ट्रम्पले अचानक किन खोजे सीको साथ ?

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको चीन भ्रमणको नतिजालाई धेरै देशका राजधानीमा विश्लेषण गरिएको छ । भ्रमणले प्रमुख वा दिगो परिणाम ल्याउने सम्भावना कम छ, यद्यपि दुवै पक्षले केही सकारात्मक परिणाम घोषणा गर्न सकिन्छ भनेर सुनिश्चित गर्न अग्रीम काम गरेको हुनुपर्छ ।
आफ्नो हतार र अनियमित नीति र विश्वव्यापी प्रणालीमा उनको अवरोधका कारण ट्रम्पले अमेरिकामाथिको विश्वास गुमाएका छन् र विश्वमा अमेरिकी प्रतिष्ठामाथि क्षति पु¥याएका छन् । सहयोगी र मित्रराष्ट्रले अब अमेरिकालाई भरपर्दो साझेदारको रूपमा हेर्दैनन् ।
कस्ता खालका व्यक्ति हुन् ट्रम्प ?
विदेशी सम्बन्धमा लेनदेनको दृष्टिकोणले पारस्परिक विश्वास निर्माण गर्दैन, किनकि सम्झौता गर्ने काम छोटो अवधिको दृष्टिकोणमा आधारित हुन्छ, दीर्घकालीन रणनीतिक लगानीमा होइन । ट्रम्पले व्यवहारले देखाएका छन् कि उनले गरेका सम्झौता उनी अस्वीकार गर्न सक्छन् । यसबाहेक, सम्झौता गर्ने काममा उनी अयोग्य विजेताको रूपमा देखा पर्न चाहन्छन्, जसको अर्थ उनी एकतर्फी सम्झौता चाहन्छन् ।
ट्रम्पले अमेरिकी संवैधानिक नियन्त्रण र सन्तुलन उल्लङ्घन गर्छन् र आफ्नो इच्छा पूरा गर्न घरेलु कानुनको अवज्ञा गर्छन् । अन्तर्राष्ट्रिय कानुनमा उनको बेवास्ताका पछाडि यही मानसिकता छ । भेनेजुयलाका राष्ट्रप्रमुखको अपहरण, इरानमाथिको उनको युद्ध, क्युवामाथिको नाकाबन्दी र त्यहाँको शासन परिवर्तन गर्ने खुला धम्कीले उनको विदेश नीति कच्चा शक्तिमा आधारित छ भन्ने देखाउँछ, जसले मूल्य–मान्यता वा सिद्धान्तको कूटनीतिक आवरणलाई पनि त्याग्छ ।
ट्रम्पले के गर्न सक्छन् ?
ट्रम्पले राष्ट्रपति सीसँगको आफ्नो व्यक्तिगत सम्बन्धबारे बयानबाजी गर्ने बानी भए पनि चिनियाँ नेताको प्रशंसा गर्ने बानी छ, जुन उनको संरक्षण शैलीको एक हिस्सा हो । भावुक नभएका, चिसो हिसाबकिताब गर्ने, आत्मकेन्द्रित चिनियाँहरू यस्ता कुराकानीबाट मूर्ख हुनेछैनन् । अझ महत्वपूर्ण कुरा, अमेरिकाले चीनलाई प्रविधि प्रतिद्वन्द्वीको रूपमा हेर्ने कुरामा स्पष्ट छ, अब उसले एआई डोमेनमा ध्यान केन्द्रित गरेको छ । समयसँगै उसले महत्वपूर्ण प्रविधि र कच्चा पदार्थको क्षेत्रमा घरेलु उत्पादन विकास गर्ने र चीनमाथिको आफ्नो निर्भरता क्रमशः कम गर्ने लक्ष्य राखेको छ ।
अमेरिकाले चीनमाथि रुस र इरानलाई सैन्य सहयोग गर्नेलगायत धेरै अपराधको आरोप लगाएको छ । यसले चीनलाई प्रतिबन्ध लगाउने धम्की दिएको छ, जसप्रति चिनियाँहरूले तीव्र प्रतिक्रिया जनाएका छन् । यदि अमेरिकाले चीनलाई उन्नत प्रविधि, विशेषगरी यसको सबैभन्दा उन्नत चिप्स अस्वीकार गरेको छ भने चिनियाँहरूले त्ी ब्याट्रीहरूमा प्रयोग हुने ग्रेफाइट वस्तुजस्ता दोहोरो प्रयोगका खनिजमा अमेरिकी पहुँच सीमित गरेर बदला लिएका छन् ।
ट्रम्पको भ्रमणको ठीकअघि अमेरिकाले इरानी तेल आयात गर्ने चीनको ‘टी पट रिफाइनरी’लाई प्रतिबन्ध लगाएको थियो र चीनले आफ्ना कम्पनीलाई यी प्रतिबन्धबाट जोगाउन आफ्नो घरेलु कानुनको प्रयोग गरेको छ । अमेरिकाले पानामा नहरमाथि नियन्त्रण गर्न खोजेर, भेनेजुयलाको तेलबाट चीनलाई वञ्चित गरेर र हर्मुज जलमार्गमा नाकाबन्दी गर्दै चीनलाई इरानी तेलको सबैभन्दा ठुलो खरिदकर्ता हुनबाट रोकेर चीनको रणनीतिक र आर्थिक हितलाई ठुलो चोट पु¥याएको छ । अमेरिकाको विश्वास छ कि चीन आफ्ना बैङ्कहरूमाथि प्रतिबन्ध लाग्ने डरमा छ, जुन सत्य हुन सक्छ । चीन अलिकति अस्थिर हुन सक्छ, तर अमेरिका–चीन सम्बन्धमा अन्तर्निहित तनाव गम्भीर र वास्तविक छ ।
अमेरिकी लक्ष्य
सामान्य विचार यो छ कि अमेरिका युरोप र अन्यत्र आफ्ना सहयोगी र साझेदारलाई अलग्याएर स्वलक्ष्यमा प्रतिबद्ध छ । इरानविरुद्धको युद्ध निर्णायक रूपमा जित्न र पश्चिम एसियामा आफ्ना सहयोगीलाई इरानी प्रतिशोधबाट जोगाउन असफल भएको छ, जसले सुरक्षा प्रदायकको रूपमा यसको भूमिकामाथि प्रश्न उठाएको छ । युद्धका नयाँ विधि ह्यान्डल गर्न अमेरिकी हतियारको प्रभावकारितामाथिको शङ्काले अमेरिकाको पतनमाथि बहस उत्पन्न गरेको छ ।
अमेरिकी नीतिको कमजोरी र विश्वव्यापीस्तरमा ट्रम्पको धम्कीविरुद्धको प्रतिक्रियाबाट चीनलाई सबैभन्दा ठुलो लाभान्वित देशको रूपमा हेरिएको छ । यदि देशहरूले अब ट्रम्पको नेतृत्वमा अप्रत्याशित र मनमोहक अमेरिकी नीतिविरुद्ध सावधानी हुनु छ भने चीनसँगको नजिकको सम्बन्ध, साथै रुस र ब्रिक्स–प्लस समूहसँगको सम्बन्ध वृद्धि गर्नु बुद्धिमानी देखिन्छ ।
अमेरिका–चीन सम्बन्धमा ताइवान मुद्दा अत्यन्तै पेचिलो छ । चीनले ताइवानलाई हतियार आपूर्ति र त्यहाँका नेताहरूको स्वतन्त्रताको आकाङ्क्षाको मामिलामा अमेरिकाबाट बलियो आश्वासन खोजेको छ । ट्रम्पले आफ्ना सहयोगीसँग गरेको व्यवहारलाई ध्यानमा राख्दै ताइपेईले केही डरका साथ कदम चाल्नेछ । अमेरिका–चीन सम्बन्धको राजनीतिक, आर्थिक र सुरक्षा प्रभावका कारण पेइचिङमा के भइरहेको छ भनेर जापान र दक्षिण कोरियाले पनि नजिकबाट पछ्याउनेछन् ।
ट्रम्पको भ्रमणले के खिचडी पाक्छ भनेर युरोपले पनि ध्यानपूर्वक हेर्नेछ । ट्रान्सएट्लान्टिक सम्बन्धमा अशान्तिसँगै युरोप राजनीतिक र आर्थिक सन्तुलन चालको माध्यमबाट कच्चापदार्थ र प्रविधिमा पकड भएको चीनतर्फ आकर्षित हुनेछ । तर, युरोपको चीनसँग आफ्नै समस्या छन् र चिनियाँ बजारमा थप पहुँच खोज्छ, यी महत्वपूर्ण कच्चापदार्थ र प्रविधिका लागि चीनमाथिको अत्यधिक निर्भरताबारे आफ्नै चिन्ता छन् । अमेरिकाले युरोपलाई उन्नत पश्चिमी प्रविधिमा चीनको पहुँच अस्वीकार गर्ने प्रयासमा सहयोग गर्न दबाब दिइरहेको छ ।
भ्रमणमा कार्यकारीको समूह किन ?
ट्रम्पको चीन भ्रमणमा सबैभन्दा ठुलो अमेरिकी प्रविधि र लगानी कम्पनीका प्रमुख कार्यकारीको एक समूह नै लगेका छन् । यहाँ सन्देश अस्पष्ट छ । ट्रम्प अमेरिकी निगमले स्वदेशमै लगानी गरून्, उत्पादन रोजगारी अमेरिकामा फिर्ता ल्याऊन् र आपूर्ति शृङ्खला कम गरून् आदि चाहन्छन् । यदि उनी चीनसँग ठुलो उत्पादन र लगानी साझेदारी हेरिरहेका छन् भने त्यो उद्देश्य कसरी पूरा हुनेछ ?
ट्रम्पले व्यापार घाटा कम गर्न सधैँ चीनलाई सोयाबिन, मकै, सोर्घम, गाईको मासु र कुखुरा, कपास इत्यादिजस्ता कृषि उत्पादन बेच्ने प्रयास गरेका छन्, तर सफल हुन सकेका छैनन् । यस सन्दर्भमा ट्रम्पले आफ्नो पहिलो कार्यकालमा चीनसँग हस्ताक्षर गरेको सम्झौताको कमजोर नतिजाले केही दृष्टिकोण दिएको हुनुपर्छ ।
जनवरी २०२० मा हस्ताक्षर गरिएको सम्झौताअन्तर्गत चीनले आफ्नो खरिद प्रतिबद्धता पूरा गर्न असफल भयो, प्रतिज्ञा गरिएका अतिरिक्त अमेरिकी सामानको ५८ प्रतिशत मात्र किन्यो । चीनले २०२१ को अन्त्यसम्ममा २०१७ को स्तरभन्दा माथि २०० अर्ब डलर बराबरको अमेरिकी सामान र सेवा खरिद गर्ने आफ्नो प्रतिबद्धता पूरा गरेन ।
के यो बेकारको भ्रमण हो ?
ट्रम्पको भ्रमण दुई कारणले गर्दा उच्च अपेक्षा पूरा नहुन सक्छ । पहिलो, उनको इरान युद्ध उनका लागि पराजय साबित भएको छ । उनी चीन जाँदा इरान ट्रफी झोलामा राख्ने सोचेर सुरुमा आफ्नो भ्रमणको मिति स्थगित गरेका थिए । यसविपरीत हर्मुज जलमार्ग बन्द छ र इरानले आफ्नो वार्ताको स्थिति कडा बनाएको छ ।
चीनले पश्चिम एसियाको द्वन्द्वमा आफ्नो कार्ड होसियारीपूर्वक खेलेको छ, सतर्क अडान लिएको छ, यद्यपि हर्मुज जलमार्ग खोल्न खोजिरहेको छ, त्यो हदसम्म इरानलाई पूर्ण रूपमा समर्थन गरिरहेको छैन । चीनले अमेरिकाको तर्फबाट इरानमाथि दबाब दिनेछैन ।
दोस्रो, नोभेम्बरमा हुने मध्यावधि चुनावमा ट्रम्पले तल्लो सदन गुमाउन सक्ने र महाभियोगको निरन्तर धम्की दिँदै शक्ति नभएका राष्ट्रपति बन्न सक्ने वास्तविक सम्भावनालाई चीनले ध्यानमा राख्नेछ । वार्ताकारको रूपमा उनको अविश्वसनीयताबाहेक ट्रम्पसँगको सम्झौतामा चीनले कति लगानी गर्ने भन्ने एक प्रश्न हुनेछ । अन्तत : चीनलाई अमेरिकी कङ्ग्रेस र प्रशासनमा व्यापक रूपमा फैलिएको चीनविरोधी भावनाबारे पनि थाहा हुनेछ ।
(भारतका पूर्वविदेशसचिव सिबलसँग टर्की, इजिप्ट, फ्रान्स र रुसका लागि भारतका पूर्वराजदूत र वासिङटनमा मिसनका उपप्रमुख रहेको अनुभव छ ।)
– एनडीटीभीबाट