भोटेकोसी बाढीः हिमनदी भत्किएको वैज्ञानिक विश्लेषण — एक अध्ययन

-रघुनाथ प्रजापति, पी.एच.डी. (नेपाल इन्जिनियरिङ कलेज)
भूकम्प होइन, हिमनदी नै भत्किएको
२०२६ अगस्ट २६ (भदौ १०, बुधबार) मा नेपाल–चीन सीमा क्षेत्रमा आएको भोटेकोसी बाढीले सुरुमै नेपाली समाजमा ठुलो अन्योल सिर्जना ग¥यो । किनभने, नेपालमा वर्षौंदेखि देखिँदै आएको मनसुनी वर्षाजन्य बाढीको ढाँचासँग मेल खाँदैनथ्यो । सामान्यतया नेपालमा आउने बाढी लगातार भारी वर्षापछि बिस्तारै बढ्दै गएर आउँछ, जसको पूर्वानुमान गर्न सकिने र केही घण्टा वा दिनको हुन्छ । तर, भोटेकोसीको यो बाढी कुनै दृश्य र पूर्वसूचनाबिना एकैचोटि र अत्यन्त छोटो समयमा तीव्र वेगका साथ आइपुग्यो । यसैले सुरुमा धेरैले यसलाई भूकम्पजन्य पहिरोसँग जोडेर बुझ्ने प्रयास गरे । तर, पछि गरिएको गहिरो वैज्ञानिक अध्ययनले यसको वास्तविक स्वरूप निकै फरक रहेको देखायो ।
अमेरिकी भौगोलिक सर्वेक्षण (United States Geological Survey – USGS) ले घटनापछि गरेको विस्तृत डेटा विश्लेषणले एउटा महत्वपूर्ण भ्रम चिरिदियो । सुरुमा धेरैले यसलाई सामान्य भूकम्पका कारण गएको पहिरोसँग जोडेका थिए, तर USGS ले स्पष्ट पारेअनुसार यो विपद्को वास्तविक कारण भूकम्प थिएन, बरु यो ‘ग्लेसियर कोल्याप्स’ (Glacier Collapse) थियो अर्थात् हिमनदी वा त्यसको कुनै ठुलो अंश आफैँ भत्किएर वा छिन्नभिन्न भएर तल खसेको घटना । यो भेद बुझ्न जरुरी छः भूकम्प भनेको पृथ्वीको भित्री तहमा भएको भ्रंश (ाबगति) हलचलबाट उत्पन्न हुने प्राकृतिक घटना हो, जसको उत्पत्ति भूगर्भमा हुन्छ । तर, हिमनदी भत्किँदा त्यसले उत्पन्न गर्ने ऊर्जाले पनि उस्तै किसिमको कम्पन ल्याउन सक्छ र यही कम्पनलाई सुरुमा भूकम्पसँग गलत रूपमा दाँजिएको थियो । USGS को डेटाले यो कम्पन ५.२ म्याग्निच्युड बराबरको शक्तिशाली रहेको देखायो तर यसको स्रोत भूकम्पीय भ्रंश होइन, हिमनदीको ठुलो पिण्ड भत्किएर उपत्यकाको फेदमा बजारिएको प्रभाव रहेको पुष्टि भयो ।
यस विश्लेषणलाई थप बलियो बनाउने काम युनिभर्सिटी अफ डन्डीका हिमनदी विशेषज्ञ डा. साइमन कुकको आफ्नो टोलीले गरेको अवलोकनको विवरणले गरे । उनीहरूले नेपालतर्फ पर्ने प्रशिद्ध लाङटाङ चुचुरो नजिकैको हिमनदीको तल्लो भाग भत्किएको पहिचान गरेका थिए । यो स्थान बाढी प्रभावित मुख्य क्षेत्रभन्दा करिब १५ किलोमिटर (करिब ९ माइल) पश्चिमतर्फ पर्छ, जसले यो देखाउँछ कि विपद्को वास्तविक उत्पत्तिस्थल दृश्यरूपमा देखिने प्रत्यक्ष प्रभावित क्षेत्रभन्दा निकै टाढा र माथिल्लो हिमाली भागमा थियो । डा. कुकको टोलीको विश्लेषणअनुसार, यो हिमनदी उत्तर–पश्चिम दिशातर्फ भत्किएर त्यसपछि पश्चिम दिशातिर बग्दै गएको अनुमान गरिएको छ । यसले के सङ्केत गर्छ भने, हिमनदी भत्किने प्रक्रिया एकैचोटि सोझो तल खस्ने मात्र नभई, भौगोलिक बनावटअनुसार दिशा परिवर्तन गर्दै बग्ने जटिल प्रक्रिया पनि हुन सक्छ ।
अन्तरसरकारी वैज्ञानिक संस्था इसिमोड (International Centre for Integrated Mountain Development – ICIMOD) ले पनि आफ्नो स्वतन्त्र विश्लेषण गरेको छ, जसले  र डा. कुकको निष्कर्षलाई थप पुष्टि गर्छ । इसिमोडको विश्लेषणले उच्च हिमाली क्षेत्रबाट हिउँ र चट्टान मिसिएको ठुलो पहिरो, जसलाई प्राविधिक भाषामा ‘आइस–रक एभालान्च’ (Ice–Rock Avalanche) भनिन्छ, खसेको देखाएको छ । यो एक विशेष प्रकारको हिमपहिरो हो, जसमा शुद्ध हिउँ मात्र नभई हिमनदीभित्र जमेको चट्टान, ढुङ्गा र माटोको ठुलो पिण्ड पनि सँगै खस्छ, जसले यसलाई सामान्य हिउँ पहिरोभन्दा बढी भारी र विनाशकारी बनाउँछ ।
यसरी खसेको हिउँ र चट्टानको विशाल परिमाण भोटेकोसीको सहायक नदी लेन्दे खोलामा गएर मिसियो । यो मिसावटले नदीको सामान्य बहावलाई क्षणभरमै रूपान्तरण गरिदियो र शुद्ध पानीको बहावबाट यो पानी, हिलो र ठुला ढुङ्गा–गिट्टी मिसिएको अत्यन्त घना (viscous) र भारी बहावमा परिणत भयो, जसलाई प्रायः ‘डेब्रिज फ्लो’ (Debris Flow) भनिन्छ । यस्तो बहाव सामान्य पानीको बाढीभन्दा धेरै गुणा भारी र विनाशकारी हुन्छ किनभने यसमा भएको ठोस पदार्थको मात्राले नै संरचना भत्काउने क्षमता बढाइदिन्छ ।
इसिमोडको तथ्याङ्कले यस घटनाको तीव्रताको भयावहता प्रस्ट्याउँछः तल्लो तटीय क्षेत्रका नदीहरूमा पानीको सतह मात्र ३० मिनेटको छोटो अवधिमा ७ देखि ९ मिटरसम्म बढेको थियो । यो वृद्धिदर साधारण मनसुनी बाढीमा हुने वृद्धिदरभन्दा असाधारण रूपमा तीव्र हो । सामान्यतया नदीको सतह घण्टौँ वा दिनौँको अवधिमा बिस्तारै बढ्छ, तर यहाँ आधा घण्टाभित्रै धेरै मिटर उचाइको वृद्धि भयो । यही अत्यधिक तीव्रगतिका कारण नदीको बहाव मापन गर्ने धेरै स्टेसन (गेजिङ स्टेसन) नै बगाए वा क्षतिग्रस्त भए, जसले घटनापछि सही तथ्याङ्क सङ्कलन गर्न थप कठिन बनायो । यस क्षेत्रको भौगोलिक बनावटले पनि विनाशलाई बढाउने काम ग¥यो । यो क्षेत्र निकै भिराला पहाडहरूले घेरिएको साँघुरो उपत्यका हो, जहाँ नदीको खोच साँघुरो हुन्छ । बाढीका भिडिओ फुटेजहरूमा देखिएअनुसार ढुङ्गा, हिलो र लेदोसहितको पानी यस्तै साँघुरो खोचबाट अत्यन्त तीव्रगतिमा बगेको देखिन्छ, जसले तल्लो भागका बस्तीहरूलाई बच्ने कुनै समय नै नदिई एकैचोटि ढाकिदियो ।
उत्तम बाबु श्रेष्ठको गणितीय विश्लेषण
घटनापछि सामान्य नागरिकको हैसियतले गणितीय विश्लेषण गर्ने प्रयास उत्तम बाबु श्रेष्ठले सामाजिक सञ्जालमार्फत सार्वजनिक गरेको आकलनले पनि उल्लेखनीय चर्चा पाएको छ । उनले आफूलाई ‘विज्ञ होइन, अनभिज्ञ’ भन्दै आफ्नो गणनालाई नम्र ढङ्गले प्रस्तुत गरेका छन् । श्रेष्ठले दुई फरक स्रोतका समय–चिह्न दाँजेर बाढीको गति निकाल्ने प्रयास गरेका छन् :
-बहान ०८ः३७ नेपाली समयमा लेन्दे नदीको मुहानमाथितिर हिउँ, चट्टान र लेदोसहितको पहिरो गएको USGS को भूकम्प–मापन सेन्सरमा रेकर्ड भएको देखिन्छ ।
सिोही बाढी नेपाल–चीन सीमाको केरुङ
(Gyirong) भन्ने ठाउँमा पुग्दा त्यहाँको सीसीटीभी क्यामेराले चिनियाँ समय १०ः५९ः५३ मा रेकर्ड गरेको छ ।
-चनियाँ र नेपाली समयबिच २ घण्टा १५ मिनेटको फरक भएकोले, यो घटना नेपाली समयमा ०८ः४४ बजे भएको हुन आउँछ ।
यसरी हेर्दा, बाढी उत्पत्तिस्थलदेखि केरुङसम्मको करिब २२ किलोमिटर दूरी पार गर्न जम्मा ७ मिनेट मात्र लाग्यो । यसको गणितीय अर्थ हो, बाढीको गति करिब १८८ किलोमिटर प्रतिघण्टा रहेको हुन्छ । यो सङ्ख्यालाई सन्दर्भमा राख्न, श्रेष्ठले नेपालका सामान्य नदीहरूको औसत गतिसँग तुलना गरेका छन् : सामान्य अवस्थामा नेपाली नदीको बहाव औसतमा करिब १८ किमि प्रतिघण्टा हुन्छ र वर्षात्को उत्कर्ष अवस्थामा
(जुन बाढीको स्थिति मानिन्छ) यो ५४ देखि ७२ किमि प्रतिघण्टासम्म पुग्न सक्छ । यसरी हेर्दा, भोटेकोसीको यो बाढी सामान्य वर्षा ती बाढीको उच्चतम गतिभन्दा पनि करिब २.६ देखि ३.५ गुणा बढी तीव्र थियो, जसलाई उनले साइकल र बुलेट ट्रेनको गतिबिचको भिन्नतासँग तुलना गरेका छन् ।
श्रेष्ठले चिनियाँ केरुङदेखि बेत्रावती बजारसम्मको नदीको लम्बाइ नाप्दा करिब १३ किलोमिटर देखेको उल्लेख गरेका छन् । सोही गतिको आधारमा गणना गर्दा बाढी त्यहाँसम्म पुग्न लगभग ४ मिनेट मात्र लाग्ने देखिन्छ । त्यसपछि बेत्रावतीदेखि त्रिशुली बजारसम्मको नदी दूरी करिब ३५ किलोमिटर रहेको उनको नाप छ, जुन दूरी सोही वेगवान् बाढीले करिब ११ मिनेटमै पार गरेको उनको आकलन छ । यसरी उनले स्वीकार गरेका छन् कि यी गणनामा केही मिनेट यताउता हुन सक्छ । तर समग्र गति लगभग यही स्तरको रहेको उनको निष्कर्ष छ ।
विदेशी मिडियामा आएका विवरण र आफ्नै अत्यन्त सामान्य अनुमानका आधारमा, उनले पहिरोको आकार लम्बाइ ६१० मिटर, चौडाइ ३३० मिटर र उचाइ ४० मिटर रहेको मानेका छन् । यो पिण्ड करिब १.५ किलोमिटर उचाइबाट तल खस्दा कति गुरुत्वाकर्षणीय ऊर्जा उत्पन्न हुन्छ भनेर उनले ChatGPT प्रयोग गरी गणना गराएका थिए, जसले करिब ५१ किलो टन टीएनटी बराबरको ऊर्जा देखाएको थियो । त्यस हिसाबमा यो हिरोसिमामा अमेरिकाले खसालेको आणविक बमको ऊर्जाभन्दा करिब ३ गुणा बढी शक्तिशाली हुन आउँछ । उनले यसलाई भूकम्प–मापनसँग पनि तुलना गरेका छन् । भूकम्प–मापन केन्द्रले रेकर्ड गरेको ५.२ रेक्टर स्केलको कम्पन उत्पन्न गर्न वास्तवमा लगभग ९५० देखि १,००० किलोटन टीएनटी बराबरको ऊर्जा चाहिने हुन्छ, जुन उनको प्रारम्भिक आकलनभन्दा धेरै गुणा बढी हो । यसको अर्थ, वास्तविक पहिरोको आकार उनले सुरुमा अनुमान गरेभन्दा निकै ठुलो हुनुपर्ने देखिन्छ ।
श्रेष्ठले आफ्नो सम्पूर्ण विश्लेषणलाई “कल्पना, केही तथ्य र केही अनुमान” भनी वर्णन गरेका छन्, र यसलाई कुनै पियर–रिभ्यू भएको वैज्ञानिक अनुसन्धानको हैसियत नदिई एक सामान्य नागरिकको जिज्ञासापूर्ण प्रयासका रूपमा मात्र प्रस्तुत गरेका छन् । तर, यसैका आधारमा उनले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएका छन्, यस्तो असाधारण स्केल र गतिको विपद्को सामना गर्न, हामीले जस्तोसुकै उन्नत पूर्वानुमान प्रणाली बनाए पनि, त्यो साँच्चै प्रभावकारी हुन सक्ला त ?
अन्तर्राष्ट्रिय तुलनात्मक घटनाहरू
यस घटनालाई एक्लो र अनौठो घटनाका रूपमा नहेरी, विज्ञहरूले यसलाई विश्वभरि बढ्दै गएको एउटा ढाँचाको हिस्साका रूपमा हेरेका छन् ।
चमोली, उत्तराखण्ड (भारत), सन् २०२१ः यो सबैभन्दा प्रत्यक्ष तुलनीय घटना हो । यहाँ हिमालयन हिमनदीको ठुलो हिस्सा भत्किँदा त्यसबाट बगेको ढुङ्गा, हिलो र पानीको लेदोले करिब २०० जनाको ज्यान लिएको थियो । पछि गरिएको वैज्ञानिक विश्लेषणले उक्त घटनामा उत्पन्न ऊर्जा करिब १५ वटा आणविक बम बराबर रहेको आकलन गरेको थियो, जुन भोटेकोसी घटनासँग तुलना गर्दा दुवैमा हिमनदी जन्य विपद्को अत्यधिक विनाशकारी क्षमता देखाउँछ ।
नेपालकै अघिल्लो घटना : डा. कुक र अन्य विज्ञहरूका अनुसार, गत वर्ष पनि यही क्षेत्रमा तिब्बततर्फको एउटा हिमताल फुट्दा बाढी आएको इतिहास छ । यसले के देखाउँछ भने, यो क्षेत्र दोहोरिँदो र बढ्दो जोखिममा रहेको छ र भोटेकोसीको यो घटना एउटा पृथक दुर्घटना नभई निरन्तर बढ्दै गएको प्रवृत्तिको एउटा कडी मात्र हो ।
स्विट्जरल्यान्ड र इटालीः डा. कुकले हालैका वर्षहरूमा युरोपका यी दुई देशमा पनि हिमनदी भत्किँदा उत्पन्न भएका यस्तै प्रकारका बाढी र पहिरोका घटना भएको उल्लेख गरेका छन् । यसले हिमनदी–जन्य विपद् दक्षिण एसियामा मात्र सीमित नभई विश्वका सबै उच्च–हिमाली क्षेत्रमा साझा चुनौती बन्दै गएको सङ्केत गर्छ ।
जलवायु परिवर्तन र पर्माफ्रोस्टको भूमिका
डा. साइमन कुकले यस घटनाको मूल कारणलाई अझ गहिरोसँग व्याख्या गर्दै भनेका छन्, पृथ्वी तात्तिँदै जाँदा हिमनदीहरू खुम्चिनु र ठुलो मात्रामा हिउँ पग्लिनु स्वाभाविक प्रक्रिया हो । तर, यसभन्दा पनि महत्वपूर्ण कुरा हो पर्माफ्रोस्ट, शताब्दीऔँदेखि जमेको माटो र चट्टानको तहको अवस्था । यो पर्माफ्रोस्टले नै पहाडका भिरालो भागहरूलाई संरचनात्मक रूपमा थामेर राख्ने काम गर्छ, जस्तै भवनको जगले संरचनालाई थामे झैँ । तर तापक्रम वृद्धिसँगै यो पर्माफ्रोस्ट पग्लिँदै र कमजोर हुँदै गइरहेको छ ।
डा. कुकका अनुसार, यसैको परिणामस्वरूप पहिरो जाने, ढुङ्गा हिलोको लेदो बग्ने, हिमनदीको पानी बढ्ने, हिमताल फुट्ने र हिमनदी भत्किने जस्ता घटनाहरू भविष्यमा अझ बढ्नेछन्, किनभने जलवायु परिवर्तनका कारण अन्ततः यी उच्च हिमाली क्षेत्रहरूको समग्र वातावरणीय सन्तुलन नै बिग्रिरहेको छ । यो केवल एउटा तत्कालीन समस्या नभई, दीर्घकालीन संरचनात्मक परिवर्तनको सङ्केत हो ।
यस वर्षको सुरुमै सार्वजनिक भएको इसिमोडको विश्लेषण प्रतिवेदनले यस चिन्तालाई तथ्याङ्कीय रूपमा पुष्टि गर्छ । सो प्रतिवेदनअनुसार, हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रका हिमनदीहरूले सन् २००० को तुलनामा हाल दोब्बर दरमा हिउँ गुमाइरहेका छन् । यो दर पहिलेको तुलनामा दोब्बर हुनुको अर्थ हो, यही गतिमा क्षय जारी रहेमा आगामी दशकहरूमा यस्ता विपद्को आवृत्ति र तीव्रता दुवै बढ्ने सम्भावना छ ।
इसिमोडकै विशेषज्ञ मोहम्मद फारुक आजमले यस अवस्थालाई अझ स्पष्ट शब्दमा व्यक्त गर्दै भनेका छन्, क्रायोस्फियर (पृथ्वीको हिउँ र बरफले ढाकिएको भाग) मा बढ्दै गएको जोखिमको दर पहिलेभन्दा निकै स्पष्ट रूपमा देखिन थालेको छ र परिवर्तनको गति यति तीव्र छ कि यसलाई रोक्न वा सामना गर्न गरिएका वर्तमान प्रयासहरू अपर्याप्त साबित भइरहेका छन् ।
डा. कुकले वैज्ञानिक इमानदारीका साथ एउटा महत्वपूर्ण सीमा पनि स्वीकारेका छन्, कुनै पनि एकल घटना पूर्णतः जलवायु परिवर्तनकै प्रत्यक्ष परिणाम हो भनी ठोकुवा गरेर भन्न वैज्ञानिक दृष्टिकोणले सधैँ सम्भव हुँदैन, किनभने प्राकृतिक प्रणालीमा धेरै variables  संलग्न हुन्छन् । तर उनको तर्क छ । यस्ता घटनाहरूको समग्र प्रकृति र बढ्दो शृङ्खलालाई हेर्दा, यसमा जलवायु परिवर्तनको प्रत्यक्ष प्रभाव रहेको बुझ्न सकिन्छ । अर्थात्, एउटा घटनालाई प्रमाण मान्न नसके पनि, धेरै घटनाको ढाँचाले प्रवृत्ति देखाउँछ ।
निष्कर्ष :
भोटेकोसी बाढीले धेरै तहमा महत्वपूर्ण पाठ सिकाएको छ । पहिलो, विपद्को कारण पहिचान गर्ने प्रक्रियामा प्रारम्भिक अनुमान (भूकम्प) र पछिको वैज्ञानिक पुष्टि (ग्लेसियर कोल्याप्स) बिच फरक पर्न सक्छ भन्ने देखियो, जसले द्रुत तर सही सूचना प्रवाहको महत्व झल्काउँछ । दोस्रो, USGS, डा. साइमन कुकको फिल्ड अवलोकन र इसिमोडको विश्लेषण, यी तीनवटै स्वतन्त्र स्रोतले एकअर्कालाई समर्थन गर्ने निष्कर्षमा पुगेकाले, यो घटना कुनै एकल स्रोतको दाबी नभई बहु–स्रोतबाट पुष्टि भएको वैज्ञानिक तथ्य हो । तेस्रो, उत्तम बाबु श्रेष्ठको सामान्य गणितीय जिज्ञासाले पनि घटनाको भयावहता बुझ्न सार्वजनिक तहमा सहयोग पु¥याएको छ र यसले प्रश्न उठाएको छ कि हाम्रा पूर्वानुमान प्रणालीहरू यस्तो असाधारण गतिको विपद्को सामना गर्न तयार छन् वा छैनन्।
अन्ततः, सबैभन्दा महत्वपूर्ण र चिन्ताजनक निष्कर्ष यही हो कि यो घटना पृथक दुर्घटना नभई, हिमालय क्षेत्रमा तीव्रगतिमा भइरहेको जलवायु परिवर्तनजन्य संरचनात्मक परिवर्तनको एउटा प्रत्यक्ष अभिव्यक्ति हो । चमोली (२०२१), स्विट्जरल्यान्ड, इटाली र नेपालकै गत वर्षको घटनासहित हेर्दा, यो एउटा बढ्दो विश्वव्यापी प्रवृत्तिको हिस्सा हो, जसलाई सामना गर्न केवल तत्कालीन उद्धार क्षमता, बरु दीर्घकालीन पूर्वानुमान प्रणाली र जलवायु अनुकूलन नीतिमा समेत गम्भीर पुनर्विचार आवश्यक देखिन्छ ।
सन्दर्भ सूची (References)
1. USGS -United States Geological Survey– Seismic sensor data analysis† scientific confirmation of the glacier collapse and the recorded tremor equivalent to magnitude 5=2
2. Dr. Simon Cook, Glaciologist, University of Dundee –Interview with BBC† field–based identification and analysis of the collapsed Langtang Lirung glacier
3. ICIMOD (International Centre for Integrated Mountain Development) – Analysis of the ice–rock avalanche, river water–level rise data (7–9 metres in minutes) and the Hindu Kush Himalaya glacier melt report
4. Mohammad Fahad Azam, ICIMOD – Statement on cryosphere risk analysis
5. Uttam Babu Shrestha – Independent mathematical/physical analysis published on social media (speed and energy estimation)
6. BBC Nepali Service –Publication of the interview with Dr. Simon Cook and event analysis
7. 2021 Chamoli Disaster, Uttarakhand (India) – Comparative historical reference