यमपञ्चक (स्वन्ति नखः) धार्मिक,सांस्कृतिक तथा तिथिगत मान्यता

यमपञ्चक नेपाली समाजमा विशेष धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक महत्व बोकेको पर्व हो । यसलाई तिहार वा दीपावलीका नामले पनि चिनिन्छ । ‘तिहार’ शब्दको व्युत्पत्तिसम्बन्धी प्रचलित धारणाअनुसार यो हिन्दी भाषाको ‘त्योहार’ शब्दबाट रूपान्तरित भएको मानिन्छ । ‘दीपावली’ शब्दले दीपहरूको पङ्क्ति वा समूहलाई जनाउँछ, जसले यस पर्वमा दीप प्रज्वलन गर्ने परम्परालाई सङ्केत गर्दछ ।
नेपालभाषामा यस पर्वलाई ‘स्वन्ति नखः’ भनिन्छ । यस नामको व्याख्या नेपालभाषाका तिथि तथा पर्वसम्बन्धी परम्परासँग जोडिएको छ । प्रचलित व्याख्याअनुसार ‘स्वन्ति’ शब्दले लगातार आउने तीनवटा महत्वपूर्ण तिथिमा मनाइने पर्वलाई सङ्केत गर्दछ । विशेषतः लक्ष्मीपूजा, म्हपूजा र किजापूजालाई क्रमशः तीन दिनसम्म मनाउने परम्परा स्वन्ति नखःको विशिष्ट सांस्कृतिक पक्ष हो । यस परम्पराले नेपालभाषी समुदायको मौलिक धार्मिक विश्वास, सांस्कृतिक पहिचान र सामुदायिक जीवनपद्धतिलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ ।
यमपञ्चकको प्रचलित धार्मिक मान्यताअनुसार कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीदेखि कार्तिक शुक्ल द्वितीयासम्मका पाँच दिनलाई यस पर्वको अवधिका रूपमा लिइन्छ । यस अवधिमा काग पूजा, कुकुर पूजा, लक्ष्मी पूजा, म्हपूजा, गोवर्धन पूजा तथा भाइटीकाजस्ता विभिन्न धार्मिक र सांस्कृतिक अनुष्ठान सम्पन्न गरिन्छन् ।
धार्मिक आख्यानअनुसार यमराजले आफ्ना दैनिक कार्य स्थगित गरी बहिनी यमुनाको घरमा अतिथिका रूपमा बसेर भाइटीका ग्रहण गरेको प्रसङ्गसँग यस पर्वको सम्बन्ध जोडिएको छ । यसै मान्यताका आधारमा यमपञ्चक नामकरण भएको विश्वास गरिन्छ । यस पर्वले पारिवारिक सम्बन्ध, पारस्परिक सद्भाव, समृद्धि, दीर्घायु तथा सामाजिक एकताको सन्देश प्रवाह गर्दछ ।
हिन्दू धार्मिक परम्परामा चन्द्रमासमा आधारित पञ्चाङ्गअनुसार पर्वहरूको तिथि निर्धारण गरिन्छ । प्रचलित सांस्कृतिक मान्यताअनुसार पञ्चाङ्गमा तिथिको क्षय वा वृद्धिका कारण पर्वहरूको दिन निर्धारणमा परिवर्तन भए पनि स्वन्ति नखःका यी तीन प्रमुख अनुष्ठानलाई क्रमबद्ध रूपमा सम्पन्न गर्ने परम्परा कायम राखिन्छ । यस परम्पराअनुसार लक्ष्मी पूजाको दिन म्हपूजा र म्हपूजाको दिन किजापूजा गर्न नमिल्ने धार्मिक मान्यता रहेको छ । त्यसैले तिथिको गणनामा देखिने भिन्नताका बाबजुद पनि यी तीनवटै पर्वलाई लगातार तीन दिनसम्म क्रमबद्ध रूपमा सम्पन्न गर्नुपर्ने मान्यता राखिन्छ । यसले स्वन्ति नखःको तिथिगत अभ्यास केवल पञ्चाङ्गमा आधारित नभई समुदायमा पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको धार्मिक विश्वास र सांस्कृतिक निरन्तरतासँग समेत सम्बन्धित रहेको देखाउँछ ।
म्हपूजा नेवाः समुदायको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक जीवनसँग गहिरो सम्बन्ध राख्ने विशिष्ट पर्व हो । नेपाल संवत्को नयाँ वर्षको अवसरमा मनाइने यस पर्वमा आफ्नो शरीरको पूजा गरी आत्मसम्मान, आत्मशुद्धि, सुस्वास्थ्य, दीर्घायु तथा समृद्धिको कामना गरिन्छ । म्हपूजाले व्यक्तिको अस्तित्व र महत्वलाई स्वीकार गर्नुका साथै मानव जीवन, घरपरिवार र दैनिक जीवनमा प्रयोग हुने वस्तुहरूबिचको अन्तरसम्बन्धलाई समेत उजागर गर्दछ । म्हपूजाको विशिष्ट पक्ष भनेको व्यक्तिको पूजा मात्र नभई घरमा रहेका विभिन्न सजीव तथा निर्जीव वस्तु र भौतिक संरचनालाई समेत धार्मिक महत्वका साथ सम्मान गर्नु हो । नेवाः समुदायमा प्रचलित परम्पराअनुसार कुकुर, कुखुरा, दैनिक जीवनमा प्रयोग हुने घरेलु सामग्री तथा घरको बुइँगलदेखि मूलढोकासम्मका विभिन्न संरचनालाई देवीदेवताको प्रतीकका रूपमा ग्रहण गरी पूजा गर्ने चलन पाइन्छ । यस प्रकारको अभ्यासले दैनिक जीवनमा प्रयोग हुने वस्तुहरूलाई समेत धार्मिक तथा सांस्कृतिक अर्थ प्रदान गरेको देखिन्छ ।
नेवाः समुदायको परम्परागत धार्मिक मान्यताअनुसार घरमा रहेका विभिन्न वस्तु तथा संरचनामा देवीदेवताका स्वरूपको प्रतीकात्मक परिकल्पना गरिएको पाइन्छ । प्रस्तुत विवरणअनुसार घरका १३ प्रमुख वस्तु वा स्थानलाई विभिन्न देवीदेवतासँग सम्बन्धित मानी पूजा गर्ने परम्परा रहेको छ । तीमध्ये उल्लेख गरिएका वस्तु तथा तिनसँग सम्बन्धित धार्मिक प्रतीकहरू निम्नानुसार छन् –
१) क्वँय्ः सुन्डाकार डन्डीलाई नेपालभाषामा ‘क्वँय्’ भनिन्छ । यसलाई श्रीगणेशको प्रतीकका रूपमा मानिन्छ ।
२) ढोकाका दायाँ र बायाँ प्वालः यी स्थानलाई क्रमशः सिंहिनी र ब्याघिनी देवीसँग सम्बन्धित मानी पूजा गरिन्छ ।
३) गजवारः यसलाई भैरवको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ ।
४) सिलौटोः यसलाई कुमारी देवीको प्रतीक मानिन्छ ।
५) सिलौटाको बच्चाः यसलाई वैष्णवी देवीको स्वरूपका रूपमा परिकल्पना गरिन्छ ।
६) ओखलः यसलाई बाराही देवीको प्रतीक मानिन्छ ।
७) गाग्रोः यसलाई चामुण्डा देवीको स्वरूपसँग सम्बन्धित गरिन्छ ।
८) कसौँडीः यसलाई महाकाली र कुमारसँग सम्बन्धित मानी पूजा गरिन्छ ।
९) कुचोः यसलाई ब्रह्मायणी देवीको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ ।
१०) नाङ्लोः यसलाई माहेश्वरी देवीको स्वरूपसँग सम्बन्धित मानिन्छ ।
११) भकारीः यसलाई महालक्ष्मीको प्रतीकका रूपमा पूजा गरिन्छ ।
नेवाः समुदायभित्र प्रचलित अर्को मान्यताअनुसार विभिन्न वस्तु कुट्न तथा पिस्न प्रयोग गरिने ढुङ्गा वा खललाई कुमारको प्रतीक, कुचोलाई ब्रह्माको प्रतीक, नाङ्लोलाई महादेवको प्रतीक र कलशलाई पवित्रताको प्रतीक मान्ने परम्परा रहेको छ । यसरी एउटै घरेलु वस्तुलाई विभिन्न सांस्कृतिक सन्दर्भमा फरक देवीदेवतासँग सम्बन्धित गरिएको पाइन्छ । यसबाट नेवाः समुदायभित्रका धार्मिक परम्परा, स्थानीय मान्यता र प्रतीकात्मक व्याख्यामा विविधता रहेको सङ्केत मिल्छ ।
म्हपूजाको अवसरमा यी घरमा प्रयोग हुने सामान्य वस्तुलाई समेत देवीदेवतासँग सम्बन्धित गर्नुले धार्मिक आस्था र दैनिक जीवनबिचको निकट सम्बन्धलाई स्पष्ट पार्छ । यस प्रक्रियामा वस्तुहरूको भौतिक उपयोगिताभन्दा तिनलाई प्रदान गरिएको धार्मिक अर्थ र सांस्कृतिक महत्वलाई प्राथमिकता दिइन्छ । यस अर्थमा म्हपूजा नेवाः समुदायको अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा, धार्मिक आस्था र परम्परागत ज्ञानको महत्वपूर्ण अभिव्यक्ति हो ।
स्वन्ति नखःका तीन प्रमुख दिनलाई क्रमशः मनाउनुपर्ने परम्परासँग ‘गलग्रह दोष’ सम्बन्धी धार्मिक मान्यता पनि जोडिएको पाइन्छ । प्रस्तुत सांस्कृतिक व्याख्याअनुसार, शास्त्रीय विधिअनुसार आरम्भ गरिएको कुनै कर्म निर्धारित क्रमअनुसार सम्पन्न हुन नसक्दा वा त्यसको निरन्तरतामा व्यवधान उत्पन्न हुँदा लाग्ने तिथिसम्बन्धी दोषलाई गलग्रह दोष भनिन्छ ।
हिन्दू धर्मशास्त्रीय मान्यताअनुसार लक्ष्मीपूजाको तिथि निर्धारण गर्दा कार्तिक कृष्ण औँसीको दिन साँझको प्रदोषकालमा औँसी तिथि विद्यमान रहेको अवस्थालाई महत्व दिइन्छ । त्यसैले लक्ष्मीपूजा गर्ने दिन निर्धारण गर्दा सूर्योदयका समयमा विद्यमान तिथिलाई मात्र आधार नबनाई तिथि प्रारम्भ र समाप्त हुने समय तथा साँझको प्रदोषकालमा रहने तिथिसमेत विचार गर्नुपर्ने हुन्छ ।
वि.सं. २०८३ सालको तिथिगत अवस्थालाई कार्तिक २२ गते बिहान १०ः५४ बजेसम्म कार्तिक कृष्ण चतुर्दशी तिथि रहने र त्यसपछि औँसी तिथि प्रारम्भ हुने उल्लेख गरिएको छ । यसअनुसार उक्त दिन साँझ औँसी तिथि विद्यमान रहने भएकाले लक्ष्मीपूजा सोही दिन गर्नु शास्त्रसम्मत हुने धार्मिक मान्यता प्रस्तुत गरिन्छ । यसको विपरीत, कार्तिक २३ गते साँझ औँसी तिथि नरहने अवस्थामा उक्त दिन लक्ष्मीपूजा गर्नु उपयुक्त नहुने तर्क यस मान्यतामा आधारित छ ।
त्यसैगरी, कार्तिक २३ गते बिहान ११ः३३ बजेपछि शुक्ल प्रतिपदा तिथि प्रारम्भ हुने उल्लेखका आधारमा उक्त दिन म्हपूजा गर्ने र कार्तिक २४ गते भाइटीका मनाउने क्रम निर्धारण गरिएको छ । यसरी तिथि प्रारम्भ र समाप्त हुने समयका साथै साँझको धार्मिक महत्वलाई समेत ध्यानमा राखेर पर्वहरूको दिन निर्धारण गर्ने परम्परा रहेको देखिन्छ ।
यस सन्दर्भमा वि.सं. २०५८ सालको तिथिगत अवस्थालाई पनि उदाहरणका रूपमा लिन सकिन्छ । उक्त वर्ष कार्तिक २९ गते लक्ष्मीपूजा परेको उल्लेख छ । त्यस दिन कार्तिक कृष्ण चतुर्दशी तिथि साँझ १८ः०६ बजेसम्म कायम रहेको र कार्तिक ३० गते दिउँसो १४ः२९ बजे औँसी तिथि समाप्त भई प्रतिपदा तिथि प्रारम्भ भएको विवरण प्रस्तुत गरिएको छ । त्यसअनुसार कार्तिक ३० गते म्हपूजा र मङ्सिर १ गते भाइटीका मनाइएको थियो । यी उदाहरणहरूले पर्वको तिथि निर्धारणमा तिथिको प्रारम्भ र समाप्तिको समय, प्रदोषकालमा विद्यमान तिथि तथा स्थानीय सांस्कृतिक परम्पराले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने देखाउँछन् ।

निष्कर्ष
यमपञ्चक तथा स्वन्ति नखः नेपाली समाजको धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक निरन्तरता र सामुदायिक पहिचानसँग सम्बन्धित महत्वपूर्ण पर्व हुन् । यमपञ्चकले यमराज र यमुनासम्बन्धी धार्मिक आख्यानमार्फत पारिवारिक सम्बन्ध तथा भाइबहिनीबिचको स्नेहलाई महत्व दिन्छ भने स्वन्ति नखःले नेपालभाषी समुदायको मौलिक पर्व परम्परा र तिथिगत अनुष्ठानलाई अभिव्यक्त गर्दछ ।
म्हपूजा नेवाः समुदायको धार्मिक तथा सांस्कृतिक पहिचानसँग सम्बन्धित महत्वपूर्ण पर्व हो । यसले व्यक्तिको पूजा र आत्मसम्मानलाई महत्व दिनुका साथै घरपरिवार तथा दैनिक जीवनमा प्रयोग हुने विभिन्न वस्तु र संरचनालाई समेत धार्मिक दृष्टिले अर्थपूर्ण बनाउँछ । घरेलु सामग्रीमा देवीदेवताका स्वरूपको परिकल्पना गरी पूजा गर्ने परम्पराले नेवाः समुदायको सांस्कृतिक विश्वदृष्टि, प्रतीकात्मक चिन्तन र धार्मिक अभ्यासबिचको सम्बन्धलाई उजागर गर्दछ ।
विशेषतः लक्ष्मीपूजा, म्हपूजा र किजापूजालाई लगातार तीन दिन मनाउने परम्पराले स्वन्ति नखःको विशिष्ट सांस्कृतिक स्वरूप उजागर गर्दछ । तिथिको क्षय वा वृद्धिभन्दा पर्वका अनुष्ठानको क्रमलाई महत्व दिने प्रचलित मान्यताले समुदायको सांस्कृतिक अभ्यास र धार्मिक विश्वासबिचको सम्बन्धलाई देखाउँछ ।

यस वर्षको ‘स्वन्ति नखः’ वि.सं. २०८३ सालको तिथिगत अवस्था अनुसार ः
१) कार्तिक २२ गते लक्ष्मीपूजा ।
२) कार्तिक २३ गते म्हपूजा  ।
३) कार्तिक २४ गते किजापूजा ।
स्रोतः
१) (कायस्थ, डा.वीरेन्द्र्र प्रसाद, मल्लकालीन संस्कृति र चाडपर्व, २०७९,
२) नरनाथ पञ्चाङ्ग
३) स्रोतः फेसबुक)
४) स्थानीय स्रोत—व्यक्तिहरूबाट प्राप्त जानकारी
५) प्रा.डा.जोशी मङ्गलराज, प्रशिक्षण र प्रवचनबाट
६)ज्योतिर्विद् शर्मा गिरीन्दराज, प्रशिक्षण र प्रवचनबाट
७) विकिपिडिया
८) विविध पत्र— पत्रिका ।
९) अनलाइन पत्रिका