इरान : हत्या गरेर पनि नमर्ने, दबाबमा पनि नढल्ने राष्ट्र

विगतका दशकहरूमा पश्चिमा विश्लेषणहरूमा भएको एउटा रणनीतिक त्रुटि भनेको इरानलाई केही मुठीभर राजनीतिक व्यक्तित्वहरूमा मात्र सीमित गरेर हेर्नु हो । उनीहरूले राज्य केही व्यक्तिहरूको वरिपरि मात्र घुम्छ भन्ने ठाने । यद्यपि, ऐतिहासिक अनुभवले देखाउँछ कि इरान व्यक्तिहरूमा होइन, बरू एक गहिरो जरा गाडिएको राष्ट्रिय प्रवाहमा अडिएको छ । जुन सन् १९७९ को क्रान्तिदेखि वर्तमानसम्मका हरेक कठिन मोडहरूमा निरन्तर पुनर्जीवित हुँदै आएको छ । हत्या, प्रतिबन्ध र दबाबले व्यक्तिहरूलाई हटाउन त सक्लान् तर गहिरो ऐतिहासिक स्मृति र प्रतिरोधी सभ्यताको पहिचान बोकेको एउटा राष्ट्रलाई नामेट पार्न सक्दैनन् । इरानले यो प्रमाणित गरिदिएको छ कि नेताहरूको अन्त्यले विघटन निम्त्याउँदैन† बरू, यसले प्रायः एकतालाई अझ मजबुत बनाउँछ ।
इरानी जनता र शासन प्रणाली दुवैको उत्थानशिलतालाई सधैँ कम आँकिएको छ । डोनाल्ड ट्रम्पको कार्यकालमा, ‘अत्यधिक दबाब’ को अभियानले इरानलाई आत्मसमर्पण गर्न बाध्य तुल्याउनेछ भन्ने विश्वास प्रबल थियो । तर, ऐतिहासिक यथार्थले बेग्लै कथा भन्छ । इरानले इराकी बाथ शासनविरूद्ध आठ वर्षको युद्ध झेल्यो, जुन द्वन्द्वमा सद्दाम हुसेनले पूर्व र पश्चिम दुवै पक्षबाट एकैसाथ समर्थन पाएका थिए ।
आजको इरान १९८० को दशकको तुलनामा कमजोर छैन† बरू, यससँग उल्लेखनीय रूपमा बढी रक्षात्मक क्षमता, रणनीतिक गहिराइ र संस्थागत अनुभव छ । युद्ध, प्रतिबन्ध र लक्षित हत्याहरू भोग्दै आएको समाजले दबाबका बिच कसरी जीवित रहने र अघि बढ्ने भन्ने सिकिसकेको छ ।
ठुला सुरक्षा सङ्कटका सुरूवाती दिनहरूमा, अमेरिकी–जियोनिस्ट रणनीतिक घेराभित्रको एउटा आकलन के थियो भने आन्तरिक अशान्ति देशव्यापी विद्रोहमा परिणत हुनेछ । शीर्ष नेतृत्वको अन्त्य र मनोवैज्ञानिक धक्काले प्रणालीविरूद्ध जनविद्रोह निम्त्याउने उनीहरूको अनुमान थियो । यद्यपि, जे भयो त्यसले यी अपेक्षाहरूलाई गलत साबित गरिदियो । शासनका समर्थकहरू एकजुट भए भने विरोधीहरूले पनि बाह्य शत्रुहरूसँग हात मिलाएनन् । दोस्रो र तेस्रो दिनसम्म आइपुग्दा, जब ‘आन्तरिक पतन’ को योजना सफल नहुने स्पष्ट भयो, तब ध्यान स्वास्थ्य सेवालगायतका नागरिक पूर्वाधारहरूलाई निशाना बनाउनेतर्फ मोडियो । जुन स्पष्ट रूपमा सुरूवाती आकलनहरूको असफलताको सङ्केत थियो ।
यी मुठभेडहरूमा इरान प्रभावकारी रूपमा एक्लै उभिएको छ । द्वन्द्वको सुरूवाती चरणमै नेटो जस्ता सैन्य गठबन्धनबाट तुरून्तै सहयोग खोज्ने केही क्षेत्रीय पात्रहरूभन्दा फरक, इरानले मुख्य रूपमा आफ्नै आन्तरिक क्षमतामा भर परेको छ । स्वदेशी रक्षा उद्योग र परिचालित सामाजिक आधार नै सङ्कटको समयमा निर्णायक रणनीतिक सम्पत्ति बनेका छन् ।
अन्ततः, इस्लामिक गणतन्त्रलाई पूर्वराजपरिवार पहलवी पारिवारिक शासनसँग तुलना गर्नु विश्लेषणात्मक रूपमा त्रुटिपूर्ण छ । क्रान्तिपूर्वको प्रणाली अत्यधिक व्यक्तिगत र बाह्य समर्थनमा निर्भर थियो । यसको विपरीत, इस्लामिक गणतन्त्र एक बहुस्तरीय संस्थागत सञ्जालमा आधारित छ, जुन द्रुत प्रतिस्थापन र संरचनात्मक निरन्तरताका लागि सक्षम छ । हालैका द्वन्द्व र सङ्कटहरूले यो प्रमाणित गरेका छन् कि निश्चित अवयवहरूको निष्कासन वा प्रतिस्थापनले सम्पूर्ण प्रणालीलाई पक्षघात गर्दैन ।
आजको इरानले यो साबित गरेको छ कि यो न त कुनै अस्थायी राजनीतिक परियोजना हो, न त पूर्ण रूपमा नेता–केन्द्रित प्रणाली नै । यो त एक ऐतिहासिक र राष्ट्रिय प्रवाहको प्रकटीकरण हो । यस्तो प्रवाहलाई प्रतिबन्ध, हत्या वा मनोवैज्ञानिक युद्धमार्फत ध्वस्त पार्न सकिँदैन । इरानी इतिहासले साक्षी दिन्छ कि आफ्ना कठिनतम क्षणहरूमा यो राष्ट्रले सहनशीलता मात्र देखाउँदैन बरू आफूलाई पुनः परिभाषित र थप सुदृढ बनाउँछ ।