मानसिक स्वास्थ्य र मनोवैज्ञानिक शिक्षाको महत्व

मानसिक स्वास्थ्य र मनोवैज्ञानिक शिक्षाले आधुनिक युगमा सामाजिक समृद्धि गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । यसले हाम्रो सोच, व्यवहार र सम्पर्कको ढाँचामा सुधार गर्न सहयोग पु¥याउँछ र समृद्धि र स्थिरतामा सहयोग पु¥याउँछ ।
मनोवैज्ञानिक शिक्षामा योगदान समाजमा सकारात्मक परिवर्तन प्रवद्र्धन गर्ने एक महत्वपूर्ण कदम हो । यसले हाम्रो भविष्य र समृद्धि सुरक्षित गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । मानसिक स्वास्थ्यको महत्वलाई जोड दिँदै यो सन्देशलाई सक्रियरूपमा समाजभरि फैलाउनु हामी सबैको लागि आवश्यक छ । हामी मनोवैज्ञानिक शिक्षामा सक्रियरूपमा भाग लिएर समाजमा फरक पार्ने कामना गर्छौँ । भविष्यमा यसले हाम्रो समाजलाई आधुनिकता र समृद्धितर्फ दोहो¥याउनेछ ।
यसले न्यायमा संलग्नता बढाउनेछ, किनकि मानसिक स्वास्थ्य र मनोवैज्ञानिक शिक्षाले हाम्रो समाजको स्थिरता र समृद्धिमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । आधुनिक युगमा सामाजिक समृद्धिका लागि मानसिक स्वास्थ्य र मनोवैज्ञानिक शिक्षा महत्वपूर्ण छ । तिनीहरूले विभिन्न पक्षहरू समावेश गर्छन् । जस्तैः पारस्परिक सम्बन्ध, सञ्चार, औषधि उपचार र सामाजिक सङ्गठन । तिनीहरूले विकास, सार्वजनिक सेवा, शिक्षा, रोजगारी, राजनीति र सामाजिक संलग्नतामार्फत समृद्ध समाजमा योगदान पु¥याउनेछन् ।
मानसिक स्वास्थ्यको सुरक्षा गरेर र सामूहिक कल्याणलाई बढावा दिएर, हामीले हाम्रो कार्यसम्पादन, सञ्चार र समाजमा सक्रिय सहभागिता बढाउँछौँ । नेपालमा मानसिक स्वास्थ्य र मनोवैज्ञानिक शिक्षाको महत्व पहिलेको भन्दा धेरै प्रस्ट भएको छ । हाम्रो जीवनमा र समाजको विकासमा यसको महत्व बढ्दै गएको छ, जसले सामाजिक समृद्धितर्फ दोहो¥याउँछ ।
राष्ट्रिय मानसिक स्वास्थ्य सर्वेक्षण २०२० प्रतिवेदनले बताउँछ कि १० प्रतिशत युवा व्यक्तिहरूले आफ्नो जीवनको कुनै न कुनै समयमा मानसिक विकारको अनुभव गरेका छन्, जसमा ४.३ प्रतिशतले हाल त्यस्ता चुनौतीहरूको सामना गरिरहेका छन् । यी तथ्याङ्कहरूले मानसिक स्वास्थ्यमा बढ्दो जोड र हाम्रो समाजद्वारा गरिएका प्रयासहरूलाई हाइलाइट गर्दछ । त्यसैले मानसिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिनु महत्वपूर्ण छ ।
ख्वप कलेजका मनोविज्ञानका प्राध्यापकसमेत रहेका क्लिनिकल मनोवैज्ञानिक प्रभा प्रजापति निरन्तर परिवर्तनशील र अन्तरसम्बन्धित समाजमा मनोवैज्ञानिक शिक्षाको महत्वलाई जोड दिन्छिन् । परिवर्तनशील समयसँग आफूलाई पनि सकारात्मक परिवर्तन गरी समय सुहाउँदो व्यवहार गर्न सक्नु नै मानसिक स्वास्थ्य हुनु हो । तर, अहिले तीव्ररूपमा भइरहेको परिवर्तन एवम् जोडिएको समाजमा आफूलाई त्यस वेगअनुरूप ढाल्न नसक्दा मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरूको व्यापकता बढदै गएको छ ।
जैविक कारणलगायत गरिबी, अभाव, सामाजिक उतारचढाव, भौतिकतवादी, व्यक्तित्व, सामाजिक सञ्जालको गलत प्रयोग, आध्यात्मिक चिन्तनको कमीलगायतका केही प्रत्यक्ष कारणले समस्या गराउँछन् भन्ने अप्रत्यक्ष कारणहरू धेरै छन् । यी समस्याहरूले परिवार, समाज र व्यक्तिलाई नै लामो समयसम्म नकारात्मक असर पर्ने हुनाले यसको निराकरण गर्नु अत्यावश्यक छ । यी समस्याहरूको चेतना जगाई जनमानसमा सुसूचित गराउन सकेमात्र ६० प्रतिशतले घट्न मद्दत गर्छ ।
यी समस्याहरू समाधान गर्न मनोविज्ञान शिक्षा प्रदान गर्न महत्वपूर्ण छ । जसले व्यक्ति, विद्यालय, कलेज, सार्वजनिक स्थल, धार्मिक स्थलहरूमा सामाजिक एवम सांस्कृतिक विधि व्यवहारबाट सामूहिक हातेमालो गर्दै मनोसामाजिक परामर्श, उपचार गर्ने कार्यक्रमले मद्दत गर्दछ । मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरूको व्यापकता बढ्दै गएको छ । यी समस्याहरूलाई सम्बोधन गर्न मनोवैज्ञानिक शिक्षा प्रदान गर्नुपर्छ । विद्यालय र समुदायहरूमा मानसिक स्वास्थ्य शिक्षालाई जोड दिएर, हामी समुदायको समग्र कल्याणमा महत्वपूर्ण योगदान दिन सक्छौँ । विद्यालयहरूमा जहाँ मनोवैज्ञानिक शिक्षालाई प्राथमिकता दिइन्छ, शिक्षकहरूले विद्यार्थीहरूलाई मनोवैज्ञानिक समस्याहरूलाई सम्बोधन गर्न, नकारात्मक भावना हटाउन र सामाजिक समर्थन प्रदान गर्न मद्दत गर्न सक्छन् ।
मानसिक स्वास्थ्य र मनोवैज्ञानिक शिक्षा सामाजिक कल्याणको लागि आवश्यक भएकोले, यी कार्यक्रमहरूले तनाव, अवसाद, संलग्नताको कमी र सामाजिक असुविधाजस्ता चिन्ताहरूलाई सम्बोधन गर्न मद्दत गर्दछ । मानसिक स्वास्थ्य र मनोवैज्ञानिक शिक्षामा प्रगति र विकासलाई समर्थन गर्दै हामी आधुनिक युगमा अझ सहज र एकताबद्ध समाज निर्माण गर्ने हाम्रो प्रयासलाई पूरक गरिरहेका छौँ ।
यो लगानीले हाम्रो समाजको समृद्धि र स्थिरतामा योगदान पु¥याउँछ । कार्यकारी शिक्षिका डा. समिता राणा यस विचारलाई समर्थन गर्छिन् र यसले स्वास्थ्य र मनोवैज्ञानिक शिक्षामा लगानीको महत्वलाई उदाहरण दिन्छ भन्ने विश्वास गर्छिन् । यस्तो लगानीले हाम्रो समाजमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ र समृद्धिको सम्भावनामा हाम्रो विश्वासलाई बलियो बनाउन सक्छ । यसले हामीलाई सामूहिक समाज निर्माण गर्न र हाम्रो भविष्य र समृद्धि सुरक्षित गर्न मद्दत गर्दछ ।
नेपालमा मानसिक स्वास्थ्य र मनोवैज्ञानिक शिक्षाको महत्वलाई बुझेर, हामी सकारात्मक रूपान्तरणको सम्भावनालाई सामूहिकरूपमा अँगालेका छौँ । हाम्रो आधुनिक समाजमा, जसले एकतालाई महत्व दिन्छ र प्रगति तथा स्थिरतामा योगदान दिन्छ, हामी मानसिक स्वास्थ्य र मनोवैज्ञानिक शिक्षालाई स्वीकार गर्छौँ । संवेदनशीलता र गहिरो समझलाई बढावा दिएर, हामी साझा लक्ष्यतिर काम गर्नसक्छौँ । यसले हाम्रो समाजमा सकारात्मक प्रभाव सिर्जना गर्दछ जसले हामीलाई भविष्यका चुनौतीहरूमार्फत मार्गदर्शन गर्नेछ ।
हाम्रो समुदायका युवाहरूका लागि मानसिक स्वास्थ्य र मनोवैज्ञानिक शिक्षालाई प्राथमिकता दिएर, हामी रचनात्मक परिवर्तनको साक्षी दिने अवसरहरू सिर्जना गर्नसक्छौँ । हाम्रो समाजले मानसिक स्वास्थ्य र मनोवैज्ञानिक शिक्षाको महत्वबारे मानिसहरूलाई शिक्षित गर्न थप प्रयास र सहयोग प्रदान गर्नुपर्दछ । यो हाम्रो समग्र समृद्धि र कल्याणको लागि महत्वपूर्ण कदम हो ।
अन्ततः मानसिक स्वास्थ्य र मनोवैज्ञानिक शिक्षाले हाम्रो समाजको लागि सकारात्मक परिणाम दिन्छ र यसलाई थप एकजुट बनाउन योगदान गर्दछ । समृद्धि र स्थायित्व प्राप्तिका लागि यो कदम अत्यावश्यक छ । मानसिक स्वास्थ्यको लागि शिक्षा, हेरचाह र समर्थनमा ध्यान केन्द्रित गर्न एकजुट प्रयास हुनुपर्छ । हाम्रो समाजमा मानसिक स्वास्थ्य र मनोवैज्ञानिक शिक्षाको महत्वलाई स्वीकार गर्दै सकारात्मक परिणाम प्राप्त गर्न र हाम्रो समाजलाई भविष्यको लागि तयार गर्न आवश्यक छ । यसले आधुनिक युगमा समृद्धि र स्थायित्व प्रवद्र्धन गर्दै थप एकताबद्ध र सहज समाजको नेतृत्व गर्नेछ ।
कुनै पनि समय र समुदायका लगभग १० देखि १५ प्रतिशत मानिसहरूले कुनै न कुनै प्रकारको मानसिक रोगको अनुभव गर्छन् । गम्भीर मानसिक रोगले जनसङ्ख्याको लगभग २ प्रतिशतलाई असर गर्छ । बाहिरी रोगी विभागहरूले मानसिक रोग भएका बिरामीहरूको लगभग २५ प्रतिशत देख्छन्, जबकि इनपेसेन्ट विभागहरूमा लगभग २० प्रतिशत बिरामीहरू यस्तो अवस्था भएका छन् । धेरै अध्ययनले सङ्केत गर्दछ कि मानसिक रोग विश्वव्यापीरूपमा एक महत्वपूर्ण र बढ्दो स्वास्थ्य चिन्ता हो । हाल करिब ४०० देखि ५०० प्रकारका मानसिक रोग पत्ता लागेका छन् । उचित उपचार र आत्म–हेरचाहको साथ, एक सानो प्रतिशत, लगभग १–२ प्रतिशत रोगीहरूले सामान्य जीवन बिताउन सक्छन् । उचित पुनर्वासले मानसिक रोग भएका व्यक्तिहरूलाई समाजको सक्रिय सदस्यको रूपमा महत्वपूर्ण भूमिकाहरू पूरा गर्न सक्षम बनाउँछ । यस प्रक्रियामा शिक्षकहरूले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् ।