युक्रेन सङ्कटको चपेटामा विकासशील देशहरू

चालु युक्रेन युद्धको कारण निम्तिएको नयाँ विश्वव्यापी सङ्कटको कारण संसारका सबभन्दा कमजोर अवस्थाका विकासशील देशहरूका लाखौँ लाख मानिस भोको हुनुका साथै सामाजिक अस्थिरता फैलिन सक्ने सम्भावना बढेको छ ।
विश्वभर आपूर्ति हुने कुल गहुँ उत्पादनमध्ये ३० प्रतिशत रुस र युक्रेनबाट मात्र हुने गथ्र्यो । त्यस्तै संसारको कुल सुर्यमुखी फुलको तेलमध्ये ६९ प्रतिशत तिनै दुई देशबाट हुँदै आएको थियो । संसारकै अन्नको भकारी मानिएको युक्रेनले लडाइँको समयमा आफ्नो उत्पादन निर्यात गर्न सकेको छैन । त्यस्तै पश्चिमा आर्थिक नाकाबन्दीको कारण रुसले पनि धेरै देशसँग व्यापार गर्न सकेको छैन ।
सङ्कट बढ्दै गएपछि संरा अमेरिकाले रुसमाथि संसारको खाद्यान्न आपूर्तिमा अवरोध सिर्जना गरेको आरोप लगाउँदै आएको छ । तर, सङ्कटको मूल कारक संरा अमेरिकासँग यो सङ्कट समाधान गर्ने धेरै उपाय भए पनि कुनै पनि उपाय प्रयोग गर्न तयार छैन ।
संरा अमेरिकाले उछालेको यो युद्धको कारण सबभन्दा बढी शिकार भने विकासशील देशहरू बनेका छन् । यो अवस्था निम्त्याउन संरा अमेरिकाले पुरानै शैलीको भूमिका खेलेको छ । रुस र युक्रेनमा मानिसको लासको थुप्रो लाग्दै गर्दा संरा अमेरिकाले भने आर्थिक अवसर देख्ने गरेको छ ।
लम्बिँदो युक्रेन सङ्कट संरा अमेरिकाको विश्वव्यापी रणनीतिक महत्वाकांक्षाको निम्ति उपयुक्त बनेको छ । विकासशील देशहरूका हित मिचेर पनि संरा अमेरिका आफ्नो रणनीतिक स्वार्थ पुरा गर्नेतिर लाग्नेछ ।
क्षतिको मूल्य
श्रीलङ्कामा बढ्दो मुद्रास्फीतिले समग्र अर्थतन्त्रमा आपत्काल निम्तियो । त्यहाँ खाद्यान्न, औषधि र इन्धनको चरम अभाव भयो । मे ९ को दिन पूर्वप्रधानमन्त्री महिन्दा राजापाक्षेका समर्थकहरूले दैनिक उपभोग्य खाद्यान्न, इन्धन र ऊर्जाको चरम अभाव निम्त्याउने देशकै सबभन्दा खराब आर्थिक सङ्कटको लागि सरकारलाई जिम्मेवार बनाउँदै आयोजित सरकारविरोधी प्रदर्शनमाथि हमला गर्दा हिंसा भड्कियो ।
युद्धग्रस्त इराकमा खाद्यान्नको आकाशिँदो मूल्यको विरोधमा सडक प्रदर्शन गरे । विश्लेषकहरूले अरब विश्वमै सबभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएको इजिप्टको सार्वभौमिकतामा खतराको सङ्केत गरेका छन्। युक्रेन र रुसमा उत्पादन हुने गहुँको ८० प्रतिशत इजिप्ट एक्लैले आयात गथ्र्यो ।
अफ्रिकामा मुद्रास्फीति व्यापकरूपमा बढेपछि विशेषतः दक्षिण अफ्रिका, जिम्बाब्वे र सियरा लिओनमा जोखिम बढेको छ । आर्थिक सङ्कटले अफ्रिकी महादेशमा सङ्कटग्रस्त विभिन्न क्षेत्र जस्तै साहेल, मध्य अफ्रिकामा क्षेत्र र हर्न अफ अफ्रिकामा सामाजिक अस्थिरता र तनाव बढाउन सक्छ ।
अर्को शब्दमा यदि युक्रेन सङ्कट नरोकिए यी विकासशील देशहरूले त्यसको मूल्य चुकाइरहनुपर्नेछ । तर, सङ्कट अन्त्य गर्नुको सट्टा संरा अमेरिकाले विभिन्न उपाय लगाएर द्वन्द्वको आगोमा हावा हम्किरहेको छ ।
एकातिर, उसले रुसविरुद्ध बदख्वाइँ गरिरहेको छ र संसारभर आजको अवस्थाको निम्ति रुस नै दोषी भएको आरोप लगाइरहेको छ । अर्कोतिर अमेरिकी हातहतियार युक्रेनमा ओइरिने क्रम चालु छ । फेब्रुअरी २४ मा लडाइँ सुरु भएयता संरा अमेरिकाले प्रत्यक्षरूपमा युक्रेनलाई झन्डै ९ अर्ब ८० करोड अमेरिकी डलर सुरक्षा सहायता प्रदान गरेको छ । अमेरिकी संसदले हालै त्यति सहायता रकम दिने निर्णय गरेको हो । अप्रिल महिनाको अन्त्यतिर संरा अमेरिकाले युक्रेनमा सैनिक सामग्री निर्यात गर्न सहज हुने गरी विशेष कानुन पारित ग¥यो ।
संरा अमेरिकाले त्यस्तो सहायता पक्कै पनि बिनास्वार्थ दिएन । युक्रेनले त्यसको मूल्य कुनै न कुनै रूपमा असूल गर्नु नै पर्छ । अमेरिकी सहायताले किभमाथि आर्थिक भार थपिनेछ र त्यसको लाभ संरा अमेरिकी हातहतियार उद्योगले उठाउनेछ ।
संरा अमेरिकाले उछालेको युद्धका शिकार
अधिकांश सन्दर्भमा सङ्कट र त्यसबाट निम्तिने सामाजिक समस्या सामना गर्ने क्षमता नहुनेमा विकासशील देशहरू नै हुने गरेका छन् । आन्तरिक आर्थिक स्रोतको अभाव र गहुँगो ऋणको भारीका साथै अन्तर्राष्ट्रिय नियम आफ्नो पक्षमा ल्याउने क्षमता नहुने भएकोले विकासशील देशहरूमा थप जोखिम बढ्ने फुदान विश्वविद्यालयको चीन प्रतिष्ठानका अनुसन्धानकर्ता सोङ लुचेङले भने । दसकअघि संरा अमेरिकाबाट सुरु भएको वित्तीय सङ्कटले अन्ततः ‘अरब आन्दोलन’ भएका उनले स्मरण गरे ।
युक्रेन सङ्कटको पृष्ठभूमिमा संरा अमेरिकाले पनि नयाँ चुनौती सामना गरिरहेको छ । यो लडाइँले मुद्रास्फीति अहिले नै बढाइसकेको छ र उपभोक्ताको क्रय क्षमताको वृद्धिमा सुस्तता निम्त्याइसकेको छ । तर, संसारकै एक मात्र महाशक्ति भएकोले संरा अमेरिकासँग ती चुनौती सामना गर्ने क्षमता राख्छ । संरा अमेरिकाको केन्द्रीय बैङ्कका सभापति जेरोमी पावेलले एक पटक परिवार र व्यापार व्यवसायको ‘बलियो वित्तीय आकार’ ले खर्च धान्न मद्दत गर्न सक्छ ।
शिशुलाई खुवाउने पोषणको अभाव हुँदा युरोपबाट हवाइजहाजबाट ल्याएर आपूर्ति गरिएको थियो । दसकौँको युद्धकालीन शक्तिलाई राष्ट्रपति जो बाइडेनले उत्पादन बढाउन लगाउन सक्छन् ।
आफ्नो सङ्कट सामना गर्न संरा अमेरिकाले जोखिमपूर्ण बजारमा प्रवेश गर्न ठुलो परिमाणमा थप मुद्रा जारी गरेर अर्थतन्त्रमा तरलता सिर्जना गर्न सक्छ । तर, त्यसले विश्व बजारमा कच्चा सामग्री, ऊर्जा र खाद्यान्नको मूल्य अचाक्ली बढाउन सक्छ ।
“खास कुरा के हो भने युक्रेन सङ्कटको मूल्य जतिसुकै भए पनि त्यही बहानामा रुसलाई दबाउने संरा अमेरिका र पश्चिमको एकोहोरो कदमले यो सिंगा बेथिति जन्माएको हो”, चिनियाँ अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययन प्रतिष्ठानअन्तर्गत एसिया–प्रशान्त अध्ययन विभागका उपनिर्देशक चाङ तेङचुनले भने ।
केही दिनअघि क्यानाडाका विदेशमन्त्री मेलानी जोलीले युक्रेनसँग भएको खाद्यान्न निर्यात गर्न पश्चिमले मद्दत गर्नुपर्ने बताएका थिए । यसैबीच क्यानाडाका प्रधानमन्त्री जस्टिन टुडोले मे ८ मा किभ पुगेर फर्केपछि युक्रेनलाई नयाँ हतियार र सैनिक सामग्री दिने घोषणा गरे । ‘हतियार भित्र, गहुँ बाहिर’ को नीतिले पश्चिमा देशहरू विजय र नाफा मात्र खोज्छन्, असफलता वा घाटा सहन तयार छैनन् भन्ने कुरा पुष्टि गरेको छ ।
सोङले संरा अमेरिका र पश्चिमा देशहरूका कदम अल्पकालीन र आफ्नै खुट्टामा बञ्चरो हान्ने खालको भएको बताए ।
“विकासशील देशमा विविध खालका सङ्कटले आतङ्कवादको बिउलाई मलजल गर्न सक्छ । जसले शरणार्थी समस्या बढाउन सक्छ । त्यसले संरा अमेरिका र पश्चिमा देशलाई नै हानि पु¥याउनेछ । मध्यपूर्वमा फैलिएको अराजकताले युरोपमा शरणार्थी समस्या निम्तिएको कुरा नबिर्सौँ । अनि त्यही शरणार्थी समस्याले युरोपमा दक्षिणपन्थ र लोकरिझ्याइँको राजनीतिक बलियो भएको हो । त्यसको मार आज युरोपले भोगिरहेको छ,” सोङले भने ।
(लेखक द ग्लोबल टाइम्सका संवाददाता हुनुहुन्छ ।)
स्रोतः द ग्लोबल टाइम्स
नेपाली अनुवादः सुमन