दक्षिणपन्थी र वामपन्थी अवसरवाद दुवै गलत

नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनमा व्यक्तिहत्या, अराजकतावाद, सशस्त्र विद्रोह आदि विषयमा सैद्धान्तिक छलफल स्थापनाकालदेखि नै हुँदै आएको छ । व्यापक जनतालाई राजनीतिक र सैद्धान्तिक रुपमा सचेत र सङ्घर्षशील नबनाई सशस्त्र सङ्घर्षमार्फत समाजमा आमूल परिवर्तनको आह्वान गर्नुको अन्तिम परिणाम आत्मबलिदानमा सीमित हुने गरेको छ । रुसको नरोदवाद, पेरुको साइनिङ पाथ, भारतको नक्सलवाडी आन्दोलन हुँदै नेपालको झापा विद्रोह र माओवादी अराजकतावादी सङ्घर्षको अन्तिम परिणामले यही पाठ सिकाएको छ ।
व्यापक जनतालाई राजनीतिक रुपमा सचेत बनाउने कष्टसाध्य अभियानलाई भन्दा केही ठाउँमा धमाका गरेर शासकलाई त्रसित बनाउने अराजकतावादी चिन्तनले निःसन्देह केही समयको लागि समाजमा तरङ्ग त उठाउने गर्छ । तर, त्यसले समाजको आमूल परिवर्तनमा योगदान गर्नसक्दैन । क्रान्ति केही व्यक्ति वा कुनै पार्टीले इच्छा गर्नेबित्तिकै हुने घटना होइन । क्रान्ति व्यापक जनताको परिचालनमा हुने ऐतिहासिक घटनाक्रम हो । ‘तातै खाऔं जल्दै मरौं’ भन्ने हतारोले क्रान्ति सम्भव हुँदैन ।
क्रान्तिको लागि विचारधारा प्रधान प्रश्न हो । गलत विचारको आधारमा क्रान्ति सम्भव हुँदैन । विचारधारा र लक्ष्य प्रस्ट भएपछि मात्र क्रान्तिले गति लिने हो । तर, विचारधारा र लक्ष्य सही भएर पनि सही तरिका नभए आन्दोलन अनावश्यक बलिदानमा टु·िने गर्दछ । क्रान्ति गर्ने सही तरिका अवलम्बन नभए त्यसले जनताको बलिदानलाई खेरमात्र फाल्ने गर्दैन, बरु देश र समाजलाई नै युगौं पछाडि पार्ने पछौटेपनामा धकेलिदिएको हुन्छ ।
भौतिक सम्पत्तिमाथि विध्वंस र केही शोषक तथा अत्याचारीलाई मार्दैमा समाजमा आमूल परिवर्तन आउने कुरा सत्य होइन । नेपालमै पटक–पटक भएका सशस्त्र विद्रोहको परिणामले यही पाठ सिकाएको छ । सामन्तवादको विरोध गर्ने नाममा केही जमिनदारको हत्या गर्दैमा, केही पुँजीपतिमाथि हमला गर्दैमा समाज व्यवस्थामा परिवर्तन आउने विचार सही होइन । रुसमा नरोदवादीहरूले सामन्तका नाइके राजाको समेत हत्या गरेका थिए । तर, त्यो घटनाले जारलाई अझ बलियो र सावधान बनायो । जनताको आन्दोलन कमजोर बन्यो । सही कार्यशैली र विचारधाराका कारण क्रान्तिको उत्साह बलिदानमा सेलायो ।
नक्सलवाडी आन्दोलन, झापा विद्रोह र माओवादी सशस्त्र सङ्घर्ष अराजकतावादी र उग्रवामपन्थी आन्दोलन भएको र त्यस्ता आन्दोलनको अन्तिम नियति दक्षिणपन्थी अवसरवादमा पतन हुने गरेका सैद्धान्तिक विमर्श यसअघि पनि भएका थिए । नेपालको आजको कम्युनिष्ट आन्दोलनको अध्ययन गर्दा एकातिर कम्युनिष्ट नाम झुण्ड्याएको राजनीतिक पार्टी सत्तासीन छ भने अर्को कम्युनिष्ट नाम जोडिएको दल सशस्त्र विद्रोहको नीतिमा अघि बढिरहेको बताइन्छ । यी दुवै नीतिले अन्ततः नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई पछाडि धकेल्नेछ । सत्तासीन कम्युनिष्ट आन्दोलनले जसरी देखिने गरी कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई पछाडि धकेल्ने हो, सशस्त्र विद्रोहको तयारी गरिरहेको भनिएको दलले पनि परिणामतः कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई पछाडि धकेल्नेछ ।
संसारको कम्युनिष्ट आन्दोलनमा यसप्रकारका दुई धार धेरै देशमा देखिएको हो । चीनको कम्युनिष्ट पार्टीभित्रै पनि दक्षिणपन्थी अवसरवाद र वामपन्थी अवसरवाद दुवै लाइनविरुद्ध माओ त्सेतुङ नेतृत्वको क्रान्तिकारी लाइनले लगातार सङ्घर्ष गर्नुपरेको थियो । तात्कालीन सोभियत सङ्घको इतिहास अध्ययन गर्दा त्रोत्स्की नेतृत्वको अराजकतावादी खेमाले जोशिला कुरा गरे पनि परिणाम भने प्रतिक्रान्तिकारी निकालेको थियो । नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनमा आज यी दुवैथरी अवसरवादविरोधी सङ्घर्ष अपरिहार्य छ । प्रष्टतः यी दुवै लाइनविरुद्ध सैद्धान्तिक र राजनीतिक सङ्घर्ष नै आजका नेपालका कम्युनिष्टहरूको प्रमुख कार्यभार हो ।