ज्येष्ठ नागरिकहरूको स्वास्थ्य प्रवद्र्धन र रोग निवारण

विश्वको जनसङ्ख्या अभूतपूर्व गतिमा बढ्दै गर्दा ज्येष्ठ एवं वयस्क व्यक्तिहरूमा स्वास्थ्य प्रवद्र्धन र रोग निवारणको महत्व अझ बढी महत्वपूर्ण हुँदै गएको छ । मानिसहरू वृद्ध हुँदै जाने प्रक्रियामा धेरैजसो अवस्थामा दीर्घकालीन रोगहरू, अपाङ्गता, शारीरिक र संज्ञानात्मक कार्यहरूमा सामान्य गिरावट देखिँदै जान्छन् । तर, उपयुक्त स्वास्थ्य प्रवद्र्धन र रोग निवारणसँग सम्बन्धित रणनीतिहरू अपनाएर, जीवनको गुणस्तर सुधार्न, कार्यात्मक क्षमता बढाउन र ज्येष्ठ नागरिकहरूको आयु लम्ब्याउन सम्भव हुन्छ ।
ज्येष्ठ नागरिकको जनसङ्ख्या वृद्धि :
विश्वभरि ज्येष्ठ नागरिकहरूको अनुपात तीव्ररूपमा बढिरहेको छ । विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (डब्लुएचओ) का अनुसार ६० वर्ष वा सोभन्दा माथिका व्यक्तिहरूको सङ्ख्या २०५० सम्ममा दोब्बर हुने अपेक्षा गरिएको छ† लगभग २.१ अर्ब पुग्नेछ । यो जनसाङ्ख्यिकीय परिवर्तनले स्वास्थ्य सेवा प्रणालीहरू, अर्थतन्त्र र समाजमा महत्वपूर्ण चुनौतीहरू खडा गर्दछ । व्यक्तिहरू वृद्ध हुँदै गर्दा मुटुरोग, मधुमेह, क्यान्सर र श्वासप्रश्वाससम्बन्धी दीर्घकालीन रोगसहित विभिन्न स्वास्थ्य समस्याहरू अनुभव गर्नुपर्ने सम्भावना बढी हुन्छ । थप रूपमा, डिमेन्सिया (विस्मृति रोग), हड्डी–मक्किने रोग (ओस्टियोपोरोसिस) र जोर्नी दुख्ने समस्या (आर्थराइटिस) जस्ता स्वास्थ्यसम्बन्धी अवस्थाहरू बढी देखिन्छन्, जसले गर्दा स्वास्थ्य–सेवाको उपयोग र लागत दुवै बढ्ने गर्दछ ।
ज्येष्ठ नागरिकहरूको लागि स्वास्थ्य प्रवद्र्धन
स्वास्थ्य प्रवद्र्धनले व्यक्तिहरूलाई आफ्नो स्वास्थ्यलाई उन्नत बनाउन र रोग नियन्त्रण गर्न सक्षम बनाउँछ । ज्येष्ठ नागरिकहरूको लागि, यसको अर्थ उनीहरूको शारीरिक, मानसिक र सामाजिक कल्याणलाई कायम राख्न वा बढाउन मद्दत गर्ने जीवनशैली र व्यवहारहरू अपनाउनु हो । ज्येष्ठ नागरिकहरूको लागि स्वास्थ्य प्रवद्र्धन गर्ने प्रमुख उपायहरू निम्नलिखित छन् :
१. शारीरिक क्रियाकलाप :
नियमित शारीरिक क्रियाकलाप ज्येष्ठ नागरिकहरूमा गतिशीलता, शक्ति र समग्र शारीरिक स्वास्थ्य कायम राख्न महत्वपूर्ण हुन्छ । नियमित शारीरिक क्रियाकलापले दीर्घकालीन स्वास्थ्य समस्यायुक्त अवस्थाहरू रोक्न वा व्यवस्थापन गर्न, सन्तुलन र समन्वय सुधार गर्न, जमिनमा लड्ने जोखिम (Fall–risk) घटाउन र मानसिक स्वास्थ्य प्रवद्र्धन गर्न मद्दत गर्दछ । हिँड्नु, पौडी खेल्नु, योग गर्नुजस्ता क्रियाकलापहरू लाभदायक हुन्छन् र यिनलाई व्यक्तिका क्षमताहरू र प्राथमिकताअनुसार अनुकूलित गर्न सकिन्छ । विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको सिफारिसअनुसार ज्येष्ठ नागरिकले हरेक दिन ३० मिनेट (हप्तामा १५० मिनेट) जति मध्यम किसिमको (श्वासप्रश्वास बढ्ने, मुटुको धड्कन बढ्ने किसिमको) शारीरिक क्रियाकलापमा संलग्न हुनु फाइदाजनक मानिन्छ ।
२. स्वस्थ पोषण : पोषणले भरिएको सन्तुलित आहारले कुपोषण रोक्न, स्वस्थ तौल कायम राख्न र दीर्घकालीन रोगहरूको व्यवस्थापन गर्न मद्दत गर्दछ । ज्येष्ठ नागरिकहरूले फलफूल, तरकारी, अन्नबाली, चिल्लो, प्रोटिन र स्वस्थ बोसोको विविधता उपभोग गर्न ध्यान दिनुपर्छ । सही मात्रामा पानीको प्रयोग पनि महत्वपूर्ण छ । उपयुक्त पोषणले ओस्टियोपोरोसिस, मधुमेह र हृदय रोगहरूजस्ता अवस्थाहरूको व्यवस्थापन वा रोकथाम गर्न मद्दत गर्दछ ।
ज्येष्ठ नागरिकहरूको लागि पोषणसँग सम्बन्धित सिफारिसहरूः
क) पर्याप्त प्रोटिन सेवन : शरीरमा मांसपेशीको मात्रा र शक्ति कायम राख्न पर्याप्त मात्रामा प्रोटिन उपभोग गर्नु महत्वपूर्ण छ । ज्येष्ठ नागरिकहरूले आफ्नो आहारमा प्रोटिनका स्रोतहरू माछामासु, अण्डा, दाल र गेडागुडीहरू समावेश गर्नुपर्छ ।
ख) क्याल्सियम र भिटामिन डी : यी पोषक तत्वहरू हड्डी तथा जोर्नी एवं मांसपेशीको स्वास्थ्यको लागि आवश्यक छ । डेरी उत्पादनहरू दूध–दही, पनिर, हरियो पातदार तरकारी र माछा क्याल्सियमका राम्रा स्रोतहरू हुन् । भिटामिन डी सूर्यको प्रकाशको सहयोगमा हाम्रो शरीरमा निर्माण हुन्छ । त्यसको लागि दिउँसोको समयमा (विशेषगरी पहाडी र हिमाली भेगमा) पातलो कपडा लगाएर घाममा १–२ घण्टा बस्नु आवश्यक हुन्छ ।
ग) फाइबर/रेसादार खानेकुरा : फाइबरले भरिएको आहारले पाचन स्वास्थ्य कायम राख्न र कब्जियत रोक्न मद्दत गर्दछ । पोलिश नगरिएका अन्नबाली, तरकारी र फलफूल फाइबरका उत्कृष्ट स्रोतहरू हुन् ।
घ) हाइड्रेसन : ज्येष्ठ नागरिकहरूमा उमेरका साथसाथै विभिन्न रोगब्याधीका कारण तिर्खाको अनुभव कम भएको हुनसक्छ, जसले गर्दा पर्याप्त तरल पदार्थको उपभोगमा प्राथमिकता दिनु महत्वपूर्ण हुन्छ । ज्येष्ठ नागरिकमा पनि विशेषगरी डिमेन्सिया भएका ज्येष्ठ नागरिकहरूमा पानीको प्रयोगसम्बन्धमा स्याहारकर्ताले विशेष ध्यान दिनुपर्छ ।
ङ) नुन र चिनीको मात्रामा सीमित : नुन र चिनीको सेवन घटाउँदा उच्च रक्तचाप र मधुमेहजस्ता अवस्थाहरूको व्यवस्थापन गर्नमा मद्दत पु¥याउँछ । प्रशोधन तथा प्याकिङ गरिएका खानाको सट्टा ताजाखाना छनोट गर्दा यसमा सहयोग पुग्दछ ।
३. मानसिक स्वास्थ्य र संज्ञानात्मक कार्य : मानसिक स्वास्थ्य प्रवद्र्धनमा तनाव कम गर्ने, मुड सुधार्ने र संज्ञानात्मक कार्यलाई प्रवर्धन गर्ने गतिविधिहरू समावेश छन् । सामाजिक सञ्जालको प्रयोग, जीवनभर सिक्ने बानी र संज्ञानात्मक प्रशिक्षण अभ्यासहरूले मानसिक तीखोपन कायम राख्न र संज्ञानात्मक गिरावट रोक्न वा ढिलाइ गर्न मद्दत गर्दछन् । डिप्रेसन र चिन्ताजस्ता मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरूको समाधान गर्नु पनि समग्र स्वास्थ्य प्रवर्धनको लागि महत्वपूर्ण छ ।

४. सामाजिक संलग्नता र सामुदायिक संलग्नता :
सामाजिक संलग्नता ज्येष्ठ नागरिकहरूको लागि स्वास्थ्य प्रवद्र्धनको महत्वपूर्ण घटक हो । सामुदायिक गतिविधिहरूमा सक्रिय सहभागिता, स्वयंसेवा र सामाजिक ऐक्यबद्धता कायम राख्नाले मानसिक र भावनात्मक स्वास्थ्यमा सुधार हुनसक्छ । सामाजिकरूपमा संलग्न रहिरहने ज्येष्ठ नागरिकहरूमा राम्रो मानसिक स्वास्थ्य, डिप्रेसन दरहरू कम र संज्ञानात्मक गिरावटको जोखिम कम हुन्छ ।
सामाजिक अन्तरक्रिया, शारीरिक क्रियाकलाप र जीवनभर सिकाइको अवसर प्रदान गर्ने सामुदायिक कार्यक्रमहरूले ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई ठुलो फाइदा पु¥याउन सक्छ । यी कार्यक्रममा ज्येष्ठ नागरिक मिलन–केन्द्रहरू, फिटनेस कक्षाहरू, शैक्षिक कार्यशालाहरू र सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू समावेश हुन सक्छन् । ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई यस्ता गतिविधिहरूमा भाग लिन प्रोत्साहित गर्दा उनीहरूलाई शारीरिकरूपमा सक्रिय रहन र मानसिकरूपमा उत्प्रेरित रहन मद्दत गर्छ ।
५. निवारक स्वास्थ्य सेवाहरू :
नियमित स्वास्थ्य परीक्षण, स्क्रिनिङ र खोप स्वास्थ्य प्रवद्र्धनका आवश्यक रणनीतिहरू हुन् । स्वास्थ्य समस्याहरूलाई प्रारम्भिक अवस्थामा नै पत्ता लगाउनु र आवश्यक व्यवस्थापन गरी जटिलताहरू रोक्दै परिणामहरूलाई सुधार गर्दै लैजानु महत्वपूर्ण हुन्छ । नियमित रक्तचाप अनुगमन (हरेक पटक स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श गर्दा), मधुमेहको अनुगमन (हरेक ३–६ महिनामा) कोलेस्ट्रोल स्क्रिनिङ (कमसेकम वर्षमा एकपटक), क्यान्सर स्क्रिनिङ (उमेर र चिकत्सकीय सिफारिसमा) र खोप (जस्तैः फ्लु र निमोनिया खोप) जस्ता निवारक सेवाहरू ज्येष्ठ नागरिकहरूको लागि महत्वपूर्ण हुन्छन् ।
ज्येष्ठ नागरिकहरूमा रोग निवारण :
रोग निवारण रणनीतिहरूले रोगहरू देखिने क्रम र प्रभावलाई पनि कम गर्ने लक्ष्य राख्छन् । ज्येष्ठ नागरिकहरूको लागि यी रणनीतिहरू दीर्घकालीन रोगहरूको व्यवस्थापन र नयाँ स्वास्थ्य समस्याहरूको सुरुवात रोक्न विशेषरूपमा महत्वपूर्ण छन् । रोग निवारणका रणनीतिहरू निम्नलिखित हुन्छन् :
१. दीर्घकालीन रोग व्यवस्थापन :
मधुमेह, उच्च रक्तचाप र मुटुरोगजस्ता दीर्घकालीन रोगहरूको प्रभावकारी व्यवस्थापनले जटिलताहरू रोक्न र जीवनको गुणस्तर कायम राख्न आवश्यक छ । यसमा औषधिको प्रयोगसम्बन्धी चिकित्सकीय सिफारिसको पालना, यी रोगहरूसँग सम्बन्धित प्यारामिटरहरूको नियमित अनुगमन, जीवनशैलीमा परिवर्तन र स्वास्थ्य शिक्षाहरू समावेश छन् ।
२. चोटपटक र भुइँमा लड्ने अवस्थाको रोकथाम :
लड्ने अवस्था (Fall) ज्येष्ठ नागरिकहरूमा चोटपटक र अस्पताल भर्ना हुनुको प्रमुख कारण हो । लड्ने अवस्थाको रोकथामसँग सम्बन्धित रणनीतिहरूमा घर सुरक्षा मूल्याङ्कन, सन्तुलन र शक्ति प्रशिक्षण, दृष्टि र श्रवण जाँच र लड्नुसँग सम्बन्धित जोखिम बढाउने औषधिहरूको पहिचान गर्न औषधि समीक्षा समावेश छन् । सहायक उपकरणहरू जस्तै लट्ठी, वाकर, चस्मा आदिको प्रयोग र आफू बस्ने घरभित्रको वातावरणको परिमार्जनले पनि ज्येष्ठ नागरिकहरू लड्ने जोखिमलाई कम गर्न मद्दत गर्न सक्छ ।
खोप र प्रतिरक्षा : ज्येष्ठ नागरिकहरू रोग–प्रतिरक्षा प्रणाली कमजोर भएको कारण सङ्क्रमणहरूको लागि बढी संवेदनशील हुन्छन् । विभिन्न खोपहरूले इन्फ्लुएन्जा, निमोनिया र खटिराजस्ता सङ्क्रामक रोगहरू र तिनका जटिलताहरू रोक्न निकै नै महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् । सिफारिस गरिएका खोपहरू समयमै लगाउनाले ज्येष्ठ नागरिकको जनसङ्ख्यामा बिरामी हुने दर र मृत्युदरलाई पनि उल्लेखनीयरूपमा कम गर्न सकिन्छ ।
रोगको स्क्रिनिङ र प्रारम्भिक अवस्था पत्ता लगाउने : क्यान्सर (स्तन, ठुलो आन्द्राको क्यान्सर र प्रोस्टेट क्यान्सरजस्ता क्यान्सरहरूको स्क्रिनिङ), हड्डी–मक्किने रोग (ओस्टियोपोरोसिस) र मुटुसँग सम्बन्धित रोगहरूको नियमित स्क्रिनिङले प्रारम्भिक अवस्थामा नै रोग पत्ता लगाउन र हस्तक्षेप गर्न मद्दत पु¥याउँछ । यी अवस्थाहरूको प्रारम्भिक उपचारले रोगको थप जटिलतालाई रोक्न र रोगसँग सम्बन्धित परिणामहरू सुधार गर्न सकिन्छ । उमेर, लिङ्ग र व्यक्तिगत जोखिम अवस्थाहरूको आधारमा स्क्रिनिङसँग सम्बन्धित सिफारिसहरू भिन्न–भिन्न हुनाले स्वास्थ्यकर्मीको सिफारिसमा व्यक्तिगत स्क्रिनिङ योजना महत्वपूर्ण हुने गर्दछ ।
जीवनशैली परिमार्जन : स्वस्थ जीवनशैली व्यवहारहरू अपनाउँदा धेरै रोगहरूको सुरुवात रोक्न सकिन्छ । यसमा धूमपान छोड्ने, मद्यपान सीमित गर्ने, स्वस्थ तौल कायम राख्ने, तनाव व्यवस्थापन गर्ने र पर्याप्त निद्रा सुनिश्चित गर्ने रणनितिहरू समावेश हुन्छन् । जीवनशैली परिमार्जनले वृद्धावस्थामा देखिन सक्ने विभिन्न रोगहरूको विरुद्धमा रक्षाकवचको काम गर्दछ ।
निष्कर्ष
ज्येष्ठ नागरिकहरूमा स्वास्थ्य प्रवद्र्धन र रोग निवारणको महत्वलाई नजरअन्दाज गर्न सकिँदैन । विश्व जनसङ्ख्यामा वृद्धि हुँदै गर्दा रोगको पहिचान गर्ने र जटिलताहरू रोक्ने रणनीतिहरू अपनाउनु आवश्यक हुन्छ । शारीरिक क्रियाकलाप, स्वस्थ पोषण, मानसिक स्वास्थ्य, सामाजिक संलग्नता र निवारक स्वास्थ्य सेवाहरूमा ध्यान दिएर, हामी ज्येष्ठ नागरिकहरूको जीवनको गुणस्तर सुधार्न र दीर्घकालीन रोगहरूको बोझ कम गर्न सक्छौँ । दीर्घकालीन रोग व्यवस्थापन, चोटपटक रोकथाम, खोप रोगको स्क्रिनिङ र जीवनशैली परिमार्जनमार्फत प्रभावकारी रोग निवारणले ज्येष्ठ नागरिकहरूको जीवनस्तरलाई थप उन्नत बनाउन मद्दत पु¥याउन सक्छौँ । ज्येष्ठ नागरिकहरूको स्वास्थ्यमा लगानी गर्दा उनीहरूलाई मात्र फाइदा पुग्ने नभएर हाम्रो समग्र स्वास्थ्य सेवा प्रणाली र सामाजिक एवं आर्थिक अवस्थाको स्थिरतालाई पनि मजबुत बनाउनमा थप योगदान पु¥याउँछ ।
(ज्येष्ठ नागरिक स्वास्थ्य विशेषज्ञ डा. कँडेल राप्ती स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान दाङमा कार्यरत हुनुहुन्छ ।)

– स्वास्थ्य खबर पत्रिकाबाट