भारतमा भाषा विवाद किन बढ्दै छ ?

दक्षिण भारतका प्रख्यात कलाकार प्रकाश राजले हालै लल्लनटप नामक मिडियामा अन्तर्वार्ता दिँदा भारतीय जनता पार्टी सत्तामा आएपछि भाषा लाद्ने काम भइरहेकोमा निकै असन्तुष्टि व्यक्त गरेका थिए । अरूले प्रखररूपमा यस्तो नीतिको कुनै विरोध गरेको पाइँदैन तर उनी भने यस्ता कुरामा आफ्ना धारणा पोखिरहेका हुन्छन् । उनको असन्तुष्टि भने त्यहाँ निकै मुखररूपमा प्रस्तुत भएको थियो ।
‘द इकोनमिस्ट’ पत्रिकाको नयाँ अङ्कमा भारतमा बढ्दो भाषा विवादमाथि एउटा टिप्पणी प्रकाशन गरिएको छ । सरल बुझाइका लागि हामीले यसमा सम्पादन गरेका छौँ ।
गएको महिना भारतको प्रविधि राजधानी भनी चिनिने बङ्गलोरमा एउटा साङ्गीतिक कन्सर्ट आयोजना गरिएको थियो । सो कन्सर्टमा गायकलाई कन्नड (स्थानीय भाषा) मा गीत गाउन आग्रह गरियो । ती गायकलाई कन्नड भाषामा गाउन आउने कुरै भएन । त्यसपछि केही स्रोताले उनलाई पानीको बोतलले हाने । यसपछि ती गायकले प्रहरीमा उजुरी हाले ।
न्युयोर्कमा पञ्जाबी अभिनेता र गायक दिलजीत दोसाँझले पञ्जाबी वर्णमाला उकेरिएको टोपी लगाएर मेट गालामा उपस्थित भए । न्युयोर्कजस्तो ठाउँमा आफ्नो स्थानीयता झल्काउने उनको सो कार्यलाई धेरैले भाषिक गौरवको प्रतीकका रूपमा हेरे ।
अर्कोतर्फ तमिलनाडुमा मुख्यमन्त्रीले आमाबाबुहरूलाई आफ्नो सन्तानको नाम राख्दा स्थानीय तमिल नाम राख्न आग्रह गरे । यसैबिच, केन्द्र सरकारले हिन्दीलाई राष्ट्रिय स्तरमा बढावा दिने प्रयास तीव्र बनाएको छ । उसको यस कार्यलाई अन्य भाषा बोल्नेहरूले विरोध गर्दै छन् ।
भारतमा २२ वटा कानुनी मान्यता प्राप्त भाषाहरू छन् । तर, सयौँ अन्य भाषा पनि उत्तिकै बोलिन्छन् । भाषा संवेदनशील विषय हो । भारतमा भाषामा आधारित प्रान्त विभाजन गरिएको छ । त्यसैले यो धेरै राज्यहरूको अस्तित्वको आधार पनि हो । अङ्ग्रेजबाट स्वतन्त्रतापछि आन्तरिक सीमाहरू पुनर्निर्धारण गर्दा भाषाको आधारमा गरिएको थियो ः गुजराती बोल्नेहरूको लागि गुजरात, मराठी बोल्नेहरूको लागि महाराष्ट्र । यसरी स्थानीयताको रक्षा हुने विश्वास गरेका सर्वसाधारण अहिले भने देशभरि नै हिन्दीलाई अनिवार्य बनाउने प्रयासलाई विरोध गरिरहेका छन् । हिन्दी भाषा बोलिने मूलभूमिबाहेक अन्यत्र यसको निकै विरोध चर्किँदै छ । विशेषगरी दक्षिण भारतीय राज्यहरूले केन्द्र सरकारको ‘हिन्दी थोप्ने’ प्रयासलाई लामै समयदेखि आक्रोश देखाउँदै आएका छन् । स्वतन्त्रताअघि पनि हिन्दी अनिवार्य शिक्षाको प्रयासले दक्षिण भारतमा आन्दोलन निम्त्याएको थियो ।
राजनीतिक दलहरूले यसबेलामा भाषा राजनीतिमा लागिरहेका छन् । भारतको केन्द्र सरकारले हिन्दीलाई अनिवार्य गराउन खोजिरहेको छ भने राज्य सरकारहरू त्यसको विरोध गरिरहेका छन् । खासगरी महाराष्ट्रले आफ्नो राज्यमा पढ्न आउने विद्यार्थीहरूलाई अङ्ग्रेजी, मराठीसँगै हिन्दीलाई तेस्रो भाषाका रूपमा सिक्ने नीति ल्याउँदै थियो । यसको चर्को विरोधपछि सो नीति हाललाई फिर्ता लिइएको छ । लामो समयदेखि भाषा लाद्ने यस किसिमको निष्कर्षहीन खेल चलिरहेको छ । महाराष्ट्रमा भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) को शासनमा छ । उसले उत्तर भारतका हिन्दी–बोल्ने राज्यहरूमा पनि शासन गर्छ । उसले आफैँले शासन चलाइरहेको राज्यमा पनि हिन्दीलाई अनिवार्य बनाउन सक्दैन भने दक्षिणमा के आशा गर्नु ?
सरकारले प्रवद्र्धन गर्न खोजेको भाषा धेरैले बोल्ने पनि होइन । लोकप्रिय हिन्दी विविध र लचिलो छ, जुन देशका विभिन्न क्षेत्रहरूमा फरक ढङ्गले बोलिन्छ । भाजपाले प्रवद्र्धन गर्न खोजेको संस्कृतमिश्रित हिन्दी आधुनिक मानक अरबीजस्तो छ, जसमा पौराणिक शब्दावली थपिएको छ – एउटा कृत्रिम चीज जसले कुनै सामञ्जस्य बनाउँदैन । हिन्दी थोप्ने प्रयासमा असन्तुष्ट भएर, भाजपा–शासित दिल्लीका मुख्यमन्त्रीले संस्कृतलाई (जसलाई मूलरूपमा लगभग कसैले पनि बोल्दैनन्) भविष्यको भाषा घोषणा गरे ।
यदि यसले भारतीयहरूलाई आपसमा कुरा गर्न एउटै भाषा दिन खोजेको हो भने, यसले विपरीत असर गर्छ । दक्षिणमा हिन्दी उत्तरको प्रभुत्वसँग जोडिन्छ । भाषा नीतिहरूको बोझ विद्यार्थीहरूमा पर्छ† जबरजस्ती पढाइएको कुरामा कसैको पनि माया बढ्दैन । हिन्दी प्रवद्र्धन सरकारका अन्य लक्ष्यहरू, जस्तै ‘भाषा अवरोधहरू पार गर्न मद्दत गर्ने’ एआई अनुवादक विकास गर्ने प्रयाससँग पनि मिल्दैन ।
यो कुरा सत्य हो कि भारत भाषाहरूले विभाजित छ । तर, यो कम हुँदै गइरहेको छ । मुम्बईको इन्दिरा गान्धी विकास अनुसन्धान संस्थानका लीना भट्टाचार्य र एस. चन्द्रशेखरले २०११ को जनगणना आधारित अध्ययनमा पत्ता लगाएअनुसार, दुई जना अनियमित भारतीयहरूले एउटै भाषामा कुरा गर्ने सम्भावना १ मा ४ थियो, जुन १९७१ मा १ मा ५ थियो । यसपछिको जनगणना भएको छैन । अर्को जनगणनामा पक्कै पनि यो सम्भावना अझ बढेको देखाउनेछ ।
एउटा कारण भनेको हिन्दी सरकारी प्रयासबिना नै फैलिएको हो । मुम्बईबाट हिन्दी पप संस्कृति, विज्ञापन र अनलाइनमा रोमन लिपिमा हिन्दी शब्दहरूको प्रयोग र उत्तरका गरीब हिन्दी–बोल्ने क्षेत्रबाट समृद्ध दक्षिणतर्फको पलायनले यसमा योगदान गरेको छ । २००१ देखि २०११ सम्म तमिलनाडुमा मातृभाषा तमिल बोल्नेहरू १४.३ प्रतिशतले बढे, जनसङ्ख्या वृद्धि १५.६ प्रतिशतको साथ मेल खान्छ । तर, हिन्दी मातृभाषीहरूको सङ्ख्या पनि सहरमा दोब्बरले बढेको देखिएको छ ।
दोस्रो कारण अङ्ग्रेजीको उदय हो । धनी र गरीब आमाबाबुहरू आफ्ना बच्चाहरूलाई अङ्ग्रेजी स्कूलमा पठाउँछन् । स्ट्रिमिङ सेवाहरूले अङ्ग्रेजी मनोरञ्जनलाई सजिलो बनाएको छ । सञ्चारमाध्यम धेरैजसो अङ्ग्रेजीमा छ । अङ्ग्रेजी आर्थिक उन्नतिको भाषा हो ।
बुद्धिमान सरकारले २०० वर्षको ब्रिटिश शासन र ८० वर्ष ‘सहयोगी आधिकारिक’ भूमिका पछि अङ्ग्रेजीले आफूलाई एउटा भारतीय भाषाको दर्जा हासिल गरिसकेको छ । यसले भारतलाई अन्य उदाउँदा अर्थतन्त्रहरूभन्दा बढी फाइदा दिन्छ । त्यसैले, भारतले अङ्ग्रेजीलाई बढावा दिनुपर्छ । तर, साँच्चै प्रबुद्ध सरकारले १९६८ को हिन्दी कमेडी चलचित्र ‘साधु र शैतान’ को एउटा गीतका बोलहरू आत्मसात गर्नुपर्छ : “अङ्ग्रेजी, हिन्दी वा उर्दूको यो बहस रोक्नुहोस्,” यसले भन्छ । “तमिल बोल्नुहोस्, बङ्गाली बोल्नुहोस् । सबै राष्ट्रहरूका भाषाहरू बोल्नुहोस् । सबैको ज्ञान सिक्नुहोस् ।”
– द इकोनमिस्ट