भ्रमको बजार र पसिनाको दर्शन एक जनशास्त्रीय विमर्श – २

चार्वाक र लोकायत (ई.पू. ६००–५००) :
पश्चिमा जगत्मा थेल्स र आयोनियन क्रान्ति भइरहँदा, पूर्वीय भूमि (विशेष गरी गङ्गा मैदान र नेपालको भूभाग वरपर) मा पुरोहित र शासकवर्गको गठजोडले एउटा अझ क्रूर र सङ्गठित ‘भ्रमको बजार’ खडा गरिसकेको थियो । वैदिक कर्मकाण्ड, जन्ममा आधारित जातप्रथा र ‘परलोक, स्वर्ग, नर्क र पूर्वजन्म’ को अमूर्त त्रसित भाष्य बेचेर बहुसङ्ख्यक श्रमजीवी र उत्पादनमा जोडिएका वर्ग (वैश्य र शुद्र) को श्रम लुटिरहेको थियो । महायज्ञका नाममा हजारौँ उपयोगी कृषि पशुहरूको बलि दिएर उत्पादक शक्तिलाई सिध्याइँदै थियो ।
ठ्याक्कै यही जनशोषक कालखण्डमा पूर्वीय चिन्तन परम्पराको सबैभन्दा प्रखर र विद्रोही भौतिकवादी स्कूलको उदय भयो — चार्वाक वा लोकायत दर्शन (ई.पू. ६ औँ शताब्दी)। ‘लोकायत’ को शाब्दिक अर्थ नै हुन्छ— ‘जनतामा आधारित वा जनताको दर्शन’ । चार्वाकले दरबार र मन्दिरको बौद्धिक आतङ्कवादलाई सीधा चुनौती दिँदै घोषणा गरे कि केवल त्यही सत्य हो जुन हाम्रो इन्द्रियले प्रत्यक्ष देख्न र अनुभव गर्न सक्छ । उनीहरूले पुरोहितवर्गको सातो भने , “न स्वर्गो नैव मोक्षो वा नैवात्मा पारलौकिकः । त्रयो वेदस्य कर्तारो धूर्तभण्डनिशाचराः ।।”
अर्थात्, न कुनै स्वर्ग छ न मोक्ष, न परलोकको कुनै आत्मा । यी वेद लेख्नेहरू अरू कोही नभएर श्रम नगरी बस्ने धूर्त, भण्ड र निशाचर (राक्षस) हरू हुन् ।
यो एउटा नास्तिक वाक्य मात्र थिएन, यो त श्रमजीवी जनतालाई मानसिक र आर्थिक रूपमा टाट पल्टाउने ‘धार्मिक दलाली’ विरुद्धको जन–घोषणापत्र थियो । चार्वाकले राजा र पुरोहितको दैवी अधिकारको सिद्धान्तलाई ध्वस्त पार्दै संसार पृथ्वी, जल, तेज र वायुजस्ता दृश्यमान भौतिक तत्वहरू मिलेर बनेको र चेतना शरीरकै भौतिक प्रक्रियाको उपज (Emergent Consciousness) भएको वैज्ञानिक जग बसाले । मानिसलाई काल्पनिक परलोकको उधारो सुखको प्रलोभन देखाएर यही लोकको श्रम र पसिना लुट्ने बजारलाई चार्वाकले इतिहासमै पहिलोपटक पूर्ण रूपमा नग्न पारिदिएका थिए ।
सुकरातको ‘एगोरा’ र बुद्धको ‘सङ्घ’ : (ई.पू. ४७०–३९९ र ई.पू. ५६३–४८३) : जब भ्रमको बजारले ज्ञानलाई दरबार र मन्दिरको घेराभित्र बन्द गरेर ‘सत्य’ माथि आफ्नो एकाधिकार जमाउँछ तब वास्तविक जनशास्त्रले सडक र चौतारीलाई आफ्नो जन–अदालत बनाउँछ । ईशापूर्व पाँचौँ र छैटौँ शताब्दीको इतिहास पल्टाउँदा पश्चिममा सुकरात र पूर्वमा महात्मा बुद्ध यही बौद्धिक एकाधिकार तोड्ने समानान्तर जननायकका रूपमा देखा पर्छन् । उनीहरूले ज्ञानलाई सम्भ्रान्तहरूको ‘बौद्धिक आतङ्कवाद’ बाट मुक्त गरी श्रमजीवी जनताको साझा सम्पत्ति बनाए ।
इतिहासकार ए. एच. एम. जोन्सको तथ्याङ्कअनुसार तत्कालीन एथेन्सको प्रत्यक्ष लोकतन्त्रमा करिब ३०,००० नागरिक सक्रिय थिए । सुकरात (ई.पू. ४७०–३९९) दरबारका सोफिस्ट (भाडाका बुद्धिजीवी) जस्तै पैसा लिएर शासकवर्गको अनुकूलतामा तर्क गर्दैनथे । उनी एथेन्सको ‘एगोरा’ (सार्वजनिक बजार/चौतारी) मा पुग्थे, जहाँ जुत्ता सिलाउने, माटोका भाँडा बनाउने र ढुङ्गा काट्ने वास्तविक श्रमजीवीहरू जम्मा हुन्थे । सुकरातले ती श्रमजीवीहरूको व्यावहारिक अनुभवलाई आफ्नो ‘द्वन्द्वात्मक पद्धति’ (Socratic Method) को जग बनाए र शासकवर्गले निर्माण गरेको कृत्रिम न्याय र देउताको परिभाषामाथि प्रश्न उठाए । सुकरातलाई विषको प्याला पिलाउनुको मुख्य कारण नै यही थियो – उनले शासकवर्गको सत्ता हल्लिने गरी श्रमजीवी र युवाहरूमा तार्किक चेतना भरिदिए ।
उता पूर्वमा, महात्मा बुद्ध (ई.पू. ५६३–४८३) ले गङ्गा मैदानमा स्थापित पुरोहितवर्गको वर्ण व्यवस्था र दैवी विशेषाधिकारलाई जरैदेखि हल्लाइदिए । इतिहासकार रोमिला थापरका अनुसार दोस्रो सहरीकरणको यस कालखण्डमा कृषि र व्यापारमा लागेको ठुलो श्रमजीवी जनसङ्ख्या वैदिक कर्मकाण्डको शोषणबाट त्रस्त थियो । बुद्धले ईश्वर र स्थायी आत्माको अस्तित्वलाई पूर्ण रूपमा नकारे, किनकि ईश्वरको अस्तित्व स्वीकार गर्नासाथ जातप्रथा र सामाजिक असमानता ‘दैवी नियम’ बन्न पुग्थे । बुद्धले आफ्नो ‘भिक्षु सङ्घ’ को संरचना तत्कालीन गणराज्यहरूको जनसाङ्ख्यिकीय र गणतान्त्रिक मोडलमा तयार पारे, जहाँ जात, वर्ग वा लिङ्गको कुनै बन्देज थिएन । उपालि (हजाम) र सुनित (सफाइ कर्मचारी) जस्ता उत्पीडित श्रमजीवीहरू सङ्घमा आएर समाजको सर्वोच्च बौद्धिक नेतृत्व बन्न सक्ने जनसाङ्ख्यिकीय क्रान्ति बुद्धले ल्याए । बुद्धको ‘प्रतीत्यसमुत्पाद’ (कार्य–कारण नियम) ले प्रमाणित ग¥यो कि सामाजिक परिस्थिति ईश्वरले होइन, मानवीय व्यवहार र श्रमको स्वरूपले बदल्न सक्छ ।
युरोपेली पुनर्जागरण र प्रविधिको श्रमः (सन् १४००–१६००) :
इतिहासको मध्यकालमा युरोप जब चर्चको ‘धार्मिक अन्धकार’ (Socratic Method) मा फसेको थियो, तब ज्ञान र श्रमलाई पुनः एकापसमा निषेध गरियो । चर्चको भाष्य थियो– “पृथ्वी ब्रह्माण्डको केन्द्र हो र पोप ईश्वरका प्रतिनिधि हुन् ।” यस भ्रमको बजारलाई चुनौती दिन कुनै अमूर्त दार्शनिक बहस मात्र पर्याप्त थिएन, त्यसका लागि प्रविधि र श्रमको भौतिक संयोजन आवश्यक थियो, जुन सन् १४०० देखि १६०० को पुनर्जागरण (Dark Ages) कालमा सम्भव भयो ।
यो कालखण्डको सबैभन्दा ठुलो तथ्यगत मोड सन् १४४० मा आयो, जब जोहानेस गुटेनबर्गले ‘मुद्रण यन्त्र’ (Renaissance) को आविष्कार गरे । यो यन्त्र केवल एक मेसिन थिएन, यो त श्रम र प्रविधिको यस्तो मिलन थियो जसले ज्ञानलाई चर्चको एकाधिकारबाट मुक्त गरेर आम जनताको हातमा पु¥याइदियो । पुस्तकहरूको सामूहिक उत्पादनमा जोडिएका छापाखानाका श्रमिकहरूले ज्ञानको लोकतान्त्रिकीकरण गरे । यसैको बलमा वैज्ञानिक चेतनाको जग बस्यो । सन् १५४३ मा निकोलस कोपरनिकस र पछि ग्यालिलियो ग्यालिली (१५६४–१६४२) ले टेलिस्कोपजस्तो भौतिक औजार (श्रम र प्रविधिको उपज) को माध्यमबाट प्रमाणित गरिदिए कि ब्रह्माण्डको केन्द्र पृथ्वी वा चर्च होइन, सूर्य हो ।
ग्यालिलियोले जब आफ्नो अवलोकनलाई स्थापित गर्न खोजे, तब चर्चको ‘इन्क्विजिसन’ (धार्मिक अदालत) ले उनलाई नजरबन्द ग¥यो । तर, विज्ञानको यो भौतिकवादी गतिलाई रोक्न सम्भव थिएन । यो कालखण्डले के प्रमाणित ग¥यो भने, जब श्रमिकको सीप र वैज्ञानिकको प्रविधि एक ठाउँमा उभिन्छन्, तब शताब्दीऔँदेखि स्थापित धार्मिक र राजनीतिक भ्रमको बजार तासको महलझैँ ढल्छ । फ्रान्सिस बेकन (१५६१–१६२६) जस्ता चिन्तकहरूले यहीँबाट ‘अनुभववाद’ (Empiricism) को दर्शन अघि सारे, जसले विज्ञानको एक मात्र कसी ‘प्रयोग र अवलोकन’ (श्रम र प्रत्यक्ष अनुभव) लाई मात्र मान्यो ।
डिजिटल श्रम र २१ औँ शताब्दीको जनशास्त्र : आजको २१ औँ शताब्दी कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), रोबोटिक्स र उन्नत डिजिटल कनेक्टिभिटीको युग हो । तर, यो अत्याधुनिक प्रविधिको चमकभित्र पनि एउटा पुरानै प्रवृत्तिको ‘भ्रमको नयाँ बजार’ चलाइएको छ । आजको कर्पोरेट शासकवर्गले प्रविधिलाई यसरी प्रस्तुत गरिरहेको छ, मानौँ यो कुनै अदृश्य ‘क्लाउड’ वा मानवरहित शक्तिबाट आफैँ सञ्चालित भइरहेको छ । तर, नयाँ जनशास्त्रको कसिमा हेर्दा, आजको प्रविधिको जगमा पनि विश्वव्यापी श्रमिक वर्गकै नयाँ स्वरूपको पसिना बगिरहेको देखिन्छ ।
तथ्यगत रूपमा हेर्ने हो भने, आज संसारको इतिहासमै सबैभन्दा बढी जनशक्ति प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा उत्पादन र डिजिटल सञ्जालमा जोडिएको छ । कम्प्युटरका स्क्रिनहरू चम्काउन र एआई मोडलहरूलाई सिकाउनका लागि पर्दापछाडि लाखौँ ‘डेटा एनोटेटर्स’, कोडर्स र प्राविधिक श्रमिकहरूले अहोरात्र बौद्धिक र भौतिक श्रम गरिरहेका छन् । खनिज खानीमा लिथियम र कोबाल्ट निकाल्ने कङ्गोका खानी मजदुरदेखि सिलिकन भ्यालीमा किबोर्डमा औँला चलाउने ‘डिजिटल श्रमिक’ सम्म–सबैको श्रम एकै ठाउँमा उनिएको छ । तर विडम्बना, यो विशाल सामूहिक श्रमको नाफा र स्वामित्व भने केही सीमित प्रविधि–शासकहरू (Tech Oligarchs) को हातमा केन्द्रित छ, जसले एल्गोरिदम र भर्चुअल दुनियाँको नयाँ ‘मेटाफिजिकल भ्रम’ बेचिरहेका छन् ।
त्यसैले, २१ औँ शताब्दीको जनशास्त्र कुनै पुराना शताब्दीका जड र घिसेपिटे शब्दावलीमा अल्झिन सक्दैन । यसले श्रमको परिभाषालाई फराकिलो बनाउँदै भौतिक पसिना बगाउने भुइँको मजदुर र मानसिक पसिना बगाउने आधुनिक प्राविधिक श्रमिक दुवैलाई एउटै तार्किक धरातलमा गोलबद्ध गर्दछ । यस नयाँ भाष्यले स्पष्ट पार्छ कि प्रविधि जतिसुकै आधुनिक भए पनि, इतिहास र सभ्यताको वास्तविक चालक शक्ति ‘मानवीय श्रम र विवेक’ नै हो । भ्रमको यो नयाँ डिजिटल बजारलाई च्यातेर प्रविधिमाथि श्रमिक जनताको स्वामित्व र चेतना स्थापित गर्नु नै आजको युगको वास्तविक पसिनाको दर्शन हो ।
सन्दर्भ ग्रन्थ (Reference Books) निम्नानुसार छन् :
१. From Lineage to State (१९८४)
लेखक : रोमिला थापर (Romila Thapar)
२. Magic, Reason and Experience M Studies in the Origin and Development of Greek Science (१९७९)
लेखकः जी. ई. आर. लोयड (G.E. R. Lloyd)
३. Material Culture and Social Formations in Ancient India (१९८३)
लेखक : रामशरण शर्मा (R. S. Sharma)
४. दर्शन–दिग्दर्शन (१९४४)
लेखक : राहुल सांकृत्यायन (Rahul Sankrityayan)
५. Athenian Democracy (१९५७)
– ए.एच.एम. जोन्स (A. H. M. Jones)
समाप्त
(यो आलेख लेखक सत्यजीत फेसबुकबाट साभार गरिएको हो ।)