पाठक र लेखकको बिचमा असमझदारी किन जन्मिन्छ ?

पाठक र लेखकबिचको सम्बन्ध मुख्यतया सूचना आदानप्रदान हो । लेखकको भूमिका भनेको समाचार, घटना र अन्य सान्दर्भिक जानकारीहरू लेखहरूमार्फत पाठकहरूलाई जानकारी दिनु हो । पाठकले वर्तमान घटनाहरूबारे जानकारी पाउन र उनको आफ्नै विचार निर्माण गर्नमा लेखकको ठूलो भूमिका हुन्छ । लेखक–पाठक सम्बन्ध विश्वसनीयतामा आधारित हुन्छ । पाठकले लेखकबाट सही, सन्तुलित र गहिरोसँग अनुसन्धान गरिएको जानकारी पाउने अपेक्षा गर्छन् । लेखकको पाठकहरूसँग प्रत्यक्ष अन्तरक्रिया नहुने हुँदा लेखक र पाठकबिचको सम्बन्ध अप्रत्यक्ष हुन्छ । यद्यपि, लेखकका शब्दहरूमा पाठकको बुझाइलाई प्रभाव पार्ने शक्ति हुन्छ । यसको अतिरिक्त लेखक–पाठक सम्बन्धले प्रतिक्रिया र अन्तरक्रिया भइरहन्छ । पाठकहरूले टिप्पणी, सम्पादकलाई पत्र वा सामाजिक सञ्जालमार्फत लेखबारे प्रतिक्रिया दिन सक्छन् । यस प्रतिक्रियाले लेखकलाई पाठकहरूको विचार बुझ्न र त्यसलाई सम्बोधन गर्न मद्दत गर्दछ । यसरी लेखक र पाठकबिचको सम्बन्ध एक सहजीवन हुन्छ । यति मिठो सम्बन्ध हुँदाहुँदै पनि कहिलेकाहीँ लेखक र पाठकबिच थुप्रै कारणले असमझदारी उत्पन्न हुन सक्छ । त्यसैले यस्तो असमझदारी उत्पन्न हुनबाट बच्न लेखकले लेख लेख्दा सधैँ सचेत हुनुपर्छ ।
लेखको मर्मबारे असमझदारीले गर्दा लेखक र पाठकहरूबिच द्वन्द्व हुनसक्छ । द्वन्द्वको प्रमुख स्रोत लेखको अभिप्रेत अर्थ फरक–फरक व्याख्याबाट उत्पन्न हुन्छ । लेखको विभिन्न सांस्कृतिक वा प्रासङ्गिक व्याख्याहरूबाट असमझदारी उत्पन्न हुन सक्छन् । लेखकले पाठकहरू निश्चित पृष्ठभूमि जानकारी वा धारणाहरूसँग परिचित छन् भन्ने अनुमान गर्छन् जबकि विभिन्न सांस्कृतिक पृष्ठभूमिका पाठकहरूको बुझाइ समान नहुन सक्छन् । यसले लेखको अभिप्रेत सन्देशमा अन्योल, गलत सञ्चार र असहमति हुनजान्छ ।
त्यसैगरी, भाषिक अस्पष्टता वा लेखमा अशुद्ध शब्दहरूले पनि भ्रम निम्त्याउन सक्छ । पाठकहरूले केही कथनहरू वा वाक्यांशहरूलाई लेखकको अभिप्रेत अर्थभन्दा फरकरूपमा व्याख्या गर्न सक्ने हुँदा लेखको सामग्रीमाथि विवाद र बहस हुन्छ । व्याकरण र वाक्य ढाँचाको नियमका कारण बहुअर्थ लाग्ने अवस्थाले पनि पाठक र लेखकबिचमा असमझदारी हुन्छ । लेखक एक थोक भन्छन् तर पाठकले अर्कै बुझ्छन् । जहाँ लेखकले आफ्नो लेखमार्फत कुनै विशेष भावना व्यक्त गर्न चाहन्छन् तर पाठकले त्यसलाई फरक ढङ्गले व्याख्या गर्छन् । विशेषगरी लाक्षणिक भाषा र प्रतीकात्मकतामा निर्भर रहेको लेखको कारण लेखक र पाठकबिचमा असमझदारी निम्तिन सक्छ । उदाहरणको लागि लेखको आशय आकाशमा उडेको चराको छविलाई बाधाहरूबाट स्वतन्त्रता र मुक्तिको प्रतीकको रूपमा प्रयोग ग¥यो भने लेखकले सीमितताबाट मुक्त हुने भावना व्यक्त गरेको हुनसक्छ । तथापि, पाठकले चराको एउटै छविलाई फरक रूपमा व्याख्या गर्न सक्छ । चराको उडानलाई अरूबाट अलग वा विच्छेदनसँग जोडेर पाठकले यसलाई एक्लोपन वा अलगावको प्रतिनिधित्वको रूपमा बुझ्न सक्छन् । यस अवस्थामा लेखकको अभिप्राय स्वतन्त्रताको भावना व्यक्त गर्ने थियो जबकि पाठकको व्याख्या छविसँग सम्बन्धित एकाकीपनमा केन्द्रित थियो । यी फरक व्याख्याहरू पाठकको व्यक्तिगत अनुभव, सांस्कृतिक पृष्ठभूमि वा व्यक्तिगत दृष्टिकोणबाट उत्पन्न हुनसक्छन् ।
अर्को द्वन्द्व सिर्जना हुने विरोधाभासी व्याख्याहरू निम्त्याउने विशिष्ट वाक्य वा वाक्यांश हुन् । स्पष्टरूपमा वाक्य वा वाक्यांशको बारेमा पाठकको आफ्नै बुझाइ हुन्छ र पाठक यसलाई विभिन्न तरिकामा व्याख्या गर्छन् । पाठक वस्तुनिष्ठ हुनुपर्छ र लेखकको मनसायको बारेमा धारणाहरू बनाउन हतार गर्नुहुँदैन । लेखकको परिप्रेक्ष्यलाई विचार गर्दा लेखकले पाठकको व्याख्या भन्दा फरक अर्थको उद्देश्य राखेको हुनसक्छ । पाठकले लेखकको अभिप्रायसँग मिल्ने वैकल्पिक व्याख्या वा परिप्रेक्ष्यहरूबारे पनि विचार गर्नुपर्छ ।
अङ्ग्रेजीमा एउटा वाक्य छ, ‘आई लभ चिकेन’ (I love chicken) । यस वाक्यलाई नेपालीमा अनुवाद गर्दा ‘म कुखुरालाई माया गर्छु’ हुन जान्छ । वाक्यमा ‘म कुखुरालाई माया गर्छु’ व्याख्या वास्तवमा सन्दर्भ र पाठकको बुझाइको आधारमा फरक हुनसक्छ । थप सन्दर्भबिना, वाक्य दुई फरक तरिकामा व्याख्या गर्न सकिन्छ । वाक्यले मानिसलाई खानाको रूपमा कुखुराको मासु खान मनपर्छ भन्ने सङ्केत गर्दछ । यो वाक्यको सबैभन्दा सामान्य बुझाइ हो र खानासम्बन्धी सन्दर्भहरूमा प्रयोग गर्दा सामान्यतया अभिप्रेत अर्थ हो । तर, अर्को तरिकाले बुझ्दा व्यक्तिले जिउँदो कुखुरालाई पन्छीको रूपमा मन पराउँछ । वाक्यले जीवित कुखुराहरूप्रति प्रेम वा स्नेह छ भनेर बुझाउँछ । यहाँनिर लेखक र पाठकबिच असमझदारीको दूरी बढ्न सक्छ । छलफल भइरहेको लेखको समग्र विषयवस्तु अभिप्रेत अर्थ प्रायः वाक्य वरपरको सन्दर्भबाट अनुमान गर्न सकिन्छ । यद्यपि, यदि त्यहाँ कुनै थप सन्दर्भ उल्लेख गरिएको छैन भने यो सही अभिप्रेत अर्थ निर्धारण गर्न चुनौतीपूर्ण हुनसक्छ । त्यस्ता सम्भावित असमझदारीलाई सम्बोधन गर्न थप सन्दर्भको आवश्यक हुँदा लेखकले तिनीहरूको अभिप्रेत अर्थ स्पष्ट पार्नुपर्छ । विषयवस्तु, सन्दर्भ वा लेखकको परिप्रेक्ष्यबारे थप जानकारी समावेश गर्नाले पाठकहरूलाई “म कुखुरालाई माया गर्छु” जस्ता वाक्यको अभिप्रेत व्याख्या बुझ्न र सम्भावित भ्रमबाट बच्न मद्दत गर्न सक्छ ।
अर्को कुरा लेखक र पाठकबिचको सम्बन्धलाई प्रगाढ बनाउन पाठकको पनि उत्तिकै ठुलो भूमिका हुन्छ । लेखमा विभिन्न तरिकामा व्याख्या गर्न सकिने कुनै वाक्य वा वाक्यांश पायो भने पाठकले पनि स्पष्टीकरणको लागि प्रकाशककहाँ पाठकको पत्रको माध्यमबाट लेखकलाई सम्पर्क गर्नुपर्छ । आफ्नो अन्योल व्यक्त गर्दै अस्पष्ट कथनको अभिप्रेत अर्थबारे लेखकको प्रतिक्रिया बुझ्नुपर्छ भने पाठकसँग रचनात्मक संवादमा संलग्न हुँदै मुद्दालाई थप छलफल गर्न लेखक पनि तयार हुनुपर्छ । द्वन्द्वात्मक वा अभियोगात्मक भाषाबाट जोगिदै समझदारीमा पुग्न सहयोगी दृष्टिकोण अपनाउनुपर्छ । यदि विवाद जारी रह्यो भने लेखकले आफ्नो तर्कलाई बलियो बनाउन अतिरिक्त स्रोतहरू परामर्श गर्दै व्याकरण कुञ्जी र व्याकरणीय नियमहरूजस्ता अन्य स्रोतहरूको सहयोग लिनुपर्छ ।
अन्तमा, विशेषगरी भावना अभिव्यक्त गर्दा यस्तो विरोधाभासी अर्थ लाग्ने सम्भावना बढी हुन्छ । त्यस्ता सम्भावित असमझदारीलाई सम्बोधन गर्न लेखकले थप सन्दर्भ सामग्री प्रयोग गर्नुका साथै उपमा र रूपकहरू प्रयोग गर्दै पाठकहरूलाई उनीहरूको अभिप्रेत अर्थ बुझाउन थप व्याख्या गर्नुपर्छ । लेखको सुन्दरता प्रत्येक पाठकको विभिन्न भावनाहरू र विचारहरू जगाउने क्षमतामा निहित हुने हुँदा लेखकको उद्देश्य भनेको कुनै पनि अन्याल समाधान गर्न पाठकसँगको छलफललाई बढावा दिने हुनुपर्छ ।