१३५ वर्ष पहिलेको हैजा महामारी

यतिबेला संसारले कोभिड–१९ को महामारी सामना गरिरहेको छ । योे समय संसारमा धेरै समयसम्म स्मरणमा रहनेछ । इतिहासका ठेलीहरू पल्टाउँदा संसारले यस्ता अनेकन विपद्को सामना गरेको भेटिन्छ । कोभिड–१९ को विपद् सुरु भएयता मानिसले सामना गरेका त्यस्ता महामारीको व्यापक खोजीनीति र चर्चा भएका छन् । हामै्र देशको इतिहासमा पनि हाम्रो पुर्खाले त्यस्ता महामारीको सामना गरेका अनेकन घटना छन् । आजभन्दा १३५ वर्षअघि नेपाली जनताले त्यस्तै एउटा विपत्तिको सामना गरेका थिए–हैजाको महामारी । त्यत्तिबेला देशमा राणा प्रधानमन्त्री रणोद्धीप सिंहको शासन थियो । हैजाको महामारी फैलिएको त्यो बखत काठमाडौँस्थित बेलायती रेसिडेन्सीमा चिकित्सक कोटामा कार्यरत थिए–लेफ्टिनेन्ट कर्णेल जी.एच.डी. गिमलेट । उनी सन् १८८३ को नोभेम्बर (विसं १९४० मंसिर) मा नेपाल (काठमाडौँ) आएका थिए र सन् १८८७ जून (विसं १९४४ जेठ) सम्म बसेका थिए । झन्डै पाँच वर्षको नेपाल बसाइको क्रममा गिमलेटले देखे, भोगे र सुनेका कुरामा आधारित रहेर एउटा पुस्तक लेखेका थिए– ‘नेपाल एन्ड द नेप्लिज’ । पुस्तकमा उनले नेपालको सामाजिक, आर्थिक, प्रशासनिक, राजनीतिक र ऐतिहासिक परिचयसँगै नेपाल बसाइको क्रममा आफूले गरेका अनुभव पनि लेखेका छन् ।

गिमलेट नेपाल रहँदै सन् १८८५ मे (विसं १९४२ वैशाख–जेठ) को मध्यतिर काठमाडौँ उपत्यकामा हैजाको महामारी फैलिएको थियो । काठमाडौँ उपत्यकामा वैशाख र जेठमा मौसम गर्मी हुन्छ । त्यसकारण यो समयमा सानोतिनो परिमाणमा हैजा र झाडापखालाको समस्या निकै पछि फैलिएको हुन्थ्यो । गिमलेटले आफ्नो संस्मरणमा त्यत्तिबेला फैलिएको महामारीबारे चर्चा गरेका छन् । उनले लेखेको त्यत्तिबेलाको महामारीको प्रसङ्ग अहिलेको विश्वव्यापी महाव्याधिको समयमा स्मरण गर्नु उचित र उपयोगी हुनसक्छ । उनले त्यत्तिबेलाको महामारी यसरी सम्झेका
थिए ः
सन् १९४२ वैशाख महिनाको अन्त्यतिर काठमाडौँमा छिटफुट हैजाका बिरामी देखापरेका थिए । जेठ १ गते परेको पानीले हैजाको बिरामीको सङ्ख्या एकाएक बढायो । हैजाको कारण दैनिक मर्नेको सङ्ख्या १०–१२ पुगेको थियो । जेठ ३ गते हनुमानढोका दरबारभित्र पनि अचानक हैजाले केही मानिसलाई थला पा¥यो । केही घण्टाभित्रै हैजाको कारण २३ जना मानिसको निधन भयो । मर्नेमध्ये धेरै दरबारका सुसारे
(केटीहरू) थिए । दरबारभित्र सबै भयभित भए, त्यहाँ काम गर्ने सबै मानिसहरूको चारैतिर भागदौड भयो । दरबारभित्र ३–४ सय मानिस थिए । उनीहरू कोही पाटन दरबारमा पुगे, कोही भादगाउँको दरबारमा, कोही काठमाडौँ उपत्यका वरपरका विभिन्न क्षेत्रमा भागे । यसरी भागाभाग भएका मानिसहरू पनि हैजा सङ्क्रमित थिए । सङ्क्रमितहरू पुगेका ठाउँमा उनीहरूले पनि रोग फैलाए । रोगका नयाँ–नयाँ केन्द्र बन्दै गए । जेठ ३ गते एकै दिन काठमाडौँ सहरमा ५०–६० जना मानिस हैजाको कारण निधन भयो ।
बेलायत सरकारले उत्तरपश्चिम सिमानामा तैनाथीको लागि सिपाहीको माग गर्नसक्ने सम्भावनालाई ध्यानमा राखेर त्यत्तिबेला उपत्यकाभित्र रहेका १६ हजार–१८ हजार सिपाहीमध्ये कसैलाई पनि घर बिदा दिइएको थिएन । तर, हैजाको महामारी फैलिएपछि उनीहरू सबै आ–आफ्नो घर फर्के ।
हैजा लागेको कोही पनि बिरामी बाँच्ने सम्भावना साहै« कम हुन्थ्यो । कसैलाई हैजाका लक्षण देखिने बित्तिकै बाग्मती किनाराको घाटमा दौडाइन्थ्यो । घाट छेउछाउका पाटीमा राखिन्थ्यो । बिरामीको लागि न कुनै ओछ्यान हुन्थ्यो न जीउ ढाक्ने कुनै न्यानो लुगा नै । बिरामीका आफन्त नजिकै टुक्रुक्क बसेका हुन्थे । बिरामी मरणासन्न हुने बेलासम्म त्यहीँ खाना पकाइन्थ्यो । जसै बिरामी मरेतुल्य हुन्छ, तब उसलाई नदीछेउ लगिन्थ्यो । खुट्टादेखि घुँडासम्म पानीमा डुबाइन्थ्यो । कतिबेला बिरामीहरूको रेखदेख गर्न बस्ने मानिसको धैर्यताको बाँध टुटिसकेको हुन्थ्यो, त्यसैले रोगीको अन्तिम बिदाइ गर्न उनीहरूलाई हतार भइरहेको हुन्थ्यो । मैले धेरै पटक आधा पानीमा डुबाइएको मानिस घण्टौँ श्वास फेरिरहेको देखेको थिएँ । तीमध्ये नदीमा चोबलिएको एकजना बिरामीलाई मैले अस्पतालका सहयोगीका साथ लिएर पानीबाट निकाल्न लगाएको थिएँ । त्यो बिरामी तीन दिनसम्म बाँच्यो । उपचार नपाएकैले उसको तीन दिनपछि निधन भयो । कति अभागीहरूलाई त सङ्क्रमित भएलगत्तै नदीको किनारामा ल्याएर त्यत्तिकै छोडिन्थे ।
हुनेखाने परिवारको कोही मरे आफन्तले राम्ररी सद्गत गर्थे । लास पोलिंदैे गर्दा छेउमै बिरामीहरू अशक्त भएर लडिरहेका हुन्थे । गरिब र तल्लो जातका मानिसको लास त गहिराइ नभएको नदीको बीचमा हुत्याइन्थ्यो । सयौँको सङ्ख्यामा यसरी लास बेवारिसे फालिएका थिए । त्यस्ता लास कुकुर र स्यालले किनारामा लगेर लुछ्थे । असार महिनातिर आएर महामारी अलि कम भयो । त्यतिबेला काठमाडौँ उपत्यकामा दैनिक मर्नेको दर ५०–६० थियो । असार १७ गतेबाट एक सातासम्म पानी प¥यो । पानी परेपछि हैजा अझ फैलियो । दैनिक मर्नेको सङ्ख्या बढेर सय पुग्यो । केही दिनसम्म लगातार मर्नेको सङ्ख्यामा कुनै कमी भएन । त्यही बेला तापक्रम पनि बढेको थियो । साउनको पहिलो साता मौसम अलि चिसो भयो । हैजाको प्रकोपले केही समय बिट मा¥यो । तर, दोस्रो र तेस्रो सातामा अझ उक्लियो । सहरका विभिन्न भेगमा हैजाले दिनु दुःख दियो । अन्तिम सातासम्ममा भने महामारी निकै कम भइसकेको थियो । मर्नेको सङ्ख्या दैनिक २०–३० मा झरिसकेको थियो । भदौ–असोजसम्म अवस्था त्यस्तै रह्यो अनि असोजसम्ममा हैजाको प्रकोप रोकियो ।

महामारी फैलिएसँगै रजिडेन्सीले दरबारलाई केही अस्थायी अस्पताल बनाउन चाहेको भनी खबर गरेको थियो । तर, दरबारले कुनै चासो देखाएन । जोडबलले अन्ततः सहर (काठमाडौँ) मा एउटा सानो घरको भुर्इँ तल्लालाई स्वास्थ्य चौकी र औषधि वितरण केन्द्र (डिस्पेन्सरी) खोल्ने अनुमति दिइयो । त्यहाँ माग्न आउने जतिलाई औषधि दिने व्यवस्था मिलाइयो । तर, बिरामीलाई भर्ना गरेर उपचार गर्ने कुनै ठाउँ मैले पाउन सकिनँ । केही बिरामीलाई म घरमै पुगेर जाँचे ।

काठमाडौँ उपत्यका र वरपरका सबै ठूला सहरमा महामारीले प्रभाव देखाएको थियो । असार महिनाको सुरुतिर पाटनमा महामारीले भयानक प्रभाव देखाइसकेको थियो । छोटो समयमा नै पाटनले काठमाडौँलाई उछिनिसकेको थियो । त्यसको एक दुई सातापछि भादगाउँमा पनि रोग फैलियो । त्यहाँ पनि मर्नेको सङ्ख्या केही समय त सबभन्दा माथिल्लो क्रममा नै थियो ।
जेठ–असारतिर बिदा लिएर घर–घर गएका सिपाहीहरूले चारै दिशाका गाउँ–गाउँसम्म हैजा पु¥यायो । कतिलाई बाटोमा जाँदा जाँदै हैजाले अत्यायो । बीचमै मरेकाको पोशाक, अन्य बन्दोबस्तका सामग्री र उनीहरूले बोकेका राज्यका अन्य सम्पत्ति सबै राजधानी फर्काइयो । मानिस यसरी चारैतिर छरिएपछि जताततै हैजाको प्रकोप देखियो । दरबारले दिएको जानकारीअनुसार काठमाडौँ उपत्यकामा मात्र मर्नेको सङ्ख्या दस हजार पुगेको थियो । कुनै मनसायले जानाजान दरबारले मर्नेको सङ्ख्या बढाएर सार्वजनिक गरेको हुनसक्छ । तथापि मर्नेको सङ्ख्या भने अचाक्ली नै थियो ।
महामारी फैलिएसँगै रजिडेन्सीले दरबारलाई केही अस्थायी अस्पताल बनाउन चाहेको भनी खबर गरेको थियो । तर, दरबारले कुनै चासो देखाएन । जोडबलले अन्ततः सहर (काठमाडौँ) मा एउटा सानो घरको भुर्इँ तल्लालाई स्वास्थ्य चौकी र औषधि वितरण केन्द्र (डिस्पेन्सरी) खोल्ने अनुमति दिइयो । त्यहाँ माग्न आउने जतिलाई औषधि दिने व्यवस्था मिलाइयो । तर, बिरामीलाई भर्ना गरेर उपचार गर्ने कुनै ठाउँ मैले पाउन सकिनँ । केही बिरामीलाई म घरमै पुगेर जाँचे । असार ९ गतेदेखि भदौ १२ गतेसम्म बाग्मतीको किनारमा गएर त्यहाँ राखिएका बिरामीको उपचार गरे । धन्न दरबारले त्यत्ति भने गर्न दियो । दर्ता खातामा गन्ती गर्दा जम्माजम्मी नौ सय नौ जना बिरामीको जाँच गरेको देखिएको छ । नदी किनारामा राखिएका बिरामीलाई औषधि स्वास्थ्य चौकीबाट दिने बन्दोबस्त गरिएको थियो । तर, अन्धविश्वास, अज्ञानता र चासोको कमीले बिरामीलाई भयावह अवस्थामा पु¥याउँथ्यो ।
रेसिडेन्सीभित्र हैजाको प्रकोप भने देखिएन । त्यहाँको सरसफाइले त्यसमा पक्कै भूमिका खेलेको थियो । नजिककैका बस्तीहरूमा हैजाले भसक्कै बनाएको थियो । रेसिडेन्सी नजिकको नालीमा हैजाले मरेका मानिसको लास त्यतिकै फालिएको हुन्थ्यो । रेजिडेन्सीमा सुरक्षाको लागि तैनाथ सिपाही र अन्य सहयोगीहरूलाई सहर पस्न निषेध गरिएको थियो । त्यसबाहेक रेसिडेन्सीमा आइसोलेसनको अरू कुनै उपाय भने अपनाइएको थिएन ।