“जब चीनले विश्वको नेतृत्व गर्नेछ” बारे एक छलफल

मार्टिन जाक एक परिचित नाम हो । बौद्धिक र पत्रकारिता जगतमा उहाँ अझ बढी परिचित हुनुहुन्छ । जाकको जन्म सन् १९४५ अक्टोबरमा बेलायतमा भएको थियो । उहाँले बेलायती पत्रकारको रूपमा ख्याती कमाउनुभयो । उहाँ एक सम्पादक, शैक्षिक र राजनीतिक समालोचकका साथै लेखक हुनुहुन्छ । उहाँ आइडियाज (IDEAS) का वरिष्ठ आमन्त्रित विज्ञ (Visiting Fellow) हुनुहुन्छ । लण्डन स्कूल अफ इकोनोमिक्समा आइडियाज कूटनीति र बृहत् रणनीतिको केन्द्र हो । उहाँ पेइचिङको सिङ्ह्वा विश्वविद्यालयको (Tsinghua University) अतिथि प्राध्यापक हुनुहुन्छ । उहाँ वासिङ्टन डीसीको ट्रान्सलान्टिक एकेडेमीका बोस्च सार्वजनिक नीति विज्ञ (Bosch Public Policy Fellow) हुनुहुन्छ । उहाँ पेइचिङको रेनमिन विश्वविद्यालयमा अतिथि प्राध्यापक रहनुभयो । उहाँले नायोगाको आइची विश्वविद्यालयको अन्तर्राष्ट्रिय चिनियाँ अध्ययन केन्द्र र क्योटोको रित्सुमेइकान (Ritsumeikan) विश्वविद्यालयमा प्राध्यापन गरिसक्नुभयो । सिङ्गापुरको राष्ट्रिय विश्वविद्यालयको एसिया अनुसन्धान केन्द्रका उहाँ वरिष्ठ अतिथि अनुसन्धान परामर्शकर्ता हुनुहुन्थ्यो । डेमोस (DEMOS) नामको विशेषज्ञ टोलीका उहाँ सह–संस्थापक हुनुहुन्छ । सन् १९९१ मा यो संस्था बन्द नभएसम्म उहाँ लण्डनमा आधारित लोकप्रिय पत्रिका ‘माक्र्सवाद आज’ ‘Marxism Today’ का सम्पादक हुनुहुन्थ्यो । उहाँ इन्डिपेन्डेन्ट (Independent) का पूर्व सह–सम्पादक हुनुहुन्थ्यो । त्यतिमात्र होइन उहाँले थुप्रै टेलिभिजन कार्यक्रमहरू चलाउनुभयो । उहाँले क्याम्ब्रिजको किङ्स कलेजमा विद्यावारिधी गर्नुभयो ।
उहाँलाई सन् २००० मा पत्नीशोक प¥यो । त्यही कारण पुस्तक लेखन र प्रकाशन केही समय रोकियो । उहाँ हाल लण्डनमा आप्mनो छोरा रविसँग बस्नुहुन्छ । सन् २०१२ मा प्रकाशित दोस्रो संस्करण उहाँले आप्mनो श्रीमती हरिन्दर कौर भेरिहा (Harinder Kaur Veriha) र छोरा रविप्रति समर्पित गर्नुभयो ।
मार्टिन जाकको पुस्तक ‘जब चीनले विश्वको नेतृत्व गर्नेछ’ (When China Rules the World) पहिलो पटक सन् २००९ मा प्रकाशित पुस्तक हो । यो पुस्तक ११ वटा भाषामा अनुवाद भइसकेको छ । यो विश्वभरि धेरै बिक्री भएको पुस्तकमध्ये पर्दछ । यो पुस्तक प्रकाशनसँगै विश्वमा एक किसिमको तरङ्ग उठेको थियो कि अब पश्चिमा विश्वको अन्त्य हुनेछ र नयाँ विश्व व्यवस्थाको जन्म हुनेछ । पुस्तक युरोप, संरा अमेरिका, एसिया र समग्र विश्वको इतिहास, सभ्यता, आर्थिक क्षेत्र र राजनीतिक विषयमा केन्द्रित छ । विश्वमा सभ्यता विकासक्रम र आर्थिक सर्वोच्चताको इतिहास पल्टाउन इच्छुक, जोकोहीले यस पुस्तक पढ्नु फलदायी हुन्छ । पुस्तकले विश्व अर्थतन्त्रमा चीनको उदयमात्रको जिकिर गर्दैन बरु, चीनको ऐतिहासिक सभ्यता, आर्थिक उडानसँगै विश्वमा पार्ने सांस्कृतिक प्रभाव र चीनको शक्तिशाली सभ्यताको पुनर्जागरणको पृष्ठ उजिल्याउँछ ।
द इकोनोमिस्टले पुस्तकको बारेमा लेख्यो – पश्चिमले आशा गरेको थियो कि चीन धन, भूमण्डलीकरण र राजनीतिक सङ्घटनका कारण नरम खालको राक्षस (Gentle Giant) बन्नेछ । तर जाकले भन्नुभयो, “यो भ्रममात्र हो । समयले चीनलाई अझ पश्चिमेली बनाउँदैन बरु पश्चिमलाई र विश्वलाई नै अझ चिनियाँ बनाइदिनेछ ।”
थुप्रै विज्ञहरू पुस्तकलाई जाकको अद्वितीय उपहार, २१ औँ शताब्दीको अनुपम नमुना, अत्यन्त दूरदर्शी, असाध्यै गहिराइमा लेखिएको पुस्तक भनी प्रशंसा गर्छन् ।
पुस्तकले गरेको अनुमान, प्रस्तुत गरेको तथ्याङ्क, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र सटिक विश्लेषण निकै पठनीय एवम् मननीय छ । पुस्तक प्रकाशनको ११ वर्षपछि पनि पुस्तकको ओज पटक्कै कम भएको छैन । पुस्तकले उजिल्याएका पृष्ठहरू समयक्रमले सही साबित गरेको अनुभव हुँदै छ । वर्तमान परिवेशमा पुस्तकको सान्दर्भिकता अझ बढेको देखिन्छ । चाँडै चीनले विश्वको नेतृत्व गर्नेछ भन्नुहुने जाकको यस पुस्तक १३ वटा खण्डमा विभक्त छ । प्रत्येकको छुट्टाछुट्टै सङ्क्षिप्त चर्चा गर्नु फलदायी होला ।
खण्ड १
संयुक्त राज्य अमेरिका सन् १९४५ देखि नै विश्वको प्रमुख शक्ति रहँदै आएको छ । शीतयुद्धकालीन समयमा पनि अमेरिकाको अर्थतन्त्र तत्कालीन सोभियत रुसको तुलनामा दोब्बर बढी र परिष्कृत अर्थतन्त्र रहेको बताइन्छ । अर्थतन्त्रमा मात्र होइन सैन्य मामिला, प्राविधिक क्षेत्र अत्यन्त परिस्कृत थियो । दोस्रो विश्वयुद्धसँगै संरा अमेरिका बहुराष्ट्रिय कम्पनी र विश्वव्यापी सङ्घसंस्था स्थापनामा अग्रसर देखियो । संयुक्त राष्ट्र सङ्घ, अन्तर्राष्ट्रिय मुद्राकोष र नाटोजस्ता संयन्त्रहरूमार्पmत विश्वव्यापी शक्ति र आधिपत्य आप्mनो हातमा लियो ।
सन् १९९१ मा सोभियत सङ्घको विघटन भयो । तत्काल संरा अमेरिकाले सोभियत रुसमा पूर्व स्वामित्व खडा गर्ने कोसिस ग¥यो । रुसमा संरा अमेरिकी बजार विस्तार र आर्थिक सहायता एवम् अनुदान वृद्धि ग¥यो ।
संरा अमेरिकाको उदयअघि विश्वमा युरोपको शासन थियो । बेलायती साम्राज्यवादले विश्वलाई आप्mनो तखतमा राखेको थियो । थुप्रै देशहरूले बेलायती उपनिवेश भोगेका थिए । संरा अमेरिकाको उदयले भने बेलायतको शासनभन्दा अत्यन्त फराकिलो घेरा ओगट्दै गयो । संरा अमेरिकी डलरले विश्वव्यापी मान्यता पायो । अङ्ग्रेजी भाषा नै अन्तर्राष्ट्रिय भाषा बनाइयो । संरा अमेरिकाले प्रमुख महत्वपूर्ण सम्पूर्ण विश्वव्यापी सङ्घ संस्थालाई दबायो । संयुक्त राष्ट्र सङ्घ मुठ्ठीमा लियो । आप्mनो विश्वव्यापी सैन्य उपस्थितिको आनन्द लियो । आज पनि संसारका सम्पूर्ण भागमा सैन्य विस्तार हुँदै छ, सैन्य क्याम्पहरू निर्माण गरिइँदै छ । संरा अमेरिकाको स्थानलाई महाशक्ति (हाइपरपावर) र ‘एकध्रुव’ को संज्ञा दिइयो भन्नुहुन्छ जाक ।

मार्टिन जाक