चीन–भारत सम्बन्धलाई मार्गदर्शन गर्न रणनीतिक धैर्यता महत्वपूर्ण छ

चार वर्षभन्दा लामो सीमा तनावपछि गत साता भारत र चीनले सीमा क्षेत्रका विषयमा सहमति गरेका थिए । यो १६ औँ ब्रिक्स शिखर सम्मेलनको पूर्वाद्धमा प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी र चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङको भेटसँग मिल्दोजुल्दो छ । यसबाट तिनीहरूको सैन्य विच्छेदन प्रक्रिया सुरू भएको छ । यो उनीहरूको सीमामा शान्ति र शान्ति सुनिश्चित गर्ने समय–परीक्षित दृष्टिकोणमा फर्किनेछ ।
पछिल्लो पाँच वर्षमा यो उनीहरूको पहिलो औपचारिक भेट थियो । दुई नेताहरू आफ्ना विशेष प्रतिनिधिहरूले प्रारम्भिक बैठकको लागि सहमत भए । यसले सन् २००४ मा विच्छेदन र विवादित सिमानाको समाधान गर्नका लागि स्थापना गरिएको उच्च स्तरीय सीमा वार्ता संयन्त्र सक्रिय पार्नेछ । यसअघि यस संयन्त्रको पछिल्लो बैठक डिसेम्बर २०१९ मा नयाँदिल्लीमा भएको थियो ।
चीन–भारत बढ्दो व्यापार र नियमित अन्तरक्रियाबिच सीमा तनाव कसरी सहअस्तित्वमा रह्यो ? सीमा मामिलासम्बन्धी परामर्श र समन्वयका लागि उनीहरूको कार्य संयन्त्रका ३१ बैठकहरू र भारत र चीनका विशेष प्रतिनिधिहरूको २२ चरणका बैठकहरू भए । यसबाहेक जून २०२० को ती बैठकको सन्देश जनतामाझ कसरी प्रवाह गरियो ? त्यो भने सामान्य छैन ।
यस अवधिमा द्विपक्षीय व्यापार एकतर्फी हुँदै गएको छ । भारतमा चिनियाँ नागरिकहरूको लागि भिसा प्राप्त गर्दा छानबिनका तहहरू थपिए । चीनबाट लगानीका लागि थप जाँच र सुरक्षा स्वीकृति चाहिने प्रावधान थपियो तर पनि दुई देशका विदेशमन्त्रीहरूले बहुपक्षीय फोरमहरूमा भेट जारी राखेका छन् । उनीहरूले यस वर्षको जुलाईमा दुई पटक भेटेका थिए । पहिलो साङ्घाई सहयोग सङ्गठनको अस्ताना बैठकमा र त्यसपछि दक्षिणपूर्वी एसियाली राष्ट्रहरूको सङ्घको भेन्टियान बैठकमा । भारतका राष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकार अजित डोभालले गत महिना सेन्ट पिटर्सबर्गमा ब्रिक्स र ब्रिक्स प्लस उच्चस्तरीय सुरक्षा अधिकारीहरूको बैठकमा चिनियाँ विदेशमन्त्री वाङ यीसँग भेट गरेका थिए ।
मोदी र सीले नोभेम्बर २०२२ को बाली जी–२० शिखर सम्मेलनमा पनि सङ्क्षिप्त कुराकानी गरेका थिए । गत वर्ष जोहानेसबर्ग ब्रिक्स शिखर सम्मेलनमा अनौपचारिक वार्ता गरे । न्यूजवीक पत्रिकाको अप्रिल अङ्कमा प्रकाशित भारतीय प्रधानमन्त्री मोदीको अन्तर्वार्तामा मोदीले ‘हाम्रो द्विपक्षीय अन्तरक्रियामा असामान्यपनलाई पछाडि छोड्न सकिन्छ’ भनेर जोड दिएका थिए । सम्पूर्ण क्षेत्र र विश्वका निम्ति नै भारत र चीनबिच स्थिर र शान्तिपूर्ण सम्बन्धहरू महत्वपूर्ण छन् भनी स्वीकारेका थिए ।
चीन–भारत लामो वार्ताले नतिजा दिएको यो पहिलोपटक होइन । तिनीहरूको सीमा वार्ता १९८० को प्रारम्भमा भएको थियो । ती वार्ताले वास्तविक नियन्त्रण रेखामा ‘शान्ति र स्थिरता’ कायम राखेका छन् । सन् २०१७ मा डोक्लाममा उनीहरूको ७३ दिनको लागि आमनेसामने सैन्य तैनाथी देखियो । ३ देखि ५ सेप्टेम्बर, २०१८ को सियामेन ब्रिक्स शिखर सम्मेलनको लागि एक विच्छेदन सम्झौता भयो । चीन–भारत द्विपक्षीय अन्तरक्रियामा पनि यो घटनाले प्रभाव पारेन । प्रधानमन्त्री मोदीले २०१४–२०१९ को आफ्नो पहिलो कार्यकालमा पाँचपटक चीनको भ्रमण गरेका थिए भने सन् २०१४ र २०१९ मा दुईपटक राष्ट्रपति सीलाई भारतमा स्वागत गरेका थिए । तिनीहरूको ‘रणनीतिक धैर्य’ को सभ्यताको प्रतिमानले कसरी त्यस्ता प्रतिधाराहरूलाई सहअस्तित्व र चीन–भारत सम्बन्धमा स्थायित्व सुनिश्चित गर्छ भनेर बुझ्नु महत्वपूर्ण छ ।
भारतीय र चिनियाँ सभ्यताले ‘धैर्य’ को अर्थलाई ‘प्रतीक्षाको समय’ प्रयोग गर्ने कला र विज्ञानमा परिकल्पना गरेको छ । सबै सरोकारवालाहरूका लागि स्थायी समाधान गर्न रणनीति सिक्न र नयाँ विचार प्रयोग गर्न जोड दिइएको छ ।
धैर्यताको भारतीय र चिनियाँ व्याख्याले शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वलाई सहज बनाउने काम गर्ने समाधानको नाममा अगाडि सारिने ‘गैर–समाधान’ लाई पनि हेर्छन् । यसलाई युक्रेन सङ्कटसँग तुलना गर्न सकिन्छ जहाँ संरा अमेरिकाले युक्रेनको युद्ध प्रयासलाई समर्थन गर्न ५० राष्ट्रहरूको गठबन्धन खडा गरेको छ, जसले शान्ति वार्तालाई असम्भव बनाएको छ ।
भारत र चीनको यस्तो व्यावहारिक जवाफ उनीहरूको सभ्यताको विकासमा छ, जसले चक्रीय मोडमा ‘समय’ लाई व्याख्या गर्दछ । चिनियाँ दर्शनमा ताओवाद, यिन–यांग, वु–वेई र भारतीय दर्शनमा धर्म, कर्म र मोक्षका मुख्य अवधारणाहरूले चिनियाँहरूको लागि सद्भाव र कर्म र भारतीयहरूको लागि आफ्नो कर्तव्य, कर्म र अन्तिम मुक्तिको मार्गलाई संहिताबद्ध गरेका छन् ।
यी सांस्कृतिक अभिमुखीकरणलाई युरोपका साम्राज्यवादी शक्तिहरूले यी समृद्ध सभ्यतालाई वशमा पार्न, तिनीहरूको कला, शिल्प र ज्ञान परम्पराहरू नष्ट गर्न शोषण गरेका थिए । केही पश्चिमी भारतविद्हरू र चिनियाँविद्हरू र मुख्यरूपमा यी सभ्यताको अन्तर्निहित शक्तिका कारण तिनीहरूको धेरै विवेक शताब्दीयौँको अपमानबाट बचेको छ । उदीयमान चीन र भारत आफ्नो समृद्ध र आफ्नो अद्वितीय प्राचीन ज्ञानको बारेमा बढ्दो रूपमा सचेत भइरहेका छन् । तिनीहरूको रणनीतिक धैर्यताको प्रतिमानले तिनीहरूको द्विपक्षीय सम्बन्धलाई मात्र मार्गनिर्देशन गर्दैन बरु यो अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको मन्त्र पनि हुनसक्छ ।
(लेखक जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय, नयाँ दिल्लीमा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका प्राध्यापक हुनुहुन्छ ।)

– ग्लोबल टाइम्सबाट
अनुवाद : प्रकाश