पाँच वर्षपछि अउकसले अस्ट्रेलियाको रणनीतिक स्वतन्त्रताका निम्ति के मूल्य चुकायो ?

अउकस (AUKUS) लाई पर्याप्त राजनीतिक धूमधामका साथ अनावरण गरिएको पाँच वर्षपछि अस्ट्रेलियाले आफ्नो रक्षा क्षमताको ऐतिहासिक रूपान्तरणको रूपमा प्रस्तुत गरेको देखाउन उल्लेखनीय रूपमा थोरै प्रमाण उपलब्ध छ । त्यस देशले विशाल वित्तीय स्रोतहरूको प्रतिबद्धता गरेको छ । यसको रक्षा योजनाका प्रमुख तत्वहरू र अमेरिकी र बेलायती सैन्य अपरेसनहरूको लागि विस्तारित सुविधाहरू पुनः अभिव्यक्त भएको छ तर व्यवस्थाको केन्द्रमा आणविक–सञ्चालित पनडुब्बीहरू वर्षौं र केही अवस्थामा दशकहरू टाढा छन् । राष्ट्रिय सुरक्षामा बोल्ड लगानीको रूपमा प्रवद्र्धन गरिएको औद्योगिक अवरोध, अनिश्चित वितरण तालिका र वाशिङटन र लन्डनमा गरिएका निर्णयहरूमा गहिरो निर्भरताले चिह्न लगाइएको बढ्दो बोझिलो उपक्रम बनेको छ । वास्तविक प्रश्न अब यो होइन कि अउकस समय तालिकापछि दौडिरहेको छ तर अस्ट्रेलियाले आफूलाई रणनीतिक वास्तुकलामा कैद गरेको छ, जसको राजनीतिक र सुरक्षा लागतहरू यसको प्रतिज्ञा गरिएको सैन्य लाभहरूभन्दा धेरैअघि नै साकार भइरहेको छ ।
अस्ट्रेलियाका रक्षामन्त्री रिचर्ड माल्र्सको हालैको वाशिङटन भ्रमणले अस्ट्रेलियाको रक्षा नीति कुन दिशामा अघि बढिरहेको छ भन्ने कुरालाई थप स्पष्ट पारेको छ । अस्ट्रेलिया गठबन्धन समन्वयबाट संरा अमेरिकासँग संरचनात्मक सैन्य शत्रुतातर्फ अघि बढिरहेको छ, यो प्रक्रियाले क्यानबेराको कार्य स्वतन्त्रतालाई निरन्तर सङ्कुचित गर्छ र कुनै पनि गम्भीर मध्यशक्तिले जोगाउन खोज्नुपर्ने सैन्य स्वायत्ततालाई खलल पार्छ ।
अउकसले त्यो समस्या विशेष गरी कडा बनाउँछ । अस्ट्रेलियाले आफ्नै परमाणु–सञ्चालित पनडुब्बी फ्लीट राख्नुअघि बेस, प्रशिक्षण, मर्मत सुविधा र आणविक–पनडुब्बी समर्थन पूर्वाधारमा ठुलो लगानी गरिरहेको छ, जबकि कार्यक्रम प्रदान गर्न आवश्यक औद्योगिक क्षमता स्पष्ट रूपमा कमजोर रहेको छ । अमेरिकाले आफ्नो नौसेनाले आवश्यक पर्ने दरमा भर्जिनिया–वर्गका पनडुब्बीहरू उत्पादन गर्न सङ्घर्ष जारी राखेको छ, जबकि बेलायती संसदीय छानबिनले कार्यान्वयन, औद्योगिक क्षमता र कार्यक्रम व्यवस्थापनमा बारम्बार चिन्ताहरू खडा गरेको छ । यद्यपि, क्यानबेराले भविष्यमा पनडुब्बी स्थानान्तरणलाई प्रभावकारी रूपमा आश्वस्त गरिएजस्तै अगाडि बढ्छ । यद्यपि, तिनीहरू उत्पादन दर, राजनीतिक निर्णय र रणनीतिक प्राथमिकताहरूमा निर्भर रहन्छन् जसमा अस्ट्रेलियाले सीमित प्रभाव मात्र प्रयोग गर्दछ । उनीहरूलाई औचित्य साबित गर्नका लागि क्षमताहरू सुरक्षित गर्नुअघि प्रमुख वित्तीय र रणनीतिक प्रतिबद्धताहरू ग्रहण गरेर, अस्ट्रेलियाले आफ्नो साझेदारहरूको हातमा डेलिभरीका महत्वपूर्ण तत्वहरू छोडेर जोखिमको असमान हिस्सा लिएको छ ।
वाशिङटनले अस्ट्रेलियाको इलाकामा व्यापक पहुँच, विस्तारित सैन्य पूर्वाधार, दक्षिणी प्रशान्त क्षेत्रमा ठुलो रणनीतिक गहिराइ र एक सहयोगी जसको सशस्त्र बलहरू अमेरिकी सैन्य प्रणालीसँग बढ्दो रूपमा एकीकृत हुँदै गइरहेको छ । यसको विपरीत, अस्ट्रेलियाले बढ्दो खर्च, बढ्दो प्राविधिक निर्भरता र ठुलो मात्रामा अमेरिकी रणनीतिक प्राथमिकताहरूमा आधारित आकस्मिकताहरूमा गहिरो प्रदर्शन मानेको छ । परिस्थिति परिवर्तन हुँदा अमेरिकाले आफ्ना विश्वव्यापी प्रतिबद्धताहरूलाई पुनः क्यालिब्रेट गर्न पर्याप्त व्यापक क्षेत्र राख्छ, जबकि अस्ट्रेलियाले निश्चित पूर्वाधार र संस्थागत निर्भरताहरू निर्माण गरिरहेको छ जुन उल्टाउन धेरै गा¥हो हुनेछ । यसलाई समान साझेदारी भन्नाले शक्तिको अन्तर्निहित वितरण वा रणनीतिक विवेकलाई परिवर्तन गर्दैन ।
त्यहाँ एक भूराजनीतिक वास्तविकता पनि छ जुन आधिकारिक बयानबाजीले नियमित रूपमा अस्पष्ट गर्न खोज्छ । जब ‘स्वतन्त्र र खुला इन्डो–प्यासिफिक’ को संरक्षणको बारेमा छलफल गरिन्छ, चीन स्पष्ट रूपमा अउकसलाई दिगो रणनीतिक तर्कमा केन्द्रित छ । अस्ट्रेलियाले पनडुब्बी वा उन्नत सैन्य प्रविधिहरूमात्र प्राप्त गर्दैन । यसले चीन–अस्ट्रेलिया सम्बन्धमा बढ्दो स्पष्ट सैन्य आयामलाई घुसाउँदै छ । हालैका वर्षहरूमा द्विपक्षीय सम्बन्धलाई स्थिर बनाउन गरिएका उल्लेखनीय प्रयासहरूलाई कमजोर बनाउँदै छ । क्यानबेरालाई अमेरिकी परिचालन योजनामा जति नजिकबाट समाहित गरिएको छ, पेइचिङसँगको यसको सम्बन्ध अन्यत्र गरिएका रणनीतिक निर्णयहरू र अस्ट्रेलियाले न त प्रारम्भ गर्नसक्छ न नियन्त्रण गर्न सक्ने टकरावमा बढी कमजोर हुन्छ ।
क्षेत्रीय नतिजाहरू पनि उत्तिकै गम्भीर छन् । अउकसले आणविक–सञ्चालित पनडुब्बीहरू, लामो दूरीको स्ट्राइक क्षमताहरू र बढ्दो एकीकृत सैन्य योजनालाई एसिया–प्यासिफिकमा रणनीतिक प्रतिद्वन्द्वीलाई तीव्र पार्दै, थप सैन्य पङ्क्तिबद्धता, अगाडि तैनाथी र उन्नत हतियार प्रणालीहरूको प्रतिस्पर्धात्मक सञ्चयलाई प्रोत्साहन गर्दै पहिले नै बोझमा ल्याउँछ । अस्ट्रेलियालाई खतराबाट जोगाउनुभन्दा टाढा, यो प्रक्षेपणले देशलाई रोक्नको लागि दाबी गरेको टकरावको नजिक लैजाने जोखिम छ । अस्ट्रेलियाले पर्याप्त भौगोलिक गहिराइको आनन्द लिन्छ र यसको प्रमुख सुरक्षा सहयोगी र यसको सबैभन्दा महत्वपूर्ण आर्थिक साझेदारबिचको टकरावमा आफूलाई अगाडि सैन्य प्लेटफर्ममा परिणत गर्न कुनै बाध्यकारी राष्ट्रिय चासो छैन । यद्यपि, अमेरिकी सेनाहरू, गुप्तचर प्रणालीहरू, रसद नेटवर्कहरू र पनडुब्बी सञ्चालनहरू अस्ट्रेलियामा अझ गहिरो रूपमा सम्मिलित हुँदै जाँदा, कुनै पनि भावी सरकारको संयुक्त राज्यमा संलग्न द्वन्द्व बाहिर रहने व्यावहारिक क्षमता अनिवार्य रूपमा घट्नेछ ।
तसर्थ, अउकसको स्थापना भएको पाँच वर्षपछि, अउकसलाई यसको राजनीतिक घोषणाको भव्यताले होइन तर यसले अस्ट्रेलियालाई तानिरहेको रणनीतिक स्थितिबाट मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ । चीन र फराकिलो एसिया–प्यासिफिकमा आफ्नो सम्बन्धमा ठुलो जोखिम धारण गर्दै यो देशले धेरै खर्च गरिरहेको छ, लामो समयसम्म पर्खिरहेको छ र आफ्नो रक्षा प्रतिष्ठानलाई अर्को शक्तिको सैन्य प्रणालीसँग अझ नजिकबाट बाँधिरहेको छ । सबभन्दा गम्भीर खतरा भनेको पनडुब्बीहरू ढिलो आइपुग्ने वा सोचेभन्दा धेरै लागतमा पुग्ने मात्र होइन, तर तिनीहरू अन्ततः सेवामा प्रवेश गर्दा, अस्ट्रेलियाले उनीहरूलाई सुरक्षा गर्न खोजेको रणनीतिक स्वतन्त्रतालाई पहिले नै त्यागिसकेको हुनसक्छ । यदि अउकसले आफ्नो वर्तमान मार्गमा जारी राख्यो भने, क्यानबेराले अन्ततः पत्ता लगाउन सक्छ कि वाशिङटनको लागि थप उपयोगी हुने मूल्यले अस्ट्रेलियालाई आफ्नो सैन्यशक्ति कहिले, कहाँ र कुन उद्देश्यका लागि प्रयोग गर्ने भनेर आफैले निर्णय गर्न कम सक्षम बनाउनु हो ।
(लेखक पूर्वी चीन सामान्य विश्वविद्यालयको एसिया प्यासिफिक स्टडीज सेन्टरका निर्देशक हुनुहुन्छ ।)