नेपालकै पहिलो पहल – ख्वप आदर निकेतन
- कार्तिक २०, २०८३
किसान आन्दोलनबाट झक्झकाएको भक्तपुर जिल्लालाई फर्केर हेर्दा हामीलाई लाग्दछ, भक्तपुरको किसान आन्दोलनलाई पन्छाएर नेपालको किसान आन्दोलन पूर्ण हुनसक्दैन । नेपाल क्रान्तिकारी किसान सङ्घका अगुवाहरू त्यस सङ्घको स्थापना (२०२५ साउन १४) भन्दा अगाडि रोहितको नेतृत्वमा किसान आन्दोलनको अग्रपङ्क्तिमा थिए । २०२० को दशकमा भक्तपुरमा भएको किसान आन्दोलनले भक्तपुरका किसानहरूको दयनीय अवस्थालाई कायापलट गरेको थियो ।
सुरुमा आफ्नो बाली र जग्गा जोगाउनको लागि आन्दोलन गर्ने किसानहरू पछि राजनैतिक आन्दोलन गर्न उत्साहित भएर लागेको पाइन्छ । माक्र्सवादी–लेनिनवादी नीतिअनुसार आर्थिक क्रान्तिलाई वर्गसङ्घर्षको रूपमा विकास गर्दै कानुनी र गैरकानुनी सङ्घर्षलाई राजनैतिक क्रान्तिमा बदल्ने जुन विश्वास छ, भक्तपुरको किसान आन्दोलनलाई पनि त्यसरी नै हेर्न सकिन्छ । वि.सं. २०२० को दशकमा भएको किसान आन्दोलनको प्रभाव नै वर्तमान भक्तपुरको राजनैतिक, आर्थिक र सामाजिक संरचना हो भन्नुमा अत्युक्ति नहोला ।
त्यतिबेला अर्थाेपार्जन भनेकै खेती किसानी थियो । अन्त जस्तै यहाँका किसानहरूको आर्थिक र सामाजिक अवस्था अत्यन्तै कमजोर थियो । सामन्त जग्गाधनीहरूले गर्ने शोषणका रूपहरू अनेक थिए । जीविकोपार्जनका लागि खेतीपातीबाहेक अर्काे विकल्प थिएन । अनेक दुःख गरेर उब्जाएको बाली भित्याउन ठीक्क हुने बेला कहिले असिना पानी, हुरी बतासले त कहिले छाडा साँढेले सोतर पार्थे । एकातिर थोरै उब्जनी हुने अर्काेतिर तिरोतिरान भने बढी खप्नै नसक्ने आर्थिक दुरवस्था थियो किसानहरूको ।
भक्तपुर नगरभित्र स्वमला गल्ली, टौमढी गःहिटी क्षेत्रका मठमा रहेका र वंशगोपाल, नासमनाका सरदारहरू, ठूलाठालूहरूको दूध, दही, घ्यू खान र गोबरका लागि गाई पालेका हुन्थे । गाईले ब्याएपछि बाच्छी भए पाल्थे, बाच्छो भए छाड्थे । मान्छे मरेको ११ दिनपछि दान दिएका वा ‘विर्खेश्वर’ भनी डामेर छोडेका साँढेको बथानले विशेषगरी किसानी जनतालाई सताउने काम गथ्र्याे । घर फर्किन नसकोस् भन्ने हेतुले रातिराति आँखामा पट्टि बाँधेर छोडिएका ती साँढेले किसानहरूले लगाएको बाली नास गरिदिँदा उनीहरू ठूलो समस्यामा पर्थे । दान दिएका, छोडेका गाईवस्तु पाल्न केहीले जग्गा प्रदान गरे पनि प्रभावकारी हुन सकेन ।
बजारमा कति साहुमहाजनहरू टीन ठट्टाएर साँढे जुधाउँदै मनोरञ्ज्न लिन्थे । काम छोडेर सर्वसाधारण जनता रमिता हेर्न बस्थे । पूरै बाटो ठप्प हुन्थ्यो । कहिलेकाहीँ दुई पक्षबिच झै–झगडा हुन्थ्यो । किसानहरूले त्यसमा पनि कुटाइ खान्थे । बजारमा बेच्न लगेको सागसब्जी खाइदिन्थ्यो । भाग दौड हुँदा घाउ चोटपटक पनि लाग्थ्यो । धपाएर लाँदा तिनीहरूलाई ‘गाई चोर’ को संज्ञा दिएर उजुरी पनि हाल्थे ।
पाल्न पनि नसक्ने, किनबेच पनि नहुने, नगरतिर गोरु जोत्ने चलन पनि नभएको हुनाले महादेवको नाममा छोडिने त्यस्ता साँढेहरू टुँडिखेलमा पनि जम्मा हुन्थे । हरियाली सिधेपछि बजारतिर चोक र टोलहरूमा पस्थे । रात परेपछि किसानका खेतका फाँटहरूमा पस्थे, बाली बिगार्ने, पराल सखाप पार्ने गरे तापनि किसानहरू बोल्न सकिरहेका थिएनन् । किसानहरू आफ्नो बाली जोगाउन खेतखेतमै पहरा दिएर बस्थे । छाडा साँढेहरूको बथान किसानहरूको लागि ठूलो दुश्मन नै साबित भयो ।
त्यतिबेला भक्तपुरमा करिब ९६ प्रतिशत जनता कृषि कर्म गरी जीवन निर्वाह गरिरहेका किसानहरूको दुःख नै जनताको सरोकारको विषय थियो । छाडा साँढेहरू नै त्यसबेला दुःखको कारण भएको हुँदा किसान सङ्गठनमा साँढे धपाउने कुरा उठ्यो ।
२०१९ सालको जेठ महिनामा नेपाल क्रान्तिकारी किसान सङ्घका अग्रज कार्यकर्ताहरूको अगुवाइमा भक्तपुर नगर पञ्चायतका जनपक्षीय प्रतिनिधिहरूको संयुक्त आयोजनामा ‘चौपाया नियन्त्रण समिति’ गठन भयो । उक्त समितिले साँढे धपाउने योजना पारित गरेको थियो । सुरुमा नगर पञ्चायतले साँपामा (खेतमा बाली कुरुवा बस्ने व्यक्ति) को व्यवस्था ग¥यो । पछि रोपनीको १–२ पाथी धान उठाएर किसानहरू आफैँले साँपामाको व्यवस्था गर्न थाले । तैपनि, साँढे नियन्त्रण गर्न मुश्किल नै भयो । फाँटमा साँढेहरू पुगिसकेपछि तिनीहरूलाई धपाउन हम्मेहम्मे नै पथ्र्याे । एकातिरबाट धपाएर फर्केपछि अर्काेतिरबाट उही आइपुग्थ्यो । पुलमै बाँसका बारहरू लगाएर बाली सुरक्षाको निम्ति साँपामाहरू बस्ने गर्थे । बलिया साँढेहरू त्यो बार नाघेर आउँथे । बाली नखाइदेओस् भनेर किसानहरूसँग पराल उठाएर गाईलाई ख्वाउने काम पनि भयो । त्यसरी ख्वाउने पालो पर्ने किसानले दिनरात पालो–पहरा दिएर साँढेलाई ख्वाउँथ्यो । कतिपय त्यसबेला बनेका पाटीपौवाहरूमा साँढे थुन्न एकनाले दुईनाले गरी भित्री कोठाहरू बनाएका हुन्थे । पीडित किसानहरूले गाई पक्रेर तत्कालीन किसान सङ्घमा बुझाउन ल्याउँथे । गाई पालकहरू कोही आउँदैनथे । ‘चौपाया नियन्त्रण ऐन’ ले पनि किसानहरूको दुःख कम गर्न सकिरहेको थिएन । दुःखलाई अन्त गर्न कृषि क्षेत्रभन्दा धेरै टाढा साँढेहरू कहिल्यै फर्कन नसकिने ठाउँमा धपाएर भक्तपुरको पूर्वतिर नगरकोट डाँडापारि पु¥याउने योजना बन्यो ।
योजनाअनुसार साँढे बटुल्ने क्षेत्रहरू निर्धारण गरियो । किसान सङ्घका कार्यकर्ताहरूलाई कामको जिम्मा तोकियो । किसानहरूको समस्या समाधान गर्न उक्त साँढे धपाउ आन्दोलन सफल पार्नु थियो । गोल्मढीस्थित पाटीमा उक्त दिन किसान सङ्घले बैठक बोलाएको थियो । बैठकमा त्यतिबेला जननिर्वाचित सदस्य नारायणमान बिजुक्छेँ (रोहित) ले साँढे धपाउन सबैले सहयोग गर्नुपर्ने बताउनुभयो । ब्यासी आसपासका क्षेत्रबाट १०–१५ वटा साँढेहरू बटुलिए । हनुमानचा, पाँचाखेलबाट २० वटा, जगाती र अन्य क्षेत्रबाट पनि साँढेहरू जम्मा पार्न थालियो । ६०–७० वटा साँढेहरू फाँटैफाँट लखेट्दै मूलढोकाबाट खरिपाटी हुँदै नगरकोटतिर लगियो । बूढा मान्छे र सानाहरू अहिले बनेको ब्यारेक क्षेत्रबाटै घर फर्के । भक्तपुरका टोल–टोलबाट २–४ जना गर्दै उक्त साँढे धपाउने कामका लागि जम्मा भए । योजनाअनुसार सयौँ किसानहरू ओइरिए । नगरकोट जानेहरूको लागि सहयोग स्वरूप सङ्कलन गरेको खाजा (हरियो लसुन, चिउरा, मकै, भटमास) बेलुकाको लागि लालटिन आदिको व्यवस्था गरिएको थियो । भक्तपुर नगर पञ्चायतले दिएको खाजा खर्च र किसानहरूले उठाइदिएको उक्त खाजा खर्चमा उतिबेलै मङ्गले चगुठीले हिसाब पारदर्शी नगरेको दोष खेप्नुपरेको थियो । खाजाको हिसाब उसले देखाउन सकेन ।
युवा किसान कार्यकर्ताहरूले साँढे धपाउँदै ल्याएका थिए । किसानहरूले कम्मरमा पटुकी कसेर कछाड लगाएका थिए । खरिपाटीसम्म पुग्दा अँध्यारो भइसकेको थियो । तेलकोटमा खाजा खाइयो । कोही त त्यहीँबाट साँखुको बाटो हुँदै घर फर्केका थिए । अन्यले झुन्डझुन्ड मिलेर साँढेहरूलाई नगरकोटको डाँडापारि फटकशिलासम्म पु¥याए । कुनै साँढे अनियन्त्रित भई बिचैबाट भागे । १–२ वटा भिरबाट खसेका थिए । गडगडे खोला पुगिसकेपछि त्यहाँ खाजा खाए । खोलापारि पुग्ने गरी साँढे धपाइसकेपछि रात बिताउन किसानहरू नजिकैको दनुवार गाउँमा पसे । राति खोला तर्न नमानेका केही साँढेहरूले त्यहाँको गहुँ बाली बिगारिदिएका थिए । त्यसकारण, रिसले गाउँलेहरू उठेर आए । विवाद मिलाउन त्यहाँको गाउँ पञ्चायतमा पुगे । यता भक्तपुर नगर पञ्चायतबाट लेखेको पत्र देखाएपछि उक्त गाउँ पञ्चायतका जनप्रतिनिधिले पनि भक्तपुरबाट आएका किसानहरूलाई सघाउनु भनी सम्झाइबुझाइ गरे । राति माझीहरूको डुङ्गामा बसेर साँढे धपाउन थालियो । बिहानीपख स्थानीयहरूले साँढे लैजान अनुमति माग्न आए । कसैले गोरु जोत्नका लागि लगे भने कसैले खानका लागि र कसैले गोबरका लागि पनि काम लाग्छ भनी साँढेहरू लिएर गए ।
सोही दिन मध्यपुर ठिमीमा साँढे धपाउने काम भएको थियो । कटुञ्जेमा गाई पालकहरूले छोडेका गाई गोरुले बाली सत्यानास पारी किसानहरूलाई दुःख दिएकाले २०–३० वटा गाईलाई धपाउँदै ठिमी लाय्कूमा थुनेका थिए । पछि गाई पाल्नेहरू आफ्नो गाई खोज्दै त्यहाँ आइपुगे । क्षतिपूर्तिस्वरूप रु. २० को दरले पछि छाडा नछोड्ने सर्तमा फिर्ता गरी पठाएको थियो ।
यता किसानहरू सङ्गठित भएर तत्काल देखिएको समस्या समाधान गर्न गरिएको साँढे धपाउने काम किसानविरोधी सामन्तहरूलाई पचिरहेको थिएन । किसान पक्ष र साहुमहाजन–सामन्त पक्षबिचको सङ्घर्षले वर्गसङ्घर्षकै रूप लिएको थियो । त्यही ऐतिहासिक घटनालाई ‘साँढे धपाउने आन्दोलन’ भनिएको हो ।
समग्रमा जग्गावाल र धनी साहुमहाजनहरू, धर्मको नाउँमा शोषण गर्नेहरू किसानविरोधी चरित्रका थिए । तिनीहरूले साँढे धपाउने अभियानको विरोधमात्रै गरेनन्, धपाउन हिँडेकालाई पुलिस र गुन्डाहरू लगाएर रगताम्य हुने गरी कुटपिटसमेत गरेका थिए । साँढेलाई पुनः फर्काउन धम्की पनि दिए । ‘महादेवको वाहन साँढेलाई धपाउने ज्यापूहरू’ भन्दै नगरकोटबाट फर्केका किसानहरूलाई खरिपाटीको ट्याङ्कीनेर, बाँसबारीमा अहिले ब्यारेक राखिएको मूलढोका र यातुमहादेवस्थानमा गाडीबाट पुगेका गुन्डाहरूले भेटे जतिलाई लखेटी–लखेटी पिटेका थिए । कसैको टाउको फुटे त कसैको हातै भाँचेको थियो । गहुँबारीमै लखेटालखेट भयो । भागाभाग भएका किसानहरूलाई भेटाइ लामो लट्ठीले पिटे । गुहार–गुहारको चिच्याहटको कर्कश आवाज सुनिएको थियो । त्यो त्राहीमामको वातावरणमा घर फर्कन डर मान्नेहरू गहुँबारीमै रातभरि लुकेको पनि सुनियो । कोही गुन्डाहरूबाट जोगिन छल्दै फर्किरहेका थिए ।
किसानलाई हेलाहोचो गर्नेहरू भित्रभित्रै मुर्मुरिरहेका थिए । सुकुलढोका पुग्दा दिउँसै किसानहरूले पिटाइ खाएका थिए । स्थानीय किसानविरोधीहरू र सुकुलढोकाका महसुर गुन्डाहरू एक ढिक्का भएर ‘शिवजीको वाहन साँढेलाई फाल्न लैजाने (वाय् यंकिपुँ) ज्यापुहरू’ भन्दै किसानहरूलाई पिटे । एकजना किसानलाई त त्यहाँको एउटा लट्ठामा उसैको पटुकाले बाँधेर पिटिरहँदा कसैले रोक्न सकेको थिएन । बाँधेको पटुका फुकाउन आउनेहरूलाई धपाएर पठाउँथे । जनप्रतिनिधि नारायणमान बिजुक्छेँ नै अघि सरेर उक्त किसानलाई छुटाउनुभएको थियो ।
किसानहरूमा एकताको भावना थियो । नगरकोटबाट फर्केका किसानहरूलाई पिटेको खबर पुग्ने बित्तिकै ब्यासी र आसपासका किसानहरू जम्मा भए । किसानविरोधी सामन्त र गुन्डाहरूको चकचकीको प्रतिकार गर्न आवाज उठेको थियो । रातारात टोल–टोलमा किसान सङ्घमार्फत बैठकहरू राखिए । ती प्रतिक्रियावादी सामन्त र गुन्डाहरूप्रति आक्रोशका अभिव्यक्तिहरू छचल्किन थाल्यो । त्यतिबेला मेजिस्ट्रेटको क्वार्टर (निवास) भक्तपुर दरबार स्क्वायरमा अवस्थित पुरानो नगर पञ्चायतको भवनमा थियो । घाइते किसानहरूसहित किसान सङ्घका कार्यकर्ताहरू उक्त मेजिस्ट्रेटको निवासको परिसरमा जम्मा भए । किसानहरूलाई पिटेका सबै गुन्डाहरूलाई कारबाही गरी जेल हाल्न माग गरिएको थियो । घाइतेहरू लुगा फुकाल्दै नाङ्गो शरीरमा लट्ठीको पिटाइले बसेको रातो–निलो टाटाहरू मेजिस्ट्रेटलाई देखाउन लाइन कसे । त्यतिबेला नै त्यहाँ सुकुलढोकाबाट आएका किसानविरोधीहरू र गुन्डाहरूको जत्था पनि आइपुग्यो । उनीहरूले त्यहाँ जम्मा भएका किसानहरूलाई जथाभावी गालीगलौज गर्न थाले । आफ्नो घरको साँढे पनि किसानहरूले लगेको आरोप लगाए । तर, त्यसरी आरोप लगाउनेहरूको साँढे पाल्ने हैसियत भन्ने थिएन । दुवै पक्षबिच झडप हुने स्थिति देखाप¥यो । गुन्डाहरूलाई कारबाही हुनैपर्छ भनी किसानहरूले रिस पोखेका थिए । मेजिस्ट्रेटले स्थिति साम्य पार्न किसानहरूलाई पिट्ने र गुन्डागर्दी गर्ने काममा संलग्न भएकाहरूलाई कारबाही हुने वचन दिए । स्थिति नियन्त्रणमा ल्याउन त्यही दिन राति कफ्र्यु लगायो । आफ्नो परिश्रमले उब्जाएको बाली जोगाउन गरिएको उक्त साँढे धपाउ अभियानलाई सङ्घर्षशील किसान जनताले कहिल्यै बिर्सने छैनन् ।
साँढे धपाउने उक्त आन्दोलन वर्गसङ्घर्षकै एक चरण भएको मान्नुपर्दछ । त्यस आन्दोलनको तयारी र त्यो बेलाको परिस्थितिले किसानहरू किसान सङ्गठनप्रति आकर्षित हुन थाले । करिब ६ दशकअगाडि भक्तपुरमा किसानहरूले देखाएको सङ्गठित अभिव्यक्तिको परिणामले किसान एकताको क्रमिक बीजारोपण सम्भव भयो । उक्त घटनाले भक्तपुरमा उठेका विभिन्न किसान आन्दोलनहरूलाई उत्प्रेरित गरिरह्यो । ‘साँढे धपाउ आन्दोलन’ ले एकातिर किसानको बाली संरक्षण हुन गयो भने अर्काेतिर किसानहरूले सङ्गठनको आवश्यकता र महत्व बुझ्दै गए ।
‘साँढे धपाउ आन्दोलन’ पछि भक्तपुरमा विकास भएको भर्पाई आन्दोलन, बाली काट्ने आन्दोलन, मोहियानी हक सुरक्षित गर्न चालिएको आन्दोलन, भ्रष्टाचारविरोधी आन्दोलनहरू किसानहरूको आर्थिक स्तरोन्नतिको निम्ति भएका आर्थिक आन्दोलनहरू थिए । माक्र्सवादी–लेनिनवादी नीतिअनुसार भक्तपुरमा भएका ती आर्थिक आन्दोलनहरूलाई तत्कालीन नेतृत्वले राजनैतिक आन्दोलनमा बदल्ने कार्यक्रमसँग जोड्ने काम ग¥यो । साँढेले बाली खाई सोतर पारिदिनु त्यसबेलाका परिश्रमी किसानहरूको लागि ठूलो दुःखको विषय थियो । सामन्तवादी व्यवस्थामा अन्य थुप्रै शोषण र उत्पीडनको मार तिनीहरूले खेप्दै थिए । समाज पुँजीवादी व्यवस्थामा रूपान्तरण हुँदै जाँदा पनि किसान, मजदुर र कामदार जनताको जीवनमा आमूल परिवर्तन भने आएन । सामन्तवादी व्यवस्था र पुँजीवादी व्यवस्थाका सरकारहरू किसान र मजदुर वर्गको हितमा रहने कुरै भएन । ती सरकारहरू सामन्त, जमिनदार र पुँजीपतिहरूकै सञ्चालक समितिको रूपमा रह्यो । निःशुल्क शिक्षा, निःशुल्क स्वास्थ्य सेवा, जमिन जोत्नेको कानुन कहिल्यै बनेन । कृषिमा सुधार कहिल्यै आएन । व्यापक किसान मजदुर र श्रमजीवी जनता अनेक शोषण, अन्याय, अत्याचार र उत्पीडनमा पिल्सनुपर्ने बाध्यता रही नै रह्यो । मजदुर, किसान र देशभक्त जनताका सच्चा प्रतिनिधिहरू शासन सत्तामा पुगेर समाजवादी बन्दोबस्त कायम नगरुञ्जेल व्यापक जनताको हित नहुने कुरा किसानहरूले पनि बुझ्दै गए । देशका सामन्त र पुँजीपतिहरू विस्तारवादी भारत र साम्राज्यवादी अमेरिकाको इसारामा सरकार चलाउँदै गए । देशघाती र जनघाती सम्झौताहरू धेरै भए । त्यसकारण, ती विस्तारवादी र साम्राज्यवादीहरूको पनि विरोध गर्नु आवश्यक थियो र विरोध कार्यक्रमहरू भए ।
यसरी राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय किसान र मजदुर वर्गीय आन्दोलनबाट भक्तपुरका किसान जनतालाई प्रशिक्षित गर्दै विभिन्न विरोध कार्यक्रममा संलग्न गर्दै आएको भक्तपुरको इतिहास छ ।
नेपालको नवलपरासी जिल्लामा रहेको सुस्तामाथि भारतको अतिक्रमणको विरोध, सिक्किम भारतमा विलय गर्दा भएको विरोध, भियतनाममाथि अमेरिकी आक्रमणको विरोध जनाउन गरिएका आन्दोलनहरू भारतीय विस्तारवाद र अमेरिकी साम्राज्यवादप्रति लक्षित थियो । भक्तपुरमा भएका ती आन्दोलनहरूमा थुप्रै किसान मजदुरहरूले लट्ठी–बुट खाएका थिए, जेलनेल भोगेका थिए । भक्तपुरको किसान आन्दोलनको पृष्ठभूमिबाट उठेको आजको राजनैतिक आन्दोलनलाई नेपाल मजदुर किसान पार्टीले मुलुकमा शोषणरहित समाजवादी व्यवस्था स्थापनाका लागि अगाडि डो¥याउँदै छ । सामन्तवाद र पुँजीवादको विरोधमा किसान जनतालाई सङ्घर्षमा उतार्दै छ । जनताको प्रजातन्त्र, समाजवादी गणतन्त्र हुँदै साम्यवादी समाजसम्मको अवधारणा मजदुर र किसानहरूबिच विकसित हुँदै गएको अवस्था छ । समाजवादी आन्दोलन देशैभरि फैलाउन भक्तपुरका किसानहरू अहिले अभिप्रेरित भएका छन् ।
नेमकिसङ्गठनमा आबद्ध भएर अग्रज किसान कार्यकर्ताहरूले गरेको योगदानबारे बोध गराउँदै देश र जनताको सेवामा समर्पित तुल्याउन नयाँ पुस्तालाई घच्घच्याउनुपर्ने आजको आवश्यकता हो ।
सन्दर्भ सामग्रीहरू :
बखुन्छे, सुरेश (२०७२) : भक्तपुरको किसान आन्दोलनको अर्थ राजनीतिक विश्लेषण, भक्तपुर
प्रजापति, विकल : साँढे धपाउने भक्तपुर किसान आन्दोलन, एक अध्ययन (Bagiswori Journal Vol. 2, No. 1, February, 2022)
किसान सङ्घर्ष : वर्ष ४, अङ्क १, असोज २०७३, भक्तपुर
नारायणमान बिजुक्छेँसँग २०७९/१०/२० मा गरिएको कुराकानीमा आधारित
गोविन्द दुवालसँग २०७९/१०/०४ मा गरिएको कुराकानीमा आधारित
मोहनवीर कुस्मासँग २०७९/१०/११ मा गरिएको कुराकानीमा आधारित
तुल्सीभाइ त्वायनासँग २०७९/१०/०६ मा गरिएको कुराकानीमा आधारित
Leave a Reply