भारत र पाकिस्तान नागरिकको जीवनलाई खुद्रा पैसा जस्तै खर्च गर्नमा एकजुत छन् 

(अमरावती र इस्लामाबादमा भएका अस्पताल आगलागीले देखाउँछ कि दशकौँको राष्ट्रिय उपलब्धिको पनि अर्थहीन हुन्छ जब आधारभूत सार्वजनिक सुरक्षामा अझै असफल रहन्छ ।)
यस सातामा भारतको महाराष्ट्र राज्यको अमरावतीस्थित सरकारी अस्पतालको नवजात शिशु गहन उपचार कक्ष (NICU) मा आगलागी हुँदा तीन नवजात शिशुको मृत्यु भयो । दुई दिनपछि पाकिस्तानको राजधानी इस्लामाबादस्थित प्रमुख सरकारी अस्पतालको प्रसूति वार्डमा आगलागी हुँदा १४ नवजात शिशु मारिए । आगलागीको रिपोर्ट गरिएका कारणहरू फरक थिए : अमरावतीमा बिग्रिएको भेन्टिलेटर र इस्लामाबादमा विस्फोट भएको एयर कन्डिसनर† तर सीमाको दुवै तर्फका अभिभावकहरूको दर्दनाक कथाहरू समान छन् ।
राज्यद्वारा गरिएको यो क्रूरतालाई बुझ्ने प्रयास गर्दै दुवै देशमा अभिभावकहरू सरकारी अस्पताल बाहिर उभिएका थिए । अमरावतीमा एक बाबु अझै बच्चा जन्मिएको खुसीमा मिठाइ बाँडिरहेका थिए† उनले बच्चाको अनुहार पनि देखेका थिएनन् । इस्लामाबादमा एउटा परिवार वर्षाँैपछि पहिलो छोरा जन्मिएको खुसीमा रमाइरहेको थियो । परिस्थिति फरक भए पनि संस्थागत कमजोरी र सरकारी प्रतिक्रिया भने उस्तै ढाँचामा दोहोरियो । उद्धार टोली ढिलो पुगे, आगो नियन्त्रणका आधारभूत कमजोरीले आपत्कालीन निकास अवरुद्ध भए । राजनीतिज्ञहरूले तुरुन्तै दुःख व्यक्त गरे । उच्चस्तरीय छानबिन, आर्थिक क्षतिपूर्ति र आगो(सुरक्षा अडिटको घोषणा गरे । तर अन्ततः यी दुई दुर्घटनाले एउटै कठोर सत्य उजागर ग¥यो† गरिब र कमजोर परिवारको जीवन दुवै देशमा सजिलै बलिदान हुने वस्तुजस्तै मानिन्छ ।
भारत र पाकिस्तान क्रिकेट, सेना र कूटनीतिमा प्रतिस्पर्धी भए पनि नागरिकको जीवनलाई सस्तो पैसाजस्तै खर्च गर्नेमा एकजुट छन् ।
पछिल्ला २६ वर्षमा स्वास्थ्य पत्रकारको रूपमा मैले भारत र पाकिस्तानमा अस्पताल आगलागीले बारम्बार ठुलो क्षति पु¥याएको देखेँ, तर यी संस्थाहरूको नियमनमा कुनै सुधार देखिएन । भारतमा २०११ को एएमआरआई अस्पताल आगलागीमा ८९ जनाको मृत्यु भयो । २०१६ मा भुवनेश्वरको एसयूएम अस्पताल आगलागीमा २४ जनाको मृत्यु भयो । तर आजसम्म कसैलाई पनि दोषी ठहर गरिएको छैन ।
पाकिस्तानमा पनि अस्पताल आगलागीले धेरै नवजात शिशुको ज्यान लिएको छ । २०१२ मा लाहोरको सर्भिसेस अस्पतालमा १० नवजातको मृत्यु भयो । २०२४ मा साहिवाल शिक्षण अस्पतालमा ११ शिशु जलेर मरे ।
अमरावती र इस्लामाबादका पछिल्ला आगलागीलाई केवल उपकरण बिग्रिएको वा व्यक्तिगत लापरबाहीको कथा मान्न सकिँदैन । यी घटनाहरू भारतको सबैभन्दा धनी राज्य र पाकिस्तानको राजधानीमा भएका हुन् कुनै दुर्गम क्षेत्रमा भएका होइनन् । यी घटनाहरू वास्तवमा सरकारी प्राथमिकताका विषय हुन् ।
सरकारी तथ्याङ्कलाई जति लामो समय हेर्दा स्थिति अझै भयावह देखिन्छ । प्रत्येक वर्ष दुवै देशले आफ्ना नागरिकलाई आगोमा बलिदान गर्छन्, जस्तै मध्ययुगीन समाजले उदासीन देवतालाई खुसी पार्न बलिदान दिने गर्थे । भारत र पाकिस्तान गरिब वा युद्धग्रस्त देश होइनन्, जसमा आवश्यक ज्ञान वा स्रोत छैन । तर, सुधार नगर्ने निर्णय राजनीतिक छनोट हो र त्यो क्षम्य छैन ।
भारत र पाकिस्तानले दशकौँसम्म नागरिकलाई विश्वास दिलाए कि ‘सुरक्षा’ भनेको एक अर्काबाट बच्नु हो । तर, वास्तविकता के हो भने दुबै देशका नागरिकको सबैभन्दा ठुलो सह–रोग भने आफ्नै लापरवाह सरकार हो ।
भारत र पाकिस्तानमा कारखाना, सपिङ सेन्टर र अस्पतालमा आगलागी बारम्बार हुन्छ । यसको मुख्य कारण प्रायः सुरक्षा कानुनको कमजोर पालना र भवनसंहिताको ढिलासुस्ती हो । यी दोहोरिएिका घटनाले हाम्रो राजनीतिक प्रणाली, न्यायपालिका, सञ्चारमाध्यम र नागरिक समाज सबैलाई प्रश्न गर्छन् । यी घटनाले दुबै लोकतन्त्रको वास्तविक स्वरूप उजागर गर्छन्† उनीहरूले केलाई प्राथमिकता दिन्छन् ? र कसलाई महत्व दिन्छन् ? अनि उठेका सबै प्रश्नको जवाफ एउटै स्वरमा आउँछ : गरिब, बिरामी वा कमजोर नागरिकलाई होइन ।
यसै महिनाको सुरुमा भारत र पाकिस्तानले स्वतन्त्रताको ७९ वर्ष मनाए । दुवै देशले आफ्नो जटिल इतिहास,चर्चित संस्कृति, भाषा र खानामा गर्व प्रकट गर्दै आएका छन् । तर, सीमाको दुबैतिर भने शासन पक्ष लापरवाह र क्रूर छ ।
आज हामीसँग प्रक्रियागत लोकतन्त्रको आवरण मात्र छ, तर गरिबको जीवनमा परिवर्तन ल्याउने चिन्ता छैन । हामीलाई राष्ट्रको नाममा सम्पत्ति, परिवार, इज्जत सबै बलिदान गर्न सिकाइन्छ । तर, आफ्नै सुरक्षाको लागि हामीले आफैं खोज्नुपर्छ† सरकारबाट केही अपेक्षा नगरी ।
यस सातामा, सीमाको दुबै पक्षमा नवजात शिशुहरू आगलागीमा जलेर मरेको दृश्य हेर्दा, दुबै देशका नेताहरूमा केही लाज छ कि छैन भन्ने प्रश्न उठ्यो । लाज, किनभने बच्चा जन्माइसकेकी महिलाहरूलाई जीवन बचाउन धेरै तलसम्मको सीढी दौडिनु प¥यो, झ्यालबाट निस्कनु प¥यो, भ¥याङ चढ्नुप¥यो । लाज, किनभने परिवारहरूले भयावह रूपमा देखे कि आगलागी हँुदा वार्डको पानी छर्किने प्रणाली कामै गरेन । लाज, किनभने यी परिवारहरूले अब जीवनभर कालो खरानीले ढाकिएका जलेका शिशुहरूको भयावह दृश्य सम्झँदै पीडा भोग्नुपर्नेछ ।
प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी र प्रधानमन्त्री शहबाज शरीफ नवजात शिशु वार्ड बाहिर रोइरहेकी आमाको अगाडि उभिँदा सैन्य शक्ति र परमाणु अस्त्रको अर्थ के हो भन्ने प्रश्न उठ्छ । यो कुनै उत्तेजना वा भाषण होइन, आफ्नै जनताप्रति प्रेम नभएको अक्षम नेतृत्वको गम्भीर मूल्याङ्कन हो । किनभने, युद्धको तयारीमा अर्बौं खर्च गर्ने देशले अस्पतालमा काम गर्ने स्पिङ्क्रलर प्रणाली वा आगलागी सुरक्षा नियमलाई असम्भव अपेक्षा भन्न सक्दैन ।
आगलागी सुरक्षा विलासिता होइन । यो पश्चिमी वा औपनिवेशिक आकाङ्क्षा पनि होइन । यो सम्पन्नतासँग मात्र आउने पूर्वाधार पनि होइन† जस्तै बुलेट ट्रेन, जसलाई देश धनी, आधुनिक वा शक्तिशाली भएपछि मात्र प्राप्त गर्ने सकिन्छ । आगलागी सुरक्षा त आधार हो । त्यो आधार जसभन्दा तल सरकारले आफ्ना नागरिकलाई पटक–पटक खस्न दिनु हँुदैन र प्रत्येकपटक निर्लज्ज रूपमा बेवास्ता गर्नु हँुदैन ।
उनहत्तर वर्ष देशलाई आफ्नो स्वरूप बनाउन पर्याप्त समय हो । सेना बनाउन, उपग्रह अन्तरिक्षमा पठाउन, परमाणु अस्त्र तयार गर्न र छिमेकीलाई देखाउन पर्याप्त समय छ । तर राष्ट्रिय सुरक्षाको के अर्थ, यदि नवजात शिशु जन्मिएको भवनमै बाँच्न सक्दैन भने ? वा सुरक्षा भन्नाले अर्को राज्यबाट बचाउने क्षमता मात्र हो ? जब आफ्ना नागरिकहरू अनपेक्षित तरिकाले कीराजस्तै मर्छन् ।
अमरावती र इस्लामाबादका अभिभावकलाई आफ्ना बच्चा बचाउन परमाणु अस्त्र चाहिएको थिएन । उनीहरूलाई चाहिएको थियो काम गर्न आगलागी चेतावनी प्रणाली र आपतकालीन निस्कने बाटो अवरूद्ध नभएको अवस्था । यस्तो आधारभूत सुविधा सुनिश्चित गर्न नसक्ने राष्ट्रलाई राष्ट्रिय गौरवको अधिकार नै हँुदैन ।
अगस्ट २७, २०२६ मा इस्लामाबादको पाकिस्तान इन्स्टिच्युट अफ मेडिकल साइन्सेस (पिम्स) अस्पतालमा आगलागीमा मारिएका शिशुहरूलाई श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दै एक महिलाले आमा तथा बाल स्वास्थ्य वार्ड बाहिर फूल चढाउँदै । (एएफपी)