भारतीय कम्युनिस्ट नेता ज्योति बसुको राजनीतिक संस्मरण जनतासँग– १७

सन् १९६० को अप्रिल ३० । बारानगरस्थित एउटा कारखानामा आयोजित मजदुरहरूको भेलामा म सहभागी बन्न जाँदै थिएँ । अचानक काङ्ग्रेसको झन्डा बोकेका हुल्लडबाजहरूले म चढेको गाडीमाथि हमला गरे । गाडीको सिसा चकनाचुर बनाए । उनीहरूले गाडीको बोन्नटमा हानेर कुच्याइदिए । मेरा केही सहकर्मीहरू नराम्ररी घाइते भए । मैले चालकलाई गाडी स्थानीय प्रहरी चौकीमा लैजान आग्रह गरेँ । हिंस्रक घेराबाट जोगाएर उनले जसोतसो हामीलाई प्रहरी चौकीमा पु¥याए । मैले चौकीको मुख्य अधिकारीलाई भेटेर आवश्यक सुरक्षा व्यवस्थाको माग गरेँ । समाचार सुनेर व्यारेकपुरको एसडीपीओ घटनास्थलमा तत्कालै पुगे । मैले उनीसँग भित्र कुरा गर्दै गर्दा बाहिर पड्केको वमले कानै बन्द भएको थियो । जे होस्, हामी सुरक्षितरूपमा घर फर्कियौँ ।
जुलाईमा म आसाममा भएको साम्प्रदायिक दङ्गाविरुद्ध विभिन्न कार्यक्रम र गतिविधिमा निकै व्यस्त भएँ । सन् १९६० को जुलाई १६ मा आसामका अल्पसङ्ख्यक जनतामाथि केन्द्रीय र प्रान्तीय सरकारले थोपरेको दमनको विरोधमा हडताल आयोजना ग¥यौँ । आसामको मुद्दाबारे छलफल गर्न पश्चिम बङ्गालको विधानसभामा विशेष अधिवेशन आयोजनाको निम्ति हामीले आह्वान ग¥यौँ । तत्कालीन मुख्यमन्त्री डा. बीसी रोय मेरो प्रस्तावमा सहमत भए । डा. रोयले सो समस्याबारे औपचारिकरूपमा राखेको प्रस्ताव निम्नानुसार छः
“बितेका केही सातायता आसाम हिंसाका घटनाले नराम्ररी प्रभावित बनेको छ । हिंसात्मक घटनाले धनजनको ठूलो क्षति भएको छ । सर्वसाधारण जनता आफ्नो घरबास छोडेर आसाममै अस्थायी शिविर वा पश्चिम बङ्गालमा घरबारविहीन शरणार्थीहरूको रूपमा बस्न बाध्य भएका छन् । आसामको विद्रोहले भारतीय सङ्घमा नयाँ शरणार्थीहरू थपेको छ । उनीहरूले भारतीय संविधान उल्लङ्घन गर्दै भारतीय नागरिकका मौलिक अधिकारमा प्रत्यक्ष हस्तक्षेप गरेका छन् । यस्ता हिंसात्मक घटनाले विशेषतः बङ्गाली जनताको मनमा असुरक्षाभाव उत्पन्न गरेको छ । बङ्गाली जनता आफ्नो जीवनयापनको लागि आसाममा फर्किन नसक्ने भएकोले यो विधानसभा भारत सरकारसमक्ष आसाममा शान्ति सुरक्षा स्थापना गर्न र बङ्गाली जनतालाई त्यहाँ फर्केर सुरक्षितरूपमा काम गर्नसक्ने वातावरण बनाउन आग्रह गर्दछ ।”

विधानसभामा शरणार्थीका लागि घर बनाइदिने, क्षति भएकाहरूको लागि पुग्दो क्षतिपूर्ति दिने, कानुन र सुव्यवस्था लागू गर्ने र विशेषतः भाषाको मामिलामा भएको निर्णयमा फरक मत राख्ने जस्ता सुझाव पेश गरियो । विधानसभाबाट यस्ता प्रस्ताव पारित भएलगत्तै सो प्रस्ताव भारतका प्रधानमन्त्रीसमक्ष दिल्लीमा पत्राचार गरियो । पश्चिम बङ्गालको जनमत र विभिन्न प्रतिष्ठित सङ्गठन तथा व्यक्तिको व्यापक दबाबमा आसाम सरकारले केही सकारात्मक प्रशासनिक कदम चालेको थियो । त्यसपछि आसाम सामान्य अवस्थामा पुग्यो ।
दुर्भाग्यवश त्यो अन्तरिम चरणमात्र बन्यो । सन् १९६० नटुङ्गिदै आसाममा अर्को हिंसा फैलियो । यो पटक भने बङ्गाली भाषाको विषयलाई लिएर हिंसा भड्कियो । आसाम प्रान्तभरि विशेषतः कचर जिल्लामा बङ्गाली भाषालाई आसामको औपचारिक भाषामा सूचीकरण गर्न माग गर्दै बङ्गाली जनताले आन्दोलन उठाएका थिए । आन्दोलनको पहिलो दिनमा एक जना महिलासहित एघार जना सर्वसाधारणलाई प्रहरीले गोली हानी हत्या गरेको थियो । यस्तो आपराधिक कृत्यको विरोधमा सिल्चरमा बन्दको आह्वान भयो । पश्चिम बङ्गाल पनि फेरि त्यो सङ्घर्षमा सामेल भयो । आसाममा हिंसाको विरोधमा आसाम विधानसभाका केही सदस्यहरूले राजीनामा दिएका थिए । कचरमा उठेको आन्दोलन स्वतःस्फुर्त र बहुरङी थियो ।
पश्चिम बङ्गालमा त्यही बेला अखिल भारतीय काङ्ग्रेस सम्मेलन (एआइसीसी)ले दुर्गापुरमा एउटा सम्मेलनको आयोजना गरेको थियो । प्रधानमन्त्रीलगायत सबै केन्द्रीय मन्त्रीहरू सो सम्मेलनमा सहभागी थिए । हामीले वामपन्थी नेताहरूको अलगै एउटा प्रदर्शनको आयोजना ग¥यौँ । कमरेड प्रमोददास गुप्ता र अन्य कम्युनिस्ट नेताहरूले त्यो प्रदर्शनको नेतृत्व गरेका थिए । त्यो प्रदर्शन दुर्गापुर पुगेर काङ्ग्रेसको मञ्च भएरै अघि बढ्ने कार्यक्रम थियो । शिलचरमा पनि पार्टीको आयोजनामा जुलुसको आयोजना गरियो । हाम्रो पार्टीका महासचिव अजेय घोष र संसदका अन्य दुई सांसदहरू रेणु चक्रवर्ती र मोहम्मद इलाएस शिलचरमा भेला भएका ३५ हजार जनताको सभामा सम्बोधन गरेका थिए । यस्ता जनपरिचालनको दबाबमा सङ्घीय गृहमन्त्री लालबहादुर शास्त्री बाध्य भएर आसाम भ्रमणमा निस्के । शास्त्री आफ्नो भ्रमणबाट फर्केलगत्तै आसामका गभर्नरले सिङ्गो कचर जिल्लालाई ‘समस्याग्रस्त क्षेत्र’ घोषणा गरे । बङ्गाली भाषालाई औपचारिक भाषाको रूपमा सूचीकरण गर्ने माग भने अझै पूरा हुन सकेन ।
त्यही समयमा भएका केही प्रमुख राजनीतिक घटनाक्रमबारे चर्चा गर्नु उपयुक्त हुन्छ । मैले गोआको मुक्ति आन्दोलनबारे अघि नै लेखिसकेको छु । सन् १९६१ को डिसेम्बरमा अन्ततः गोआ पोर्चुगाली साम्राज्यवादी शासनबाट मुक्त भयो । डिसेम्बर १७ को मध्यरातमा भारतीय सेनाले पोर्चुगाली साम्राज्यवादले कब्जामा लिइरहेका क्षेत्रमाथि हमला ग¥यो । डिसेम्बर १९ मा पोर्चुगलका सालाजार सेनाले लेफ्टिनेन्ट जनरल जयन्त चौधरीसमक्ष आत्मसमर्पण गरे । चौधरी त्यत्तिबेला गोआमा परिचालित भारतीय सेनाका कमान्डर थिए । यसरी भारतमा साम्राज्यवादी शासन सदाको लागि समाप्त भयो ।
नयाँ माक्र्सवादी–लेनिनवादी पार्टीको स्थापना
सन् १९५४ मा आन्द्र प्रदेशको निर्वाचनमा पराजयपछि हाम्रो पार्टीभित्र गम्भीर सैद्धान्तिक विमति सतहमा देखापरे । काङ्ग्रेस पार्टीको सरकारको वर्गीय चरित्रको मूल्याङ्कन र यो सरकारप्रति पार्टीको धारणाबारे बहस केन्द्रित थियो । पार्टीभित्र त्यत्तिबेला डाँगे समूह (हामी उनीहरूलाई संशोधनवादी भन्थ्यौँ) ले काङ्ग्रेस सरकारलाई राष्ट्रिय पुँजीवादी चरित्र भएको विश्वास गथ्र्यो । उनीहरू सिङ्गो पार्टी आफ्नो लाइनमा सहमत हुनुपर्नेमा जोड दिन्थे । उनीहरू राष्ट्रिय पुँजीपति वर्ग र कामदार वर्गबीच भागबन्डामा सरकार बनाउने पक्षमा थिए । पुँजीपति र कामदार वर्गको संयुक्त नेतृत्व हुनुपर्ने उनीहरूको रणनीति थियो । डाँगे गुट श्रमिक वर्गको एकल नेतृत्वको पक्षमा सरकार स्थापनाको पक्षमा थिएन । अर्कोतिर हामी भारत पूर्णतः ठुला पुँजीपति वर्गको नेतृत्वमा पुँजीवादी जमिनदार वर्गको तखतमा रहेको कुरामा विश्वास गथ्यौंँ । सन् १९६४ मा कोलकोत्तामा पार्टीको सातौँ महाधिवेशन भयो । आ–आफ्ना सैद्धान्तिक अडानबारे महाधिवेशनबारे घनीभूत छलफल भयो ।
सन् १९६१ को विजयवाडा महाधिवेशनमा पार्टीभित्रको बहस पहिलो पटक सार्वजनिक भएको थियो । त्यो महाधिवेशनमा संशोधनवादीहरूले नेहरू सरकार र राष्ट्रिय पुँजीपति वर्गको प्रशंसासिवाय केही गरेन । त्यो महाधिवेशन कम्युनिस्ट पार्टीको महाधिवेशनभन्दा राष्ट्रिय पुँजीवादबारे विचार गोष्ठीजस्तै भएको थियो । पार्टीको राष्ट्रिय परिषद्मा उनीहरू (संशोधनवादी) कै बाहुल्य थियो । अन्तिम समयमा पार्टीको त्यो अवस्था सम्हाल्न महासचिव पदमा अजेय घोष आए । एउटा चरणमा विजयवाडाको पार्टी महाधिवेशन असफल हुने अवस्थामा पुगेको थियो । अजेय घोषले आसन्न सङ्कट चर्किनबाट जोगाएका थिए । पार्टीको राष्ट्रिय परिषद्मा हामीले केही थप स्थान पायौँ । पार्टीको सिङ्गो संरचनामा पुनःसंरचना गरियो र पार्टीमा ‘अध्यक्ष’ पद सिर्जना गरियो । एसए डाँगे पार्टी अध्यक्ष बने भने र्ईएमएस नम्बुदरिपाद महासचिव बने । भारतको अविभाजित कम्युनिस्ट पार्टीको अन्तिम महाधिवेशन त्यही विजयवाडा पार्टी महाधिवेशन बन्न पुग्यो ।

सन् १९५९, व्यक्तिगतरूपमा मेरो र पार्टीको लागि पनि निकै समस्याको वर्ष ठहरियो । त्यो सङ्कट ६० को दशकसम्म लम्बियो । सन् १९५९ मा भएको चीन–भारत सीमा विवादकै क्रममा काङ्ग्रेसको एउटा हिस्सा र भारतका प्रतिक्रियावादी शक्तिले अन्धराष्ट्रवादको नारा लगाए । दुर्भाग्यवश डाँगे समूहले पनि त्यही लयमा लय मिलाए । सिङ्गो भारत युद्धको उन्मादमा चुर्लुम्म डुब्यो । हामी शान्तिपूर्ण वार्ता र छानबिनमार्फत दुई देशबीचको शत्रुताको आगो निभाउनुपर्ने हाम्रो मत थियो । विडम्बना ¤ हामी समस्याको शान्तिपूर्ण समाधानको वकालत गर्दै गर्दा हामीमाथि गद्दारको बिल्ला लाग्यो ।
ती दिनहरूमा काङ्ग्रेसका पार्टी कार्यकर्ताहरू हाम्रो पार्टी कार्यालयअघिबाट जुलुस निकाल्थे । कोलकोत्ताको लोअर सर्कुलर रोड ६४ ए स्थित हाम्रो कार्यालयअघि प्रदर्शनहरूको आयोजना गरिन्थ्यो । म अझै पनि सम्झन्छु, कमरेड प्रमोददास गुप्ता, सरोज मुखर्जी, निरञ्जन सेन गुप्तासँगै म कसरी प्रदर्शनकारी काङ्ग्रेसजनबाट हाम्रो पार्टी कार्यालय जोगाउनतिर लाग्थ्यौँ । सन् १९६२ को अक्टोबरसम्ममा अवस्था थप तनावपूर्ण बनिसकेको थियो । सङ्कटकालको घोषणा भयो । डाँगे समूहले गिरफ्तार गराउने हेतुले भारतको गृहमन्त्रालयमा पार्टीभित्रका ‘चीन पक्षधर’ मानिसहरूको नामावली बुझाएको हामीले गोप्य स्रोतबाट सूचना प्राप्त ग¥यौँ । कोलकोत्तामा मानिसहरूले मेरो पुत्लासमेत दहन गरे । कालीघाटमा एउटा पसल थियो । त्यो पसलको काम नै चाओ एन लाई र मेरो पुत्ला आपूर्ति गर्नु थियो । एक दिन हाम्रो पार्टी कार्यालयमाथि हमला भयो । त्यस्तै पार्क लेनमा रहेको ‘स्वाधीनता’ पत्रिकाको कार्यालयमा पनि हमला भयो ।
त्यही बेला सीमा विवाद अझ सघन बन्यो । चिनियाँ सेना आसामको सीमा बोमदिलासम्म अघि बढे । त्यही बिन्दुमा उनीहरू रोकिए अनि एकपक्षीयरूपमा चिनियाँ फौज आफ्नो भूमिमा फर्के ।
चिनियाँ फौज बोमदिलामा पुग्दा पश्चिम बङ्गालमा डाँगे समूहका केही सदस्यले ‘स्वाधीनता’ पत्रिकाको सम्पादकमा सरोज मुखर्जीको सट्टा सोमनाथ लहिरीको नाम प्रस्ताव गरे । खासमा उनीहरूले पत्रिकामाथि आफ्नो पूर्ण नियन्त्रण जमाउन खोजेका थिए अनि काङ्ग्रेस पक्षधर नीतिलाई बढावा दिन उपयोग गर्न चाहन्थे । तर, उनीहरूको प्रस्ताव ठाडै अस्वीकार भयो । प्रहरी र गुप्तचर विभागका मानिसहरूले हाम्रा नेताहरू विशेषतः प्रमोद दास गुप्ता, सरोज मुखर्जी, हरिकृष्ण कोनर, निरञ्जन सेन गुप्ता र ममाथि लगातार निगरानी राखेका थिए । म जहाँ गए पनि प्रहरीले मलाई पछ्याइरहेको हुन्थ्यो । प्रहरीको गाडीले मलाई लगातार पिछा गर्ने विषयमा म अभ्यस्तजस्तै भइसकेको थिएँ । अन्ततः सन् १९६२ को नोभेम्बर २१ मा मलाई गिरफ्तार गरियो । मलाई प्रहरीले गिरफ्तार गरिएको रात म मेरा मित्र स्नेहांशु आचार्यको घरमा रातिको खाना खाँदै थिएँ । भित्र खाना खाँदै गर्दा मलाई बाहिर प्रहरीको गाडी तैनाथ रहेको र ममाथि निगरानी गरिरहेको खबर पाएँ । स्नेहांशुको घरबाट बाहिरिंदै गर्दा उनले भने,“आज राति तपार्इँलाई गिरफ्तार गर्नेजस्तो देखिन्छ ।” उनको यो अनुमान सही निस्कियो ।

भुपेश गुप्ता तिनाली सम्मेलनमा सहभागी नभए पनि उनले पनि हामीसँगै परिषद् बैठकको बहिष्कार गरे । बहिष्कार गर्ने समूहका सदस्यहरूले जारी गरेको वक्तव्यमा प्रस्ट शब्दमा आफूहरू बहुमत अर्थात् डाँगे समूहले पेश गरेको राजनीतिक प्रतिवेदन स्वीकार्न नसक्ने प्रस्ट पा¥यो । डाँगे समूहको राजनीतिक विचारधारा वर्ग समन्वयकारी भएको हाम्रो मत थियो । त्यस्तो अवस्थामा ३२ जना सदस्यहरूले भारतको तिनालीमै सन् १९६४ को जुलाई ७ देखि ११ सम्म सम्मेलनको आयोजना ग¥यो । सम्मेलनमा एक लाख पार्टी सदस्यको प्रतिनिधित्व गर्दै एक सय ६४ जना प्रतिनिधि सहभागी थिए । सम्मेलनको मूल मुद्दा नै पार्टीभित्रको विद्यमान सङ्कटको समीक्षा गर्दै अघिको बाटो तय गर्नु थियो ।

म मानसिकरूपमा पक्राउ दिन तयार भइसकेको थिएँ । बिहान तीन बजे हिन्दुस्थान पार्कस्थित मेरो घरको ढोकामा ठूलठूलो स्वरले ढकढकाइयो । एक हुल प्रहरीहरू मेरो घरभित्र आए र मलाई पक्राउ गरे । अर्को दिन मलाई हाम्रा महत्वपूर्ण नेताहरू मुजफ्फर अहमेद, प्रमोददास गुप्ता, गणेश घोष, हरिकृष्ण कोनर, निरञ्जन सेन गुप्ता, सरोज मुखर्जी, पी. सुन्दरैया, कृष्णपदा घोषलगायतलाई पनि गिरफ्तार गरिएको जानकारी पाएँ । प्रहरी चौकीतिर लाँदै गर्दा प्रहरी अधिकारीहरूले मलाई चिनियाँ फौजबाट गोलाबारी रोकिएको र त्यसकारण हामीलाई लामो समय जेलमा नराखिने विश्वास दिलाए । तर, उनीहरूको कुरा मिलेन । चीनसँगको द्वन्द्व रोकियो, पन्ध्र दिनभित्र सैनिक सम्झौता भयो । तर, हामीलाई भने पूरै एक वर्ष कारागारमा कोचियो ।
म प्रेसिडेन्सी कारागारमा कैद छँदा मेरो बुबाको निधन भयो । मेरी श्रीमतीले पार्टी महासचिवसमक्ष बुबाको अन्तिम संस्कारको लागि मेरो रिहाइको लागि आग्रह गरिदिन अनुरोध गरिन् । धेरै कर गरेपछि मलाई केही घण्टाको निम्ति घरमा जानेसम्म छुट दिइयो । त्यो निकै असजिलो समय थियो । म जहाँ गए पनि प्रहरीले मलाई छोडेको थिएन । प्रहरीकै अघि मैले मेरी श्रीमती, आफन्तजन र मित्रहरूसँग कुराकानी गरेँ । सन् १९६३ को डिसेम्बरमा मलाई अन्ततः रिहा गरियो ।
त्यस परिस्थितिमा पार्टीभित्र संशोधनवादी लाइन निर्मूलन गरी नयाँ कम्युनिस्ट पार्टी स्थापनाको खाँचो अनुभव भयो । यसको निम्ति सन् १९६४ मा आन्द्र प्रदेशको तिनाली सहरमा भएको सम्मेलनले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्यो । पार्टीको राष्ट्रिय परिषद्मा बहुमत भएको डाँगे समूहले आफ्नो सङ्ख्यात्मक बहुमतलाई संशोधनवादी नीति लाद्न दुरुपयोग गर्न खोज्यो । पार्टी एकता अक्षुण्ण राख्न विगतमा हामीले राखेका प्रस्तावहरूलाई उनीहरूले सधैँ बेवास्ता गर्दै गए । बरु उनीहरूले आफ्ना मतमात्र थोपर्न खोजिरहे । जसले पार्टीभित्रको विभाजन अझ फराकिलो बनाउँदै लग्यो ।
पार्टी एकताबारे राष्ट्रिय परिषद्मा मात्र छलफल हुनसक्ने घोषणा गरेको डाँगे समूहका नेताहरूसँगै ईएसएस नम्बुदरिपाद, प्रमोददास गुप्ता, हरिकिशन सिंह सुरजित र मैले भेटेर कुराकानी ग¥यौँ । राष्ट्रिय परिषद्को बैठक बोलाइयो । पार्टीका ३२ जना सदस्यहरू परिषद् बहिष्कार गरेर बैठकस्थलबाट बाहिरिए । एउटा आधिकारिक वक्तव्य जारी गरी आफूले बहिष्कार गर्नुपर्नाको कारण खुलस्त बनाए । भुपेश गुप्ता तिनाली सम्मेलनमा सहभागी नभए पनि उनले पनि हामीसँगै परिषद् बैठकको बहिष्कार गरे । बहिष्कार गर्ने समूहका सदस्यहरूले जारी गरेको वक्तव्यमा प्रस्ट शब्दमा आफूहरू बहुमत अर्थात् डाँगे समूहले पेश गरेको राजनीतिक प्रतिवेदन स्वीकार्न नसक्ने प्रस्ट पा¥यो । डाँगे समूहको राजनीतिक विचारधारा वर्ग समन्वयकारी भएको हाम्रो मत थियो । त्यस्तो अवस्थामा ३२ जना सदस्यहरूले भारतको तिनालीमै सन् १९६४ को जुलाई ७ देखि ११ सम्म सम्मेलनको आयोजना ग¥यो । सम्मेलनमा एक लाख पार्टी सदस्यको प्रतिनिधित्व गर्दै एक सय ६४ जना प्रतिनिधि सहभागी थिए । सम्मेलनको मूल मुद्दा नै पार्टीभित्रको विद्यमान सङ्कटको समीक्षा गर्दै अघिको बाटो तय गर्नु थियो ।
नेपाली अनुवादः बर्बरिक