ग्लोबल साउथको समृद्धि अमेरिकी नेतृत्वमा भर परेको छैन

बहुचर्चित एवं अत्यन्त सफल एनिमेशन चलचित्र ने चा–२ मा काल्पनिक केटा पात्रोको एउटा प्रेरणादायक सन्देश रहेको छ ः हामी हाम्रो भाग्य र कर्मको नियन्त्रणमा छौँ । तर, वाशिङ्टन सहमति यसको विपरीत रहेको देखिन्छ ः संरा अमेरिकाको सफलता अरू राष्ट्रहरूको असफलतामा टिकेको छ । यसरी अमेरिकी विदेश नीतिको संस्थापनले आफ्नो अधिकांश समय र स्रोत अनावश्यक युद्धमा इन्धन थप्न, विश्वभरी आर्थिक सङ्कट तथा रङ्गीन क्रान्ति (झूटा क्रान्ति) ल्याउनमा खर्च गर्ने गर्छ । त्यतिमात्र होइन ने चा एक आदर्श बालक हुन् तर उसलाई राक्षसको रूपमा दानवीकरण गरिन्छ तर युद्ध फैलाउने संरा अमेरिका आफूलाई स्वतन्त्रता र प्रजातन्त्र फैलाउने आदर्श नेताको रूपमा प्रचार गर्दछ ।
‘फरिन अफेयर्स’ पत्रिकामा हालै प्रकाशित भएको एक लेखमा अमेरिकी नेतृत्व ग्लोबल साउथ (विश्वका विकासशील र विकासोन्मुख देशहरू) का लागि असल भएको र विश्वले अमेरिकी नेतृत्वको विश्व व्यवस्थालाई बलियो बनाउनैपर्ने दाबी गरिएको छ । अचम्मको कुरा त्यसै लेखको अधिकांश भाग कसरी संरा अमेरिकाले अमेरिकी राष्ट्रपतिहरूले हस्ताक्षर गरेका अन्तर्राष्ट्रिय सन्धि र सम्झौताहरू खारेज गर्नुपर्छ भनी चर्चा गरिएको छ ।
कुरा अमेरिकी अमेरिकी नेताहरूको सबैभन्दा रुचिकर वाक्यांशबाट सुरु गरौँ–‘नियममा आधारित अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्था’ । ती नियम के के हुन् ? कसैलाई थाहा छैन । ती नियम कहिल्यै लेखिएका छैनन् न त उच्चारण नै गरिएका छन् । यो त कुनै कानुन नै नभएको खाक्रो प्रचारका वाक्यांश मात्र हुन् र त्यसमा एउटै मात्र सिद्धान्त उम्लिन्छ ः संरा अमेरिका सधैं विजेता बन्नुपर्छ ।
उदाहरणका लागि के विश्वका सबै देशले अन्तर्राष्ट्रिय अदालत (आईसीसी) र अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी न्याय अदालत (आईसीजे) लाई सम्मान गर्नुपर्छ र त्यसको फैसलाहरू पालना गर्नुपर्छ ? त्यसको अमेरिकी उत्तर हो : जब ती फैसलाले अमेरिकाका शत्रुहरूलाई लक्षित गर्न तबमात्र ।
संरा अमेरिकाको निम्ति सन्धिहरू, सम्झौताहरू, वाचा र वचनहरूको कुनै अर्थ छैन । उदाहरणको निम्ति १९९० मा नाटोलाई पूर्वतिर १ इन्च पनि नबढाउने वाचा गरेर पनि पूर्वी युरोपका १६ वटा देशहरूलाई नाटोको सदस्य बनाएर साम्राज्यको विस्तार गरियो । संरा अमेरिका पछि आएर रसियासित गरिएका एन्टी ब्यालेस्टिक मिसाइल सन्धि र इन्टरमिडियट रेन्ज आणविक शक्ति सन्धिबाट एकपक्षीय रूपमा फिर्ता भयो ।
त्यस्तै ताइवानको टापुलाई चीनको एक भागको रूपमा व्यवहार गर्ने वाचा पनि सधैँ झूटा नै रह्यो । यसैसाता मात्र अमेरिकी राज्य विभाग (विदेश मन्त्रालय) ले ‘हामी ताइवानलाई समर्थन गर्दैनौं ’ भन्ने भनाइ आफ्नो वेबसाइट वक्तव्यबाट निकाल्यो ।
अमेरिकी दाबीअनुसार संरा अमेरिकाले स्वतन्त्रता र प्रजातन्त्र फैलाउँछ तर वास्तविकता निकै भिन्न छ । ल्याटिन अमेरिकादेखि अफ्रिकासम्म र एसियादेखि मध्यपूर्वसम्म संरा अमेरिकाले साम्यवादसितको लडाइँ वा प्रजातन्त्रको प्रसारको नाममा लामो समयदेखि हस्तक्षेप गर्दै आएको छ । किन्तु उसको प्राथमिक लक्ष्य भनेको सधैँ नै आफ्नो रणनीतिक लक्ष्य प्राप्तिका लागि किनिएका नेताहरूलाई अगाडि सारेर कठपुतली सरकार गठन गर्नु रहेको छ । १९८० को दसकदेखि विभिन्न अमेरिकी सरकारहरूले यूएसएडजस्ता समूहहरूलाई आर्थिक लगानी गरे नेशनल इन्डोमेन्ट फर डेमोक्रेसीले त प्रजातान्त्रिक सत्ताविद्रोहको नाममा विरोध प्रदर्शनको माध्यमबाट ती देशका नेताहरूलाई अपदस्थ गराउनमा निपुणता नै प्राप्त ग¥यो । त्यो कसरी वैश्विक मूल्यमान्यता र मानव अधिकार हुनसक्छ ?
कहिलेकाहिँ कुनै देशले निर्वाचन गराउन चाह्यो भने अमेरिकी संस्थापनले त्यहाँ अमेरिका समर्थकहरूले नै जित्ने सुनिश्चित गर्न कडा मेहनत गर्छन् । उनीहरू त्यस्तो कार्य आफ्नै मित्र देशहरूमा समेत गर्छन् । विगतमा उनीहरूले कसरी सही मानिसहरूलाई घूस खुवाउन र निर्वाचनको परिणाम फेरबदल गर्नेखाले झूटा घटना र समाचार फैलाउन डलरले भरिएका सुटकेसहरू प्रयोग गरे भनी सीआईएका पूर्व एजेन्टहरूले खुलासा गरेका छन् ।
संरा अमेरिकी साम्राज्यले ग्लोबल साउथमा कतै पनि समृद्धि वा स्थिरता ल्याएको छैन । संरा अमेरिकाले विकासशील देशहरूलाई सधैँ नै व्यापारिक अमेरिकी कम्पनीहरूको निम्ति सस्तो प्राकृतिक स्रोतसाधन तथा शोषणयोग्य सस्तो श्रमको स्रोत र उपभोक्ता बजारको रूपमा देख्छ । चर्चित अर्थशास्त्री तथा लेखक जोन पर्किन्सले आफ्नो स्वीकारोक्तिमा गरेको उल्लेखनीय खुलासाअनुसार वास्तविक कर्जाको जाल बुन्नमा निपुण भनेको संरा अमेरिका नै हो ।
संरा अमेरिकाले एकातिर प्रविधिको क्षेत्रमा उल्लेखनीय योगदान गरेको छ भने उसको साम्राज्यवादी नीति र अग्रगमण विश्वका लागि विध्वंसक पनि बनिरहेको छ । नवउदारवादले पनि संरा अमेरिकाको सेवा गरिरहेको छ, त्यसले व्यापक रूपमा देशहरूलाई ऋणको जालमा पारेको छ र त्यसले असमानतामा वृद्धि, विकासका पूर्वाधारहरूको विध्वंस तथा औद्योगीकरणलाई पक्षघात गर्ने कार्य गरिरहेको छ । विगत तीन वर्षदेखि भइरहेको ब्रिक्सको तीव्र विस्तार अमेरिकी प्रभुत्वको साथै अमेरिकी आर्थिक तथा कूटनीतिक नमुनाको विनम्र अस्वीकृति हो । बहुध्रुवीय विश्व तीव्र गतिमा उदय भइरहेको छ र अब त्यसलाई कसैले रोक्न सक्दैन ।
(लेखक भारतको बैङ्लोरमा बसोबास गर्नुहुने भूराजनीतिक विश्लेषक, स्तम्भकार, ब्लगर, पोडकास्टर तथा लेखक हुनुहुन्छ ।)
(Prosperity of Global South does not rest on US leadership)

–ग्लोबल टाइम्सबाट
अनुवाद : प्रकाश