किन ल्याटिन अमेरिकी देशहरूसित अमेरिकी दबाबविरुद्ध सन्तुलन आवश्यक छ ?

अमेरिकीहरूले लामो समयदेखि ल्याटिन अमेरिकालाई आफ्नो ‘घर पछाडिको आँगन’ को रूपमा हेर्दै आएका छन् । वासिङ्टनका राजनीतिज्ञहरूले गहिरो महसुस गर्न सक्ने नोस्टाल्जियाको बावजुद यो चरित्रीकरण बढ्दो पुरानो राजनीतिक शब्दजस्तो देखिन्छ जुन संरा अमेरिकाको प्रभुत्वले भरिएको छ ।
१८२३ को मुनरो सिद्धान्तले यस अवधारणाको लागि प्रारम्भिक आधार तयार पारेको थियो, अमेरिकी महादेशका देशहरु अमेरिकी प्रभाव क्षेत्रभित्र रहेको दाबी गर्दै युरोपेली हस्तक्षेपलाई निषेध गरेका थिए । २० औँ शताब्दीको प्रारम्भमा, राष्ट्रपति थियोडोर रुजवेल्टको ‘बिग स्टिक डक्ट्रिन’ (ठुलो लट्ठी नीति) ले ल्याटिन अमेरिकामा अमेरिकी हस्तक्षेपलाई थप बलियो बनायो । २० औँ शताब्दीको मध्यमा, शीतयुद्धको सुरुवातसँगै, ‘घर पछाडिको आँगन’ शब्द अधिक सामान्य जस्तै भयो, जुन यस क्षेत्रमा सोभियत सङ्घको प्रभावलाई रोक्न संरा अमेरिकाको प्रयासको प्रतीक बन्यो ।
हालैका वर्षहरूमा, ल्याटिन अमेरिकी देशहरूसँग चीनको बढ्दो सम्बन्धका कारण अमेरिकी राजनीतिज्ञहरूले आफ्नो ‘घर पछाडिको आँगन’ मा बढी नै चासो देखाएका छन् ।
हालैका समाचारहरूका अनुसार ब्राजिलका राष्ट्रपति लुइज इनासियो लुला दा सिल्भाले यस वर्षको अन्त्यमा चीनसँग ‘दीर्घकालीन रणनीतिक साझेदारी’ बारे छलफल गर्ने योजना बनाउनुभएको छ । उहाँले ब्राजिल सरकारले चीनको बेल्ट एण्ड रोड इनिसिएटिभ (बीआरआई) मा सामेल हुने प्रस्ताव तयार गरिरहेको पनि बताउनुभयो ।
हाल, दक्षिण अमेरिकाका केही देशहरू मात्र बीआरआई आधिकारिकरूपमा सामेल भएका छैनन् । महादेशको सबैभन्दा महत्वपूर्ण देश भएकोले ब्राजिलले बीआरआईमा भाग लिएको खण्डमा चीनसँगको क्षेत्रीय सम्बन्धमा प्रभाव पार्ने सम्भावना छ ।
यस अवस्थाले ल्याटिन अमेरिकाले परिवर्तनशील विश्वव्यापी भूराजनीतिक परिदृश्यमा सक्रियरूपमा नयाँ सन्तुलन खोजिरहेको देखाउँछ । बढ्दो बहुध्रुवीय संसारमा, ल्याटिन अमेरिकाले आफ्नो विकासको लागि स्वतन्त्र बाटो खोज्नुपर्छ ।
संरा अमेरिकाले आफ्नो ‘घर पछाडिको आँगन’ मा भइरहेको परिवर्तनहरू स्वीकार गर्नुपर्छ । हालै, ल्याटिन अमेरिकामा रक्षाको लागि जिम्मेवार अमेरिकी दक्षिणी कमान्डका प्रमुख जनरल लौरा रिचर्डसनले अमेरिकाले यस क्षेत्रको लागि ‘मार्शल प्लान’ विचार गर्नुपर्ने सुझाव दिइन् ।
गत महिना, राज्य सचिव (विदेशमन्त्री) एन्टोनी ब्लिन्केनले आर्थिक समृद्धिको लागि संरा अमेरिकाको साझेदारीको मन्त्रीस्तरीय बैठकमा पश्चिमी गोलार्ध सेमिकन्डक्टर पहल सुरु गर्ने घोषणा गरे । त्यतिमात्र होइन ट्रेजरी सेक्रेटरी (अर्थमन्त्री) जेनेट येलेनले अमेरिकी राज्य सङ्गठनका अर्थमन्त्रीहरू र केन्द्रीय बैङ्क गभर्नरहरूको बैठकका अवसरमा ब्राजिलको भ्रमण गरिन् । अमेरिकी सञ्चारमाध्यमहरूले यी घटनाक्रमहरूलाई चीनको क्षेत्रीय प्रभावलाई सम्बोधन गर्ने उद्देश्यले प्रतिध्वनि भएको रूपमा व्याख्या गरेका छन् ।
तर, चीन, संरा अमेरिका र ब्राजिलजस्ता ल्याटिन अमेरिकी देशहरूको चाहनालाई हेर्दा शीतयुद्धको ‘घरपछाडिको आँगन’ रणनीतिलाई पुनः दावी गर्ने अमेरिकी प्रयासले अपेक्षित नतिजा ल्याउन नसक्ने कुरा प्रस्ट हुन्छ ।
चीन र ब्राजिलजस्ता ल्याटिन अमेरिकी देशहरू किन सहयोग सुदृढ गर्न इच्छुक छन् ? यो सहकार्य दुवै पक्षको विकास रणनीतिसँग मिल्दोजुल्दो छ । ब्राजिल–चीन अर्थतन्त्रको पूरकता लामो समयदेखि अपरिवर्तनीयरूपमा अगाडि बढेको छ । त्यहाँ अन्तर्राष्ट्रिय चिन्ताहरू छन् कि ब्राजिल चीनमा फलाम, तेल र भटमासजस्ता कच्चा मालको निर्यातमा धेरै निर्भर छ । यद्यपि, ब्राजिलको उत्पादनमा चीनको हालैको लगानी, ऊर्जा र दूरसञ्चार पूर्वाधार परियोजनाहरूमा सक्रिय सहभागिताले यी चिन्ताहरूलाई सम्बोधन गरेको छ । यी क्षेत्रहरू ब्राजिलको विकासका लागि पनि अत्यावश्यक छन् र दीर्घकालीनरूपमा ब्राजिलको आर्थिक रूपान्तरणलाई सजिलो बनाउन सक्छन् ।
संरा अमेरिका ब्राजिलजस्ता ठुला ल्याटिन अमेरिकी राष्ट्रहरूको लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण आर्थिक र व्यापार साझेदार भएकोले, यदि देशले नयाँ ‘मार्शल प्लान’ मार्फत ल्याटिन अमेरिकालाई विकास गर्न मद्दत गर्न साँच्चै इच्छुक भएको भए ल्याटिन अमेरिकी देशहरूले पक्कै पनि यसलाई स्वागत गर्नेछन् ।
सन् १९९० को दशकमा संरा अमेरिकाले आक्रामकरूपमा कुनै पनि छलफलबिना ‘वासिङ्टन कन्सेन्सस’ लाई बढावा दिएपछि, यसले मुख्यरूपमा ल्याटिन अमेरिकी उत्पादन र पूर्वाधारमा लगानीलाई बेवास्ता गरेको छ, चीनले आफ्नो ‘घर पछाडिको आँगन’ मानेको ठाउँमा प्रवेश गरेको घटनामा मात्र बढी ध्यान केन्द्रित गरेको छ ।
यस क्षेत्रमा चीनको उपस्थितिको जवाफमा वासिङ्टनको रणनीतिक चालहरू वास्तवमा जीत–जीत सहयोगलाई बढावा दिने उद्देश्य होइन, बरु चीनको विरोध गर्ने उद्देश्य हो । यसको उद्देश्य सहयोगमा संलग्न हुनु होइन तर चीनको प्रभावलाई घटाएर यसलाई क्षेत्रबाट बाहिर धकेल्नु हो । यो गतिशीलताले ल्याटिन अमेरिकी देशहरूलाई पक्ष छान्न बाध्य पार्छ र उनीहरूमाथि राजनीतिक र आर्थिक दबाब थप्छ ।
फराकिलो विश्वव्यापी स्तरमा, अमेरिकाको शून्य–योगफल दृष्टिकोणले बढ्दो प्रतिक्रियालाई उत्तेजित गरिरहेको छ, जसले थप देशहरूलाई चीनसँग सहयोग बढाएर अमेरिकी रणनीतिक दबाबलाई सन्तुलनमा राख्न खोजिरहेको छ ।
यद्यपि, आधिपत्यको मुख्य विशेषता यो हो कि यो सहभागीहरूको साथमा देखा पर्दैन तर एक प्रभावशाली ‘आभा’ लाई जोड दिन्छ । चीनलाई यस क्षेत्रबाट बाहिर धकेल्न र लामो समयसम्म ल्याटिन अमेरिकामा आफ्नो ‘नेता’ को रूपमा आफ्नो हैसियत कायम राख्न आफूसँग भएका स्रोतसाधनहरू प्रयोग गर्ने कि नगर्ने भन्ने वाशिङटनसित दुविधा रहेको छ ।
– ग्लोबल टाइम्स