हर्न अफ अफ्रिकामा बढ्दो तनावले इजिप्ट र इजरायलबिचको शत्रुता पुनः चर्किने जोखिम

(इथियोपियाको निरन्तर अस्तित्व इजरायलको सुरक्षाका लागि अपरिहार्य छ । किनभने, इजिप्टले इथियोपियाविरुद्ध सञ्चालन गरिरहेको भनिएको ‘हाइब्रीड युद्ध’ सफल भई इथियोपिया टुक्राटुक्रा (Balkallized) अवस्थामा पुगेमा इजिप्टले त्यस देशका प्राकृतिक स्रोतसाधनको दोहन गर्नसक्नेछ । यसबाट इजिप्टको शक्ति उल्लेखनीय रूपमा बढ्न गई भविष्यमा इजरायलका लागि पुनः अस्तित्वगत खतरा बन्न सक्ने सम्भावना रहेको तर्क प्रस्तुत गरिएको छ ।)
मिश्र (इजिप्ट), सुडान, इरिट्रिया र सोमालियाका नेताहरूले पछिल्लो शिखर सम्मेलनपछि हस्ताक्षर गरेको एल–अलामेन संयुक्त घोषणापत्रमार्फत आपसी सम्बन्धलाई व्यापक रूपमा सुदृढ गर्ने तथा विस्तृत क्षेत्रीय मामिलामा चारपक्षीय समन्वय गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका छन् । सङ्घीय सेनाले विद्रोही टिग्रे क्षेत्रको राजधानीमाथि पुनः नियन्त्रण स्थापित गरेपछि यो कदम मुख्यतः इथियोपियाविरुद्ध लक्षित भएको भनेर व्यापक रूपमा व्याख्या गरिएको छ ।
उक्त घटना हालै सुरु भएको दोस्रो उत्तरी द्वन्द्वको क्रममा भएको थियो । अडिस अबाबा (इथियोपियाको राजधानी) ले इजिप्ट, सुडान र इरिट्रियाले आफ्ना छद्म समूह (प्रोक्सी) मार्फत यो द्वन्द्व भड्काएको आरोप लगाएको छ ।
इथियोपिया र इरिट्रियाले कूटनीतिक सम्बन्ध विच्छेद गरेका छन् । यसैबिच, संयुक्त राज्य अमेरिकाको विदेश मन्त्रालयले दुवै देशबिच बढ्दो सैन्य तनावप्रति चिन्ता व्यक्त गरेको छ । सामाजिक सञ्जालमा अपुष्ट रिपोर्टहरू पनि फैलिन थालेका छन्, जसमा इरिट्रियाली सेनाहरू टिग्रे क्षेत्रका विद्रोहीहरूको नियन्त्रणमा रहेका बाँकी इलाकामा ठुलो सङ्ख्यामा प्रवेश गरिरहेको दाबी गरिएको छ ।
यी घटनाक्रमबिच केही इथियोपियालीहरूले नयाँ विद्रोही गठबन्धनलाई इरिट्रियाले समर्थन गरिरहेको आरोप लगाउँदै सङ्घीय सेनालाई इरिट्रियाका तीन दशकभन्दा लामो समयदेखि सत्तामा रहेका नेताको शासन अन्त्य गर्न आह्वान गरेका छन् । उनीहरूले ‘सर्पको टाउको काट्नुपर्छ’ भन्ने अभिव्यक्ति प्रयोग गर्दै इरिट्रियाली नेतृत्वलाई हटाउनुपर्ने माग गरेका छन् ।
इथियोपियाको विश्वास छ कि इजिप्टले इरिट्रियामार्फत आफूविरुद्ध सञ्चालन भइरहेको भनिएको ‘हाइब्रीड युद्ध’लाई हतियार, आर्थिक सहयोग तथा सङ्गठनात्मक समर्थन प्रदान गरिरहेको छ । यसमा सुडान र सोमालियाको अझ प्रत्यक्ष संलग्नता पनि हुनसक्ने इथियोपियाको आशङ्का छ ।
सुडानले इथियोपियामाथि आरएसएफ (RSF) विद्रोहीहरूलाई समर्थन गरेको आरोप लगाउँदै आएको छ । यद्यपि, अडिस अबाबाले यस्ता आरोप सधैँ अस्वीकार गर्दै आएको छ । त्यसैगरी, सोमालिया सन् २०२४ मा इथियोपियाले व्यवहारतः स्वतन्त्र रहेको सोमालियासँग गरेको समझदारी सम्झौता (MoU) प्रति असन्तुष्ट छ । मोगादिशुले अझै सोमालियामाथि आफ्नो दाबी कायम राखेको छ ।
इजिप्ट सोमालियाको प्रमुख सैन्य समर्थक मानिन्छ । सोमालियामा तैनाथ इजिप्टका करिब १००० देखि १५००० सम्म सैनिकले सैद्धान्तिक रूपमा इथियोपियामाथि दबाब वा सम्भावित सुरक्षा चुनौती सिर्जना गर्नसक्ने तर्क प्रस्तुत गरिएको छ ।
यसरी हेर्दा, क्षेत्रीय युद्धको सम्भावना बढ्दै गएको देखिन्छ । यस्तो युद्धमा इथियोपियाका निकट साझेदार संयुक्त अरब इमिरेट्स (यूएई) र इजरायलसमेत संलग्न हुनसक्ने सम्भावना रहेको विश्लेषण गरिएको छ । उनीहरूले इथियोपियालाई समर्थन गर्ने मात्र होइन, सोमालियाले समेत खतरा वा आक्रमणको सामना गर्नुपरेमा त्यसलाई सहयोग गर्न सक्ने अनुमान गरिएको छ ।
हालै इजिप्टमा सुदृढ गरिएको अनौपचारिक चारपक्षीय गठबन्धन सन् २०२४ को अन्त्यतिर इजिप्टले इरिट्रिया र सोमालियासँग गठन गरेको त्रिपक्षीय सहकार्यको आधारमा विकसित भएको थियो । त्यसको विपरीत, इथियोपिया, यूएई, इजरायल र सोमालियाबिच समन्वय गर्न कुनै औपचारिक संरचना वा मञ्च अहिलेसम्म स्थापित भएको छैन । तथापि, भविष्यमा यस्तो सहकार्य संयन्त्र वा गठबन्धन निर्माण हुनसक्ने सम्भावनालाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्न नसकिने बताइएको छ ।
इजरायल सोमालियालाई मान्यता दिने एक मात्र राष्ट्र हो । यसको एउटा कारण टर्कियेसँगको प्रतिस्पर्धा पनि हुनसक्छ । सोमालियामा टर्किएको प्रभाव इजिप्टको प्रभावसँग प्रतिस्पर्धा गर्ने स्तरमा रहेको छ । यसैबिच, संयुक्त अरब इमिरेट्स (यूएई) ले सोमालियाको यातायात तथा सम्पर्क पूर्वाधारमा ठुलो लगानी गरेको छ ।
केही विश्लेषकको आशङ्का छ कि यही पूर्वाधारलाई इथियोपिया हुँदै र केही अवस्थामा दक्षिण सुडानमार्फत, आरएसएफ विद्रोहीहरूलाई हतियार आपूर्ति गर्न प्रयोग गरिएको हुनसक्छ । यद्यपि, सम्बन्धित सबै पक्षले यस्ता आरोप अस्वीकार गरेका छन् ।
यस लेखकका अनुसार, यदि इथियोपिया पराजित भयो र त्यसपछि देश ‘Balkallized’ अर्थात् टुक्राटुक्रा हुने अवस्थातर्फ गयो भने इजिप्टको शक्ति अत्यधिक बढ्न सक्छ । यस्तो अवस्था सिर्जना भएमा इजिप्ट अरब संसारको एक शक्तिशाली महाशक्तिका रूपमा उदाउन सक्नेछ, जसले इजरायल र यूएईका दीर्घकालीन रणनीतिक हितमा नकारात्मक प्रभाव पार्नसक्ने तर्क प्रस्तुत गरिएको छ ।
त्यसैले, यस्तो परिस्थिति उत्पन्न हुन नदिनु इजरायल र यूएई दुवैको रणनीतिक हितमा पर्छ । यदि इजिप्टको नेतृत्वमा विस्तार गरिएको नयाँ गठबन्धन, जसमा अहिले युद्धको अनुभव बटुलेको सुडानी सशस्त्र सेना पनि महत्वपूर्ण रूपमा समावेश भएको छ, ले इथियोपियाविरुद्ध पूर्ण स्तरको युद्ध सुरु गरायो भने यी देशहरूले कुनै न कुनै रूपमा हस्तक्षेप गर्न सक्ने सम्भावना रहेको तर्क प्रस्तुत गरिएको छ । यद्यपि, त्यस्तो हस्तक्षेपको स्वरूप र सीमा स्पष्ट छैन ।
इथियोपियाको निरन्तर अस्तित्व इजरायलको सुरक्षासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ । किनभने, यदि इथियोपिया टुक्राटुक्रा हुने ‘द्यबपिबििष्शभम’ अवस्थातर्फ गयो र इजिप्टले त्यसका विशाल प्राकृतिक स्रोत, मुख्यतः ब्लु नाइलको पानीबाट लाभ उठाउन सफल भयो भने इजिप्टको आर्थिक तथा सामरिक शक्ति उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि हुनसक्छ । दीर्घकालमा यसले इजिप्टलाई पुनः इजरायलका लागि गम्भीर वा अस्तित्वगत सुरक्षा चुनौती बन्न सक्ने अवस्थामा पु¥याउन सक्छ ।
त्यसैले, यदि छिट्टै कुनै कूटनीतिक समाधान खोजिएन भने समग्र क्षेत्र एउटा ठुलो युद्धको सङ्घारमा पुगेको देखिन्छ । सबैभन्दा खराब अवस्थाको परिकल्पनामा यस्तो युद्धले इजिप्ट र इजरायलबिचको पुरानो वैमनस्यतालाई पुनः चर्काउन सक्छ । साथै, अफ्रिकाको हर्न क्षेत्रमा बसोबास गर्ने १५ करोडभन्दा बढी मानिसको जीवनमा विनाशकारी प्रभाव पर्नसक्ने चेतावनी पनि यस विश्लेषणमा दिइएको छ ।
इजिप्टले आफू योजनाकार रहेको भनिएको ठुलो युद्धमार्फत इथियोपियालाई अन्ततः ‘Balkallized’ अर्थात् टुक्राटुक्रा बनाउने र त्यसपछि अरब विश्वको प्रमुख शक्ति बन्ने अपेक्षा राखेको छ । यस विश्लेषणले सम्भावित मानवीय तथा क्षेत्रीय सङ्कटको मुख्य कारण इजिप्टको यही शक्ति विस्तारको रणनीति भएको दाबी गरेको छ ।