जागिर छोडेर किताब रोजेपछि…

काठमाडौँ । किताबै किताबको चाङ्गबाट उहाँ बाहिर निस्किनुभयो । कोट, पाइन्ट र ढाका टोपीमा चिटिक्क हुनुहुन्थ्यो । हातमा थान पुस्तक समाउँदै भन्नुभयो, “यो जापानी विदेश मन्त्रीलाई उपहार दिन छानेको छु ।” वैशाख महिनाको कुरा हो । जमलस्थित मण्डला बुक प्वाइन्टका प्रमुख माधवलाल महर्जनको पुस्तक पसलमा जापानकी विदेशमन्त्री योको कामीकावाकोले नेपाली लेखकका पुस्तक खरिद गर्नुभएको थियो । यतिमात्रै होइन, छोटो समयमा महर्जनले विदेशमन्त्रीसँग नेपाली लेखक र पुस्तकको महत्वबारे सुनाउने मौका पाउनुभएको थियो । महर्जनका अनुसार पुस्तक पसल खोलेर कमाएको ठुलो धन भनेको सम्बन्ध नै हो । धेरैले उहाँलाई व्यङ्ग्य गर्दै भन्ने पनि गर्छन्, “पसल चलेपछि धनी भयौँ ।” तर, उहाँ धनको भन्दा सम्बन्धको महत्व प्राथमिकतामा राख्नुहुन्छ ।
यसअघि पुस्तक पसलमा तत्कालीन पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री बेनजिर भुट्टोले दुई घण्टा पसलमै किताबहरूसँग बिताएको उहाँले सम्झनुहुन्छ । अझै पसलमा बसेर पाठक घण्टौँ समय बिताएको उहाँलाई निकै मनपर्छ । हुन त साँघुरो पसल छ । पाठकले सोचेजस्तो पढ्ने वातावरण मण्डला बुक्स प्वाइन्टमा पाउन सकेका छैनन् । तर, आएका पाठक देखेर हार्दिकता भाव व्यक्त गर्न भने माधव निकै सिपालु हुनुहुन्छ । उहाँ भन्नुहुन्छ, “म पाठकलाई पूजा गर्छु । सकेसम्म पसलमा टिकाइरहन पाएहुन्थ्यो भन्ने लाग्छ ।” किताब व्यापारसँग उहाँको साइनो पुरानो छ । लगभग पाँच दशक पुुरानो । बिहानै नित्यकर्म गरेर उहाँ पुस्तक पसलमा आउनुहुन्छ । पुस्तकका पाना हेर्दै केही समय पसलमै बिताउनुहुन्छ । त्यो भन्दा पनि रमाइलो उहाँलाई पुस्तक पसलमा आएका पाठकसँग किताबकै बारेमा गफिन मनपर्छ । उहाँले भन्नुभयो, “पाठकले कस्ता पुस्तक खोज्दै छन्, ध्यान दिएर मनोविज्ञान बुझ्ने कोसिस गर्छु । अनि उहाँहरूकै रुचि मनन गरेर पुस्तक बिक्रीका लागि ल्याउने गर्छु ।”

किसानको छोरो किताबमा रुचि
कीर्तिपुर प्राङ्गणमा जन्मिनुभएका ७४ वर्षे महर्जनको किताब पसलसँगको इतिहास रोचक छ । सामान्यतया बाउबाजेले जे गर्छन् त्यही पुस्ताले पछ्याउने परम्परा छ । किसानको छोरो किसान हुने भएजस्तै महर्जनको परिवार किसानीमै बित्यो । किताब व्यापारले जीवन धानिएला भन्ने उहाँको पुस्ताले परिकल्पनासमेत गर्न सकेको थिएन । तर, महर्जन भने यो कल्पनालाई सत्यमा परिणत गर्न निकै मेहनत गर्नुपरेको बताउनुहुन्छ । पढ्ने र लेख्ने संस्कार थिएन । तर, महर्जनको बाजे भने खेती गर्दै धार्मिकग्रन्थ पढ्न रुचि गर्नुहुन्थ्यो । महाभारत, गीता, रामायणजस्ता धार्मिकग्रन्थ साँझ बिहान पढ्ने बानी थियो । महर्जन बाल्यकाल सम्झदै भन्नुहुन्छ, “बाजेलाई ग्रन्थ पु¥याउने काम म गर्थेँ, ग्रन्थको सुगन्धले निकै तान्थ्यो ।” बाजेले ग्रन्थ पढेको हेर्दाहेर्दै महर्जनलाई किताबप्रति मोह बढेको हुनसक्ने उहाँ बताउनुहुन्छ ।
सन्तानमा जेठो भएकाले महर्जनलाई कलिलै उमेरमा ३२ जनाको संयुक्त परिवार पाल्नुपर्ने जिम्मेवारी आयो । क्याम्पस पढ्दै जागिर खाने निधो गर्नुभयो । सरकारी जागिर खाने पनि धेरै पटक प्रयास गर्नुभयो । राष्ट्र बैङ्क, बालाजु औद्योगिक क्षेत्रमा समेत जागिर खान भरपुर मेहनत गर्नुभयो । कतै अन्तर्वार्तामा फालिने कतै वैकल्पिकमा पर्ने । सरकारी जागिर खान नपाएको पीडा उहाँले मनमै लुकाउनुभयो र व्यवसायमा जोड दिन थाल्नुभयो । उहाँ विगत सम्झँदै भन्नुहुन्छ, “एउटा बाटो थुनिए अरु थुप्रै बाटा खुल्छन् । किताब व्यापारले मलाई आत्मसन्तुष्टि दिएको छ, र धन पनि ।”
बालाजु औद्योगिक क्षेत्रमा जागिर राम्रै थियो । खान, लगाउन र परिवार पाल्न पुग्थ्यो । तर, पनि महर्जनको मन भने बेचैन रह्यो । केही अपुग जस्तो । किताबसँगै रमाउन मन पराउने हुँदा उहाँले यसै क्षेत्रमा केही गर्ने मनसाय बनाउनुभयो । उहाँ भन्नुहुन्छ, “किताब पढ्ने र पाना पल्टाउने बानीले जागिरमा मन लागेन । त्यसपछि राम्रै जागिर छोडेर किताब पसलमा काम खोज्न पुगेँ ।”
महर्जन प्रोफेसर प्रसन्न मानसिंह प्रधानको घरमा पढ्दै वसन्तपुरको नेपाल बुक सेलर्स पसलमा पहिलोपटक जागिर पाउनुभयो । किताब पसलमा बस्दा उहाँ किताब बेच्ने र पढ्ने दुवै काम गर्नुहुन्थ्यो । उहाँका अनुसार त्यतिबेला अङ्ग्रेजी पाठक बढी थिए ।
पचासदेखि ७५ पैसामा अङ्ग्रेजी पुस्तक पाउने गर्थे । अङ्ग्रेजी सिक्न र बुझाउन अत्यन्त सरल शैलीका अङ्ग्रेजी पुस्तक बजारमा बिक्रीमा राखिएको थियो । उहाँ सम्झनुहुन्छ, “मलाई याद भएसम्म अमेरिकी दूतावासले अङ्ग्रेजी सिकाउन यस्तो नीति ल्याएको हुनुपर्छ । सस्तो मूल्य र रोचक विषय भएकाले पाठकको घुइँचो नै लाग्थ्यो ।” उहाँले अङ्ग्रेजी बोल्न त्यही पसलमा किताब बेच्दै गर्दा सिकेको बताउनुहुन्छ । उक्त पुस्तक पसलमा केदारभक्त माथेमा, प्रदीप गिरी, गणेशराज शर्मालगायत व्यक्तित्व उहाँको पसलमा किताब खोज्न आउनुहुन्थ्यो । लोकराज बराल, कृष्ण हाछिथ्यु, अभि सुवेदी, अरुण गुप्तो, डा. हर्क गुरुङलगायत बौद्धिक वर्गका मान्छे उहाँको पसलका नियमित ग्राहक हुनुहुन्छ । उहाँका अनुसार केही पाठकले त ‘माधव तिमिले पसलको भाडा त तिर्न सकेका छौँ नि ? भन्दै दुःखसुख पनि सोध्ने गर्नुहुन्थ्यो ।’ “पाठकले मेरो स्थितिबारे मायाले सोध्दा अझै आत्मविश्वास बढ्दै जान्थ्यो”, उहाँ भन्नुहुन्छ ।
पुस्तक पसलमा किताब बेच्दै पढ्दै गर्दा उहाँले आफ्नै व्यापार व्यवसाय सञ्चालन गर्ने हिम्मत जुटाउनुभयो । किसानले किताब पसलमा काम गर्छ भन्दा उतिबेला छिमेकीले गिज्याउने गरेको क्षण उहाँ अझै सम्झिनुहुन्छ । समाज वा परिवारमा भइरहेको कामभन्दा अलि फरक मार्ग रोज्न खोज्दा अवश्य पनि चुनौती सामना गर्नुपर्ने महर्जन बताउनुहुन्छ । तर, यस्तो चुनौतीसँग हार खानु भने हुँदैन भन्नेमा उहाँको अनुभव छ । सन् १९७६ उहाँले घण्टा घर नजिकै किताब पसल खोल्नुभयो । उहाँका अनुसार उतिबेला किताब पढ्न र किन्न आउनेहरू दिनमा दुई÷चार जना मात्रै हुन्थे । सन् १९९० मा स्थापना मण्डला बुक प्वाइन्टस् नामाकरण गर्नुभएको हो । उहाँ विगत सम्झदै भन्नुहुन्छ, “किसानको छोरोले किताब समाएर राम्रै गरेको जस्तो लाग्छ ।”

डिजिटल पाठकले चुनौती
महर्जनको पुस्ता किताबको अक्षर मात्रै होइन, सुगन्ध लिँदै पढ्दै आयो । डिजिटल प्रविधिको युगले सुविधा सम्पन्न बनाए पनि केही मौलिकता मारेको उहाँ बताउनुहुन्छ । किताबी दुनियाकै कुरा गर्ने हो भने पनि अनलाइनमै किताब पढ्ने पाठक बढेका छन् । यद्यपि, उहाँ भन्नुहुन्छ, “डिजिटल युगले किताबको अक्षर हेर्नमै सीमित हुन्छन् । पुस्तक पढ्ने भनेको अक्षर मात्रै पढ्ने होइन्, किताब र पाठकबीचको आत्मियता स्पर्शबाट सुरु हुन्छ । त्यसका पाना पल्टाउँदाका आवाजसँग जोडिएको हुन्छ र सुग्दा सुगन्धसँग मिसिएको हुन्छ । किताबको मिठास महसुस गर्न किताब नै हातमा समाउनुपर्छ भन्ने उहाँको बुझाइ छ ।”
महर्जनले पाँच दशकअघि खोलेको पुस्तक पसल सूचना प्रविधिको तीव्र विकाससम्म आइपुग्दा पाठक र बजारमा समेत परिवर्तन आएको छ । विगतमा जस्तो पाठक पुस्तकमै धाउने परम्परा विस्तारै हराउँदै छ । यद्यपि, पढ्ने र पढाउने संस्कार भने उर्भर हुँदै गएको उहाँ बताउनुहुन्छ । डिजिटल पाठक बढे पनि किताबको पाना समाएर सुगन्धसहित पढ्ने सुविधा डिजिटल किताबबाट नहुने उहाँको अनुभव छ । कोभिड महामारीको बेला ई–बुक शिक्षा सजिलो र सरल बन्नु स्वाभाविक हो । तर, किताब नै पढेर चित्त बुझाउने पाठकको पनि कमी नभएको उहाँ बताउनुहुन्छ । एक त पढ्ने विद्यार्थी विदेशिएका छन् । कोभिडपछि खस्किएको किताब व्यापार अझै पनि उस्किन नसकेको उहाँ बताउनुहुन्छ ।
सन् १९९० देखि अहिलेसम्म सरकारले पुस्तकमा भन्सार लगाउन पटकपटक प्रयास गरेको छ । यसले गर्दा डर र त्रास सिर्जना भइरहने उहाँ बताउनुहुन्छ । किताबजस्तो विषयलाई सरकारले प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । ज्ञानको भण्डारमा सहजता ल्याउनुपर्छ भन्ने महर्जनको मान्तया छ । सरकाले नै पढ्ने संस्कृति सहज बनाउन नीति ल्याउनुपर्ने उहाँको बुझाइ छ । डिजिटल प्रभावले एकातिर पुस्तक प्रचार गर्न सजिलो भएको छ भने अर्कोतिर अनलाइन माध्यम अपनाएर व्यापार बढ्न थालेको छ । यद्यपि, महर्जन असल पाठन संस्कृति पुस्तक नै किनेर पढ्न उपयुक्त हुने तर्क राख्नुहुन्छ । किताब छुने बानी लागेका पाठकलाई डिजिटलले चित्त बुझ्दैन । रासस