले भोगेका ठुलो क्षतिसँग जोडेका छन् ।
निजेरको सेना अल–कायदा र आईएसआईएस (

निजेरियन सैनिकहरू निजेरको ओउलाम सहर बाहिर गस्ती गर्दै (रोयटर्स)

ISIS) सँग सम्बन्धित समूहहरूसँग, विशेष गरी देशको पश्चिममा लडिरहेको छ ।
रोयटर्सका अनुसार यसै महिनाको सुरुमा आईएसआईएससँग सम्बन्धित समूहको आक्रमणमा १८ निजेरीयन सैनिक मारिएका थिए । बेस १०१ रहेको विमानस्थल परिसर यस वर्ष दुई पटक आक्रमणमा परेको थियो† जनवरीमा आईएसआईएस समूहले र जूनमा अल–कायदाको साहेल शाखा जमात नुसरत अल्–इस्लाम (JNIM) बाट ।
त्यसैले विद्रोह त्यही सुरक्षा सङ्कटको पृष्ठभूमिमा आएको हो जसले २०२३ मा सैनिक सरकारलाई सत्तामा ल्याएको थियो ।
जनरल अब्दुरहमान तियानी र उनका सहकर्मीहरूले निर्वाचित सरकार सशस्त्र समूहलाई नियन्त्रण गर्न असफल भएको भन्दै सत्ता कब्जा गरेका थिए । उनीहरूले सुरक्षा पुनःस्थापना गर्ने वाचा गरेका थिए तर खतरा अझै कायम छ ।
यो अशान्तिले अग्रपङ्क्तिमा रहेका सैनिक युनिटहरू कस्तो दबाबमा छन् भन्ने प्रश्न उठाएको छ किनकि निजेरीयन सेनाले सशस्त्र समूहसँगको लडाइँमा निरन्तर क्षति भोगिरहेको छ ।
अफ्रिका कोर किन संलग्न भयो ?
अफ्रिका कोर रुसी रक्षा मन्त्रालयअन्तर्गतको बल हो, जसले २०२३ मा वाग्नर समूहका नेता येभगेनी प्रिगोजिनको मृत्युपछि अफ्रिकामा वाग्नरको धेरै जिम्मेवारी लिएको थियो ।
यस बलमा पूर्व वाग्नर सदस्यहरू पनि छन् र यो रुसी राज्य नियन्त्रणमा सञ्चालन हुन्छ ।
एसोसिएटेड प्रेसका अनुसार अफ्रिका कोरका करिब २०० देखि ३०० सदस्य निजेरमा तैनाथ छन्, जसमा बेस १०१ पनि समावेश छ ।
रुसी राजदूत भिक्टर भोरोपाएभले निजेर सरकारले विद्रोहको समयमा सहयोग मागेको बताए । एपीका अनुसार अफ्रिका कोरले स्थल र हवाई सहयोग प्रदान ग¥यो किनकि सरकारी पक्षले बेस पुनः नियन्त्रणमा लिन सङ्घर्ष गरिरहेको थियो ।
यस घटनाले रुसले निजेरको सेनालाई नियन्त्रण गर्छ भन्ने प्रमाणित गर्दैन । तर, यसले देखाउँछ कि जब निजेरको सैनिक सरकार आफ्नै सेनाभित्रको चुनौतीसँग जुधिरहेको थियो, उनीहरूले देशमै तैनाथ रुसी बललाई सहयोगका लागि बोलाउन सके ।
यसले २०२३ को कुपछि निजेरको सुरक्षा व्यवस्था कति परिवर्तन भएको छ भन्ने कुरा स्पष्ट पार्छ ।
निजेरबाट रुसले के पाउँछ ?
निजेरसँग रुसको सम्बन्ध २०२३ को कुपछि अझै गहिरिएको छ ।
सैनिक सरकारले फ्रान्सेली सेनालाई देशबाट निकाल्यो, त्यसपछि अमेरिकी सेना पनि फिर्ता भयो । निजेरले माली र बुर्किना फासोसँग मिलेर साहेल राज्यहरूको गठबन्धन ‘एलाएन्स अफ साहेल स्टेट्स’ (AES) गठन ग¥यो, जसले पश्चिम अफ्रिकी क्षेत्रीय सङ्गठन इकोनोमिक कम्युनिटि अफ वेस्ट अफ्रिकन स्टेट्स (ECOWAS) बाट टाढा जाने निर्णय ग¥यो ।
रुसले यी तिनै सैनिक नेतृत्व भएका सरकारसँग घनिष्ठ सैन्य सम्बन्ध बनाएको छ ।
अफ्रिका कोर निजेरसँगको व्यापक सुरक्षा सम्बन्धको हिस्सा हो, जसले वाग्नर समूहको भूमिकालाई प्रतिस्थापन गर्दै रुसी राज्य नियन्त्रणमा सञ्चालन हुन्छ ।
नियामेमा भएको हस्तक्षेपले यस साझेदारीलाई नयाँ आयाम दिएको छ ।
रुस केवल निजेरलाई सशस्त्र समूहसँग लड्न मद्दत गरिरहेको थिएन । यसको सुरक्षाकर्मीहरूले आफ्नै सेनाभित्रको सशस्त्र चुनौतीलाई सामना गर्न सरकारलाई सहयोग गरिरहेका थिए ।
यसले सैन्य सरकारमाथि रुसको राजनैतिक प्रभाव निजेरको बढाउँछ कि बढाउँदैन भन्ने कुरा अझै स्पष्ट छैन ।
अल्जेरियाले कस्तो भूमिका खेल्यो ?
सङ्कटको समयमा निजेरलाई सहयोग गर्ने रुस एक मात्र विदेशी खेलाडी थिएन ।
निजेरको राष्ट्रपति कार्यालयले अल्जेरियाले सैन्य सहयोग प्रदान गरेको बताएको छ । रोयटर्सले रिपोर्ट गरेको छ कि अल्जेरियाले चार लडाकु जेट, एउटा यातायात विमान र एउटा इन्धन भर्ने ट्याङ्कर पठाएको थियो ।
साहेल राज्यहरूको गठबन्धनले पनि निजेरको सैन्य सरकारलाई समर्थन गरेको छ, जबकि टर्किएले ऐक्यबद्धता व्यक्त गर्दै संयमको लागि आह्वान गरेको छ ।
माली वा बुर्किना फासोले प्रत्यक्ष सैन्य सहयोग प्रदान गरे कि गरेनन् भन्ने कुरा स्पष्ट भएको छैन । त्यसैले उनीहरूको राजनीतिक समर्थनलाई उनीहरूको सेनाले विद्रोह दबाउनमा भाग लिएको प्रमाणको रूपमा प्रस्तुत गर्न मिल्दैन ।
फ्रान्स र बेलायतको लागि यसको अर्थ के हो ?
यो सङ्कटले निजेरमा पश्चिमी सैन्य प्रभावको उल्ट्याइलाई प्रकाश पार्छ ।
सहेलमा व्यापक प्रति–विद्रोह अभियानको एक भागको रूपमा फ्रान्सको ठुलो सैन्य उपस्थिति थियो, तर २०२३ को विद्रोहपछि सैन्य सरकारसँगको सम्बन्ध भत्किएपछि फ्रान्सेली सेनाहरू पछि हटे ।
पछि अमेरिकाले बेस १०१ र निजेरका अन्य सैन्य प्रतिष्ठानहरूबाट आफ्नो सेना फिर्ता बोलायो ।
त्यसबेलादेखि निजेर रुसको नजिक सरेको छ र माली र बुर्किना फासोसँगको आफ्नो सम्बन्धलाई बलियो बनाएको छ ।
पछिल्लो रिपोर्टिङमा यस विशिष्ट विद्रोहको बारेमा कुनै नयाँ फ्रान्सेली वा ब्रिटिश सैन्य प्रतिक्रिया पुष्टि भएको छैन ।
त्यसैले फ्रान्सको सान्दर्भिकता मुख्यतया निजेरबाट यसको फिर्ता र देशको सुरक्षा साझेदारीमा आएको परिवर्तन हो । फ्रान्सको तुलनामा निजेरमा संयुक्त अधिराज्यको सैन्य भूमिका धेरै सानो थियो ।
के रुसले निजेरको सुरक्षा समस्या समाधान गर्न सक्छ ?
अफ्रिका कोरले सैन्य सरकारलाई तत्कालको खतरा नियन्त्रण गर्न मद्दत गरेको हुन सक्छ तर यसको हस्तक्षेपले निजेरको व्यापक सुरक्षा सङ्कट समाधान गर्दैन ।
अल–कायदा र आइसिलसँग सम्बन्धित सशस्त्र समूहहरू सक्रिय छन् जबकि निजेरी सैनिकहरूले भारी क्षतिको सामना गरिरहेका छन् ।
टियानी अझ बढी सुरक्षा र सार्वभौमिकताको वाचा गर्दै सत्तामा आएका थिए । तर, तीन वर्षपछि पनि, सशस्त्र समूहको खतरा कायम छ र सैनिकहरूले सरकारलाई आन्तरिक चुनौती दिएका छन् ।
रुसले कर्मचारी र परिचालन सहयोग प्रदान गर्न सक्छ । तर, यस घटनाबाट अफ्रिका कोरले आफैँले निजेरको द्वन्द्वले निम्त्याउने असुरक्षा वा यसको सेनाले सामना गरिरहेको दबाबलाई समाधान गर्न सक्छ भन्ने कुनै प्रमाण छैन ।
टियानीलाई तत्कालको चुनौती साम्य भएको छ । तर, यो घटनाले निजेरको सैन्य सरकारको लागि कठिन विरोधाभासलाई उजागर गर्दछ । उसले देशलाई अझ सुरक्षित बनाउने वाचा गर्दै सत्ता कब्जा ग¥यो, तर सशस्त्र सेनाभित्र अशान्तिको सामना गर्दै गम्भीर विद्रोहको सामना गरिरहेको छ ।
यसैबिच, रुसको लागि यो सङ्कटले निजेरसँगको उसको बढ्दो सुरक्षा सम्बन्धको व्यावहारिक मूल्य प्रदर्शन गर्दछ ।
जब सरकारले आन्तरिक सैन्य सङ्कटको सामना ग¥यो, अफ्रिका कोर पहिले नै मैदानमा थियो ।
यसको अर्थ यो होइन कि रुसले निजेरको आफ्नै सशस्त्र सेनालाई प्रतिस्थापन गरिसकेको छ ।
तर, यसले देखाउँछ कि २०२३ को कु पछि निजेरको सुरक्षा संरचना कति टाढा सरेको छ, पश्चिमी साझेदारहरूमा धेरै निर्भर रहेकोबाट अब रुसी सेनाको दृश्यात्मक सहयोगी भूमिका रहेको अवस्थामा ।
– ‘अल जजीरा’ बाट