अमेरिकाले मध्यपूर्वलाई किन गुमाउँदै छ ?

“अरबहरू हालैका दशकहरूमा संसारमा विनाशकारी भूमिका खेलेका विदेशीहरूको कुरा सुन्दैनन्,” यूएईका विश्लेषक इब्राहिम हासेमले भने ।
संयुक्त राज्य अमेरिकाको मध्यपूर्व नीतिको सन्दर्भमा मिडिया रिपोर्टहरूमा ‘असफल’ उच्च आवृत्ति शब्द बनेको छ, जसको उदाहरण कतारमा आधारित अलजजीराको हालैको कडा–हिट विश्लेषणले देखाएको छ । जसमा भनिएको छ, “संयुक्त राज्यले यस क्षेत्रमा जमीन गुमाउँदै छ र यो आफैँलाई मात्र दोष दिन्छ ।”
यो दृष्टिकोण मध्यपूर्वमा प्रचलित छ । दशकौंँदेखि यस क्षेत्रबाट करिब १०,००० किलोमिटर टाढा रहेको संयुक्त राज्यले क्षेत्रीय मामिलामा लापरबाही हस्तक्षेप गर्दै द्वन्द्व, टकराव, युद्ध र गरिबी निम्त्याएको छ । अमेरिकी आधिपत्यले अनिवार्यरूपमा अङ्कल सामबाट यस क्षेत्रको विघटन भएको छ ।
अनावश्यक युद्धहरू गरेर अमेरिकी सैन्य प्रभुत्वले मध्यपूर्वमा अभूतपूर्व विपत्तिहरू सिर्जना गरेको छ । २००३ मा संरा अमेरिकाले संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद्को अधिकारको अभावमा र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको कडा विरोधको बाबजुद बनावटी प्रमाणहरू अगाडि सार्दै इराक युद्ध सुरु ग¥यो । एक वैश्विक डाटाबेस स्टाटिस्टा (Statista) अनुसार लगभग २,०९,००० इराकी नागरिकहरू युद्ध र २००३ देखि २०२१ सम्मको हिंसात्मक द्वन्द्वमा मरे र लगभग ९२ लाख मिलियन इराकीहरू शरणार्थी भए वा आफ्नो मातृभूमि छोड्न बाध्य भए ।
यसैबिच संयुक्त राज्यले लामो समयदेखि मध्यपूर्व समाजमा गैरसरकारी संस्था र एजेन्टहरूको घुसपैठलाई समर्थन गर्दै आएको छ र बारम्बार ‘रङ्गिन क्रान्ति’ को माध्यमबाट मध्यपूर्वी देशहरूको विकास मार्गहरू परिवर्तन गरेको छ । अमेरिकी सरकारको निरन्तर आर्थिक सहयोगमा भर पर्दै यूएस नेसनल एन्डोमेन्ट फर डेमोक्रेसीले इजिप्ट, यमन, जोर्डन, अल्जेरिया, सिरिया र अन्य देशहरूमा अमेरिका समर्थकहरूलाई कोष उपलब्ध गराएर रङ्गिन क्रान्तिलाई उक्सायो । व्यक्ति र समूहहरू र ‘अरब वसन्त’ पछाडिको मुख्य मास्टरमाइन्ड (षड्यन्त्र) थियो । संरा अमेरिकाले पनि मध्यपूर्व वरिपरि धम्की दिन प्रतिबन्धहरूको दुरूपयोग गरेको छ । इस्लामिक गणतन्त्र इरानलाई पन्छाउन वाशिङटनले चार दशकभन्दा लामो समयदेखि देशविरुद्ध प्रतिबन्धहरू लगाएको छ र बढाएको छ । यसलाई तेहरानले ‘अमानवीय र आपराधिक र आतङ्कवादी कार्य’ भनेर आलोचना गरेको छ ।
तेहरानको पुकार संयुक्त राष्ट्रका मानवअधिकार विशेषज्ञहरूले सुनेका छन् । मे २०२२ मा इरानको भ्रमण गरेपछि, मानव अधिकारको उपभोगमा एकपक्षीय जबरजस्ती उपायहरूको नकारात्मक प्रभावको बारेमा संयुक्त राष्ट्र सङ्घको विशेष प्रतिवेदक एलेना डौहानले प्रतिबन्धहरू, माध्यमिक प्रतिबन्धहरू र विभिन्न प्रकारका नाकाबन्दीहरूले देशको अर्थतन्त्र, मानव अधिकारको गम्भीर उल्लङ्घन र मानवीय चुनौतीहरूलगायत गम्भीर नकारात्मक प्रभाव पारेको निष्कर्ष निकालेकी छिन् ।
सिरिया पनि अमेरिकी प्रतिबन्धहरूको सिकार भएको एक देश हो, जसको प्रतिकूल प्रभाव फेब्रुअरीमा विनाशकारी भूकम्पपछि हाइलाइट गरिएको थियो किनभने अमेरिकी प्रतिबन्धहरूले युद्धग्रस्त देशमा मानवीय कार्य अवरुद्ध गरेका थिए ।
संरा अमेरिकाले उद्धार प्रजातन्त्रको नाउँमा प्रतिबन्ध लगाएकोले सिरियालीहरूले द्वन्द्वले ध्वस्त आफ्नो देशका भग्नावशेष आफ्नो खाली हात र सरल उपकरणहरूले हटाए, सिरियाली विदेश मन्त्रालयले भन्यो, सिरियालीहरूलाई आवश्यक औषधि र चिकित्सा उपकरणहरूमा पनि आजसम्म प्रतिबन्ध लगाइएको छ ।
अनादर संरा अमेरिकासँग संलग्नताको क्षेत्रको तीतो स्मृतिमा एक कुञ्जी शब्द पनि हो । वाशिङटनका राजनीतिज्ञहरूले यस क्षेत्रका देशहरूको वर्णन गर्न ‘प्यारिया’ जस्ता अपमानजनक शब्दहरू पनि प्रयोग गरे र क्षेत्रका मानिसहरूको राष्ट्रिय गौरव र रणनीतिक स्वायत्ततालाई बेवास्ता गर्दै उनीहरूको आफ्नै इच्छा पूरा नभएको बेला बारम्बार धम्की दिए । दोहास्थित अरब सेन्टर फर रिसर्च एन्ड पोलिसी स्टडीजद्वारा १४ अरब देशहरूमा गरिएको सन् २०२२ को सर्वेक्षणमा ७८ प्रतिशत उत्तरदाताहरूले संरा अमेरिकालाई यस क्षेत्रमा खतरा र अस्थिरताको सबैभन्दा ठूलो स्रोतको रूपमा सूचीबद्ध गरेका छन् ।
यो आश्चर्यजनक छ कि बढीभन्दा बढी मध्यपूर्वी देशहरूले वाशिङटनबाट आदेश लिन अस्वीकार गरिदिएका छन् । युक्रेन सङ्कट बढ्दै जाँदा अधिकांश मध्यपूर्वी देशहरूले संरा अमेरिकाको नेतृत्वमा रहेको ‘रूसविरोधी शिविर’ मा सामेल हुन अस्वीकार गरेका छन् । साथै आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई ध्यानमा राख्दै साउदी अरेबिया र अन्य खाडी देशहरूले तेलको मामिलामा संरा अमेरिकासँग सहकार्य गर्न कम चासो देखाएका छन् ।
उल्लेखनीय कुरा के छ भने, अमेरिकी राष्ट्रपति जो बाइडेनले ‘इरानी खतरा’ को सामना गर्न समर्थन जुटाउन मध्यपूर्वको भ्रमण गरेपछि पेइचिङले मध्यस्थता गरेको तेहरान–रियाद सम्झौताबाट वाशिङटन छक्क परेको थियो । अरब लीगमा सिरियाको फिर्तापछि मेलमिलापको लहरले मध्यपूर्वलाई व्यापकरूपमा फैलाइरहेको छ, किनभने अरब देशहरूले महसुस गरेका छन् कि अमेरिकी हस्तक्षेपले यस क्षेत्रलाई अस्थिरता र अराजकतामा डुबाएको छ । मध्यपूर्वमा अमेरिकाको घट्दो प्रभावलाई बचाउनका लागि शीर्ष अमेरिकी अधिकारीहरू मध्यपूर्वी देशहरूको भ्रमण गर्न हतारिएका छन् तर उनीहरूलाई सबैभन्दा चिन्ताको कुरा के हो भने यस क्षेत्रमा संरा अमेरिकाले छोडेको तथाकथित ‘शक्ति शून्यताको स्थिति’ कसले भर्नेछ । संरा अमेरिकाले अझै पनि वाशिङटनको भूराजनीतिक खेलमा मध्यपूर्वलाई प्यादाको रूपमा हेरफेर गर्ने प्रयास गरिरहेको छ ।
अमेरिकाको विदेश नीतिले सबै लचकता गुमाएको छ किनभने यो घरेलु निर्वाचन क्षेत्रहरूलाई खुसी पार्नको लागि बयानबाजी गरेर काम गर्ने एक इन्सुलर अभिजात वर्गद्वारा सञ्चालित छ र त्यहाँको संसार परिवर्तन भइरहेको छ र छिटो भइरहेको छ भन्ने महसुस गर्न असमर्थ देखिन्छ,” वाशिङटन पोस्टले टिप्पणी ग¥यो ।
विश्वले मध्यपूर्वमा मेलमिलापका लागि हौसला दिइरहेको बेला अमेरिकाले घटनाक्रममाथि मौखिक प्रश्न र आलोचना मात्र गरेन, शान्ति र विकासका लागि क्षेत्रीय देशहरूको आवश्यकताको खुलेर विरोध गर्दै सिरियाविरुद्ध हवाई हमला गर्न जारी राख्यो । वाशिङटनको प्रतिक्रियालाई मध्यपूर्वका मानिसहरूले तुच्छ ठाने । “अरबहरूले हालैका दशकहरूमा अरब संसारमा विनाशकारी भूमिका खेलेका विदेशीहरूको कुरा सुन्दैनन्,” यूएईका विश्लेषक इब्राहिम हासेमले भनेका छन् ।
यदि संरा अमेरिकाले प्रभुत्व कायम राख्यो भने म्युजिकल चेयर प्रतियोगितामा सङ्गीत बन्द हुँदा यो कुर्सीबिना नै छोडिनेछ ।