महाकुम्भ त्रासदी : धर्मलाई राजनीतिको साधन बनाउनुको परिणाम

“यो देशका नौजवान जो ईश्वरवादी छन्, मेरो नजरमा ऊ नामर्द हो !” – भगत सिंह

(भारतको स्वतन्त्रताका लागि आफ्नो जीवन बलिदान गर्ने भगत सिंह एक क्रान्तिकारी थिए । उनले युवाहरूलाई कर्मशील बन्न प्रेरित गर्न ईश्वरको अवधारणालाई अस्वीकार गरेका थिए । उनका अनुसार जोसुकैले आफ्नो जिम्मेवारी आफै लिनुपर्छ, न कि कुनै ईश्वरमा भरोसा राख्ने ।)
भारतीय सहर प्रयागराजस्थित गङ्गा, यमुना र सरस्वती नदीको सङ्गममा आयोजना हुने विश्वको सबैभन्दा ठुलो भनेर दाबी गरिएको धार्मिक जमघट महाकुम्भ मेलामा भागदौडका कारण ४० भन्दा बढी मानिसहरूको ज्यान जाने गरी ‘महादुःखद’ घटना घट्यो । यो विपत्तिले गम्भीर प्रशासनिक त्रुटि भन्नुभन्दा राजनीतिक लाभका लागि नेताहरूले गरेको धार्मिक भावना माथिको शोषण भन्न सकिन्छ । यो कार्यक्रम आध्यात्मिक शुद्धीकरणको प्रतीक मानिन्थ्यो । तर, यसको सट्टा आस्था र धर्मको नाममा मानव जीवन सुरक्षाको बेवास्ताको एउटा गम्भीर परिणाम बन्यो ।
पवित्र नदीहरूको किनारमा आयोजना हुने कुम्भ मेलालाई आध्यात्मिक पुनर्जन्मको समय मानिन्छ । भक्तजनहरू मोक्ष (मुक्ति) प्राप्त गर्ने, जीवन र मृत्युको चक्रबाट मुक्तिको आशा लिएर मेलामा आउँछन् । तर, यसपटक मुक्तिको प्रतिज्ञा अराजकता र त्रासदीले ध्वस्त बनायो । स्थलबाट प्राप्त रिपोर्टले अत्यधिक भीडभाड भएको घाट, अपर्याप्त सुरक्षा व्यवस्था र भीड व्यवस्थापनको अभावका कारण घातक भाग दौड मच्चिएको वर्णन गरेका छन् । घटना सरकारी लापरबाही र सार्वजनिक सुरक्षाभन्दा राजनीतिक छविलाई प्राथमिकता दिने परिणाम भएको पर्यवेक्षकहरू मान्छन् । सामाजिक सञ्जालमा धेरैले मोदी सरकारको आलोचना गरेका छन्, उनीहरूले चेतावनीको सङ्केतलाई बेवास्ता गरेको र परिस्थितिको गम्भीरतालाई अस्वीकार गरेको आरोप लगाएका छन् । भाजपाका एक मन्त्रीले उक्त दुर्घटनालाई ‘सानो घटना’ भनेर गरेको टिप्पणीले आक्रोश निम्त्याएको छ, जसले निर्दोष जीवनको क्षतिप्रति असंवेदनशीलतालाई उजागर गरेको छ ।
भीआईपी संस्कृतिको भूमिका पनि छानबिनको घेरामा परेको छ । विशेष व्यवस्था र भीआईपी घेराहरूले सीमित स्रोतसाधनको दुरूपयोगमात्र गरेनन्, आम भक्तजनहरूको प्रवाह र सुरक्षामा पनि बाधा पु¥यायो । आमन्त्रित प्रतिष्ठित व्यक्तिहरूको ठुलो सङ्ख्याले भीड बढाएको आरोप लगाइएको छ, जसले गर्दा पहिले नै अस्थिर अवस्था झनै खतरनाक बनेको थियो । यसबाहेक, धार्मिक कार्यक्रमहरूको व्यापारीकरणको बारेमा बढ्दो चिन्ता छ । परम्परागतरूपमा व्यक्तिगत आस्था र आत्मनिरीक्षणमा आधारित धर्म र अध्यात्मलाई अब उपभोक्ता उत्पादनजस्तै बजारमा बिक्री र प्रशोधन गरिँदै छ । कुम्भमेलाको पवित्रतालाई राजनीतिक उद्देश्य र धार्मिक सर्वोच्चता स्थापित गर्ने उद्देश्यले गरिएको मिडिया तमाशाले ओझेलमा पार्यो । भाजपाले धर्मलाई हतियार बनाएको छ, यसलाई आध्यात्मिक जागरणको बाटोको सट्टा राजनीतिक तुष्टीकरणको साधनमा परिणत गरेको छ । कुम्भ मेलामा आध्यात्मिक शान्तिको अपेक्षा गरिएको छ । तर, जे भयो त्यो कमजोर योजना र राजनीतिक अवसरवादले प्रेरित अराजकता थियो । यो दुःखद घटनाले शासन र सत्तामा रहेकाहरूको नैतिक जिम्मेवारीमाथि गम्भीर प्रश्न उठाउँछ । यस्तो कुप्रबन्धनले यति ठुलो घटना कसरी निम्त्याउन सक्छ ? लाखौँ भक्तजनहरूलाई आतिथ्य प्रदान गर्ने कुनै दूरदर्शिता थिएन ? उचित भीड नियन्त्रण उपायहरूको अभाव, अपर्याप्त चिकित्सा सुविधाहरू र प्रभावकारी सञ्चार रणनीतिहरू कार्यान्वयन गर्न असफलताले विपद्लाई अझ बढायो ।
गत वर्ष हजमा भएको भागदौडमा १,३०० भन्दा बढी मानिसहरूको मृत्यु भएको धार्मिक जमघटहरूसँग तुलना गरेर यो त्रासदीलाई सहजरूपमा लिइनुपर्ने घुमाउरो पारामा तर्क गरिएको छ । यी घटनाहरूले यस्ता विनाशकारी क्षतिहरूलाई सामान्य बनाउने बहाना नभई सुरक्षा प्रोटोकलहरू सुधार गर्न सिकाइ अनुभवको रूपमा काम गर्नुपर्छ । उक्त त्रासदीलाई कभरेज गर्ने मिडियाको भूमिकामाथि पनि प्रश्न उठाइएको छ । राजनीतिक कथाहरूसँग मिल्दोजुल्दो बनाउन सरकारी विज्ञापनको लोभमा प्रमुख मिडियाले प्रतिस्थित व्यक्तित्वहरूको उपस्थितलाई सनसनीपूर्ण बनाएर यो त्रासदीपूर्ण घटनालाई बेवास्ता गरेको आरोप लगाइएको छ । अर्कोतिर वास्तविकता उजागर गर्ने साहसी पत्रकार र अनुसन्धानकर्ताले भाजपा सरकारको धम्की र दमनको सामना गर्नुपर्दा प्रेस स्वतन्त्रता र जनताको सूचनाको अधिकारको बारेमा चिन्ता बढाएको छ । त्रासदीपछि शोक सन्तप्त परिवारहरू जवाफदेहिता खोजिरहेका छन् । तैपनि, सरकारको प्रतिक्रिया मन्द रहेको छ, भागदौडको कारण वा मृतकको पहिचानको बारेमा कुनै ठोस जानकारी सार्वजनिक गरिएको छैन । ४० करोड भक्तालु आएको गणना गर्न सक्नेले मृतकको वास्तविक सङ्ख्या अझै भन्न सकेको छैन ।
महाकुम्भ त्रासदीले मानव जीवनभन्दा राजनीतिक लाभलाई प्राथमिकता दिँदा हुने गम्भिर परिणामको स्पष्ट सम्झना गराउँछ । राजनीतिक दलहरूले धार्मिक भावनाहरूसँग कसरी खेल्छन् भन्ने कुराको व्यापक पुनर्मूल्याङ्कनको तत्काल आवश्यकतालाई जोड दिन्छ । यस्ता घटनाहरूको आध्यात्मिक सारलाई राजनीतिक शोषणको चङ्गुलबाट मुक्त गरेर जोगाउनुपर्छ । भविष्यका घटनाहरूले राजनीतिक लाभभन्दा सुरक्षा, सम्मान र वास्तविक आध्यात्मिक सन्तुष्टिलाई प्राथमिकता दिने कुरा सुनिश्चित गर्दै राजनीतिक दलका नेताहरूले यस त्रासदीबाट पाठ सिक्नु अत्यावश्यक छ । यस्तो धार्मिक कार्यक्रमलाई अराजकता र त्रासदीमा परिणत हुन दिनु केबल फोहरी राजनीतिको विकृत रूपमात्र होइन, बरु सोझासिधा धर्मालम्बीहरूको विश्वासमाथि विश्वासघात हो ।
यसैगरी, महाकुम्भ मेलाबाट फर्कँदै गरेका पाँच जना नेपालीको पनि जीप दुर्घटनामा मृत्यु भएको छ । पाप पखालिने आशमा कुम्भमा स्नान गरेर कुम्भबाट फर्कने क्रममा ती व्यक्तिहरूको दुर्घटनामा परेर मृत्यु भयो । यो विरोधाभासले आस्था र वास्तविकताबिचको जटिल अन्तरसम्बन्धलाई प्रकाश पार्छ । धार्मिक विश्वासले कुम्भ मेलामा स्नानजस्ता अनुष्ठानहरूमार्फत आध्यात्मिक शुद्धीकरण गर्छ । तर, दुर्घटना र अप्रत्याशित त्रासदीजस्ता जीवनका कठोर वास्तविकताले हामीलाई कुनै पनि अनुष्ठानले सांसारिक अनिश्चितताबाट जोगाउन नसक्ने तीतो सत्य उजागर गर्दछ । यसले जीवनलाई अगाडि बढाउन धार्मिकभन्दा व्यवहारिक जागरूकताको आवश्यकतालाई जोड दिन्छ ।
प्रमाणमा आधारित तर्कलाई अस्वीकार गर्ने अन्धविश्वासले द्वन्द्व निम्त्याउँछ । विज्ञान अनुभवजन्य प्रमाण र प्राकृतिक नियमहरूमा काम गर्छ भने धर्म प्रायः विश्वास र परम्परामा निर्भर हुन्छ । उदाहरणको लागि, चिकित्सा उपचारलाई अस्वीकार गर्दै अनुष्ठानको पक्षमा बोलेर धार्मिक विश्वासले वैज्ञानिक सिद्धान्तको विरोध गर्छन् र तर्कसङ्गत सोचमाथि अन्धविश्वास हावी हुन्छ । अन्धविश्वासलाई दक्षिणपन्थीहरूले बढावा दिन्छन् भने वामपन्थीहरूले विज्ञानसम्मत सिद्धान्तलाई अँगाल्छन् । पछिल्लो समयमा धर्मको नाममा अन्धविश्वासलाई बढावा दिने एउटा समूहको जगजगी बढिरहेको अवस्थामा यिनीहरूविरुद्ध सच्चा वामन्थीहरूले मोर्चा खोल्नुपर्छ ।