छाया कम्प्लेक्स कमलपोखरीमाथि बनेको हो कमलपोखरी सार्वजनिक गुठीअन्तर्गत हो 

अदालतको फैसलाबमोजिम भारतको नोयडामा सन् २०२३ मा ३२ तल्ले जोडी भवन भत्काएको घटना हामीमा ताजै छ । ८ अर्ब खर्चमा सन् २००४ देखि निर्माण थालेको भवनको नक्सा स्वीकृत भएपनि मापदण्डविपरीत अन्तिम चरणमा अनियमित निर्माण गरेको कारण इलाहावाद उच्च अदालत र भारतीय सर्वाेच्च अदालतले भत्काउने आदेश गरेको थियो । उक्त भवन भत्काउन ३७०० किलो विष्फोटक प्रयोग भएको र १७ करोड खर्च लागेको बताइन्छ । सार्वजनिक सम्पत्ति जोगाउन अदालतबाट भएका त्यस्ता थुप्रै अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासहरू छन् ।
भक्तपुर बोडेस्थित साविक नीलबाराही–६ स्थित १५ रोपनी ९ आनामा फैलिएको ऐतिहासिक कमलपोखरी व्यक्तिको नाममा दर्ता भई कित्ताकाट र हक हस्तान्तरण भएपनि अदालतले प्रमाणका आधारमा सार्वजनिक कायम गरिदिएको विषय पनि सेलाएको छैन । २०२१ सालको नापीमा ‘पोखरी’ जनिएको उक्त कित्ता कालान्तरमा मालपोत कार्यालयका कर्मचारी र केही व्यक्तिबिचको मिलेमतोमा भक्तपुर जिल्ला अदालतमा मुद्दा भएको र व्यक्ति विशेषको नाममा दर्ता कायम गर्ने फैसला भई तत्कालीन वाग्मती अञ्चल अदालतले सदर गरेको आधारमा उक्त कित्ता जग्गा २०४२ सालमा कान्छी पोडेनीको नाममा दर्ता गरी विभिन्न व्यक्तिहरूलाई कि.का. गरी बेचबिखन बकसपत्रसमेत गरेका थिए । सो कार्यलाई मिति २०५१/१०/२२ र २०५५/१/१० मा अदालतले सदर गरेको भए पनि सार्वजनिक सरोकारको विषय भएकाले २०७५।३।१९ मा भक्तपुर जिल्ला अदालतले र २०८०/३/१ मा उच्च अदालत पाटनले सार्वजनिक पोखरी कायम गर्ने फैसला गरेको हो । हाल स्थानीय जनताको सक्रियतामा कमलपोखरी हराभरा र आन्तरिक पर्यटनको आकर्षण बन्दै छ ।
काठमाडौँ ठमेलस्थित कमलपोखरी वि.सं. १९६५ सालदेखि साविक पोता १८३ नं. श्री सिंहसार्थ बाहु भगवानको नाममा २६–८–०–० रोपनी भएकोमा २०३३ सालको नापीमा कि.नं. १६७ मा १२–१३–३–२ पोखरी र १०४० मा ०–९–२–३ डिलसमेत जम्मा क्षेत्रफल १३–७–२–१ रोपनी मात्र भई आधा पारियो । बाँकी करिब १३ रोपनी पोखरीको भाग कहाँ गयो ? साविक नक्साहरू खोतल्दा तत्कालीन श्री ३ चन्द्रशमशेरका छोरा केशरशमशेर, केशरका छोरा केयुरशमशेर, केयुरकी श्रीमति अम्बिका राणा, अम्बिकाको छोरा गोरख शमशेर (स्व. राजा वीरेन्द्रकी छोरी स्व. श्रुति शाहको श्रीमान्) देखि श्री ३ देव शमशेरको नाति हिमालय शमशेर, हिमालयकी छोरी प्रतिमा पाण्डे, प्रतिमाको श्रीमान् पृथ्वी बहादुर पाण्डे, पृथ्वीकी आमा छायादेवी पाँडे (सरदार भिमबहादुर पाँडेकी छोरी) भई छायादेवी प्रा.लि.सम्मको मिलेमत्तो वा सहभागिता देखिन्छ । त्यस्तै दरवारका कारिन्दा रङ्गनाथकी नातिनी विना पौडेल र दरवारका अर्का कारिन्दा राममणि आ.दि.का नातिनी सुधा पौडेल (जो गुठी संस्थानका उच्च ओहदाका कर्मचारी पनि थिए ।) समेत दुईजनासँग खरिद गर्ने शङ्करप्रसाद शाह (अम्बिका राणाको दाजु) र राजनीतिक संरक्षणमा सार्वजनिक सम्पत्तिमाथि खेलवाड गर्ने ४३ जना व्यवसायी समूहमध्येका पृथ्वीबहादुर पाण्डे, दीपकमान शेरचन, रास्वपा नेता सुमनविक्रम पाण्डे, महेश्वर प्रकाश श्रेष्ठ, सुहृदराज घिमिरे मात्र नभई पछाडिको ढोकाबाट प्रवेश गरी भवन उद्घाटन गर्ने मन्त्री योगेश भट्टराईसमेत जोडिएका छन् ।
कत्ता हरायो कमलपोखरीको आधा जग्गा ?
विक्रमशील महाविहारको पूर्वतिर रहेको कमलपोखरी तान्त्रिक विधिले बनाएको विश्वास छ । यस पोखरीको चारैतिर र बिचमा तान्त्रिक विधिले बनाएका इनारहरू थिए । कमलको फूल विहारको भगवानलाई दिनहुँ चढाएर नित्य पूजा–अर्चना गर्ने परम्परा थियो । पोखरीको डिलमा स्थानीयहरूले श्राद्धको पिण्ड सेलाउने परम्परा थियो । विहारको पोखरी तथा डिल संरक्षणको लागि विहारको गुठीसँग सम्बन्धित व्यक्तिलाई वार्षिक रु.१२५ मा ठेक (ठेक्का) दिने परम्परा थियो । वि.सं. १९७७ सालमा राणा शासनको समयमा बलजफ्ती श्री ३ चन्द्र शमशेरका छोरा केशर शमशेरले आफ्नो दरबारको शोभा बढाउन भनी आफ्नो दरबारको कम्पाउण्डभित्र पारेका थिए । वि.स. १९७८ मा पोखरीको डिलको सट्टाभर्ना दिने र पोखरी प्रयोग गरेवापत अघिको परम्पराबमोजिम वार्षिक रु.१२५ दिने भन्ने पत्र पठायो र रु.१२५ दिन थालियो । डिलको सट्टाभर्ना दिने कुरा भने कहानी मात्र बन्यो ।
भूमिसम्बन्धी ऐन, २०२१ लागु भएपछि हदबन्दीबाट गुठीको जग्गा जोगाउने नाममा २०२५ सालमा यस गुठीलाई राजगुठी मातहत छुटगुठीमा परिवर्तन गरियो । केशर शमशेरको मृत्यु पश्चात छोरा केयूरशमशेरले २०२५ सालताका पोखरीको केही भाग सुकाउने काम गर्दा यस्तो नगर्न गुठियारहरूले गरेको अनुरोध कसले सुन्ने ? यसरी वि.सं.१९६५ सालको रसिदअनुसार क्षेत्रफल २६.५ रोपनीमा फैलिएको पोखरी र डिलसमेत आफ्नो दरवारको कम्पाउण्डभित्र पारी नापीमा कि.नं. १६७ क्षेत्रफल १२–१३–२–२ मा सीमित पारियो । सत्ता र शक्तिको आडमा मोही नलाग्ने प्रकृतिको पोखरीमा दर्तावाला मोही कायम गराई २०४१ सालमा कि.नं. १६७ को पोखरीलाई समेत कित्ताकाट गरी १६१६ नं. कित्ता सुधा पौड्याललाई ०–६–०–० (६ आना) र कि.नं. १६१७ विना पौड्याललाई २–१०–०–० (२ रोपनी १० आना) राजीनामा गरी बाँकी कि.नं. १६१८ को ९–१३–२–२ (९ रोपनी, १३ आना, २ पैसा २ दाम) केयुर शमशेरले आफ्नै नाममा राखेको देखिन्छ ।
२०४१ सालमा केयुर शमशेरको मृत्युपछि २०४४ सालमा कि.नं. १०४० र कि.नं. १६१८ दुवै कित्ताहरू अम्बिका राणाको नाममा नामसारी भएको, २०४७ सालमा कि.नं. १६१६ र १६१७ रैतानी भई शङ्करप्रसाद शाहबाट पुनः प्रतिमा पाँडेकोमा गएको र कि.नं. १६१८ कित्ताकाट भई २४१२ क्षेत्रफल ९–९–२–२ सुरेसाय हाउजिङ प्रा.लि. मा गई सो कित्ता प्रतिमा पाँडे हुँदै २०६५ सालमा कि.नं. १६१६, १६१७, २४१२ छायादेवी कम्प्लेक्स प्रा.लि. को नाममा कायम भई १७ तल्ले छाया कम्प्लेक्स व्यापारिक भवन बनेको हुँदा उक्त भवन कमलपोखरीमाथि नै बनेको पुष्टि हुन्छ । त्यसो त छाया कम्प्लेक्स प्रा.लि. का अध्यक्ष पृृथ्वीबहादुर पाण्डेको एक टेलिभिजन अन्तर्वार्तामा कमलपोखरी कहाँ गयो भनी सोधिएको प्रश्नमा जवाफ दिंदै भवन पोखरीमाथि नै बनेको स्वीकार गरिसकेको छ ।

दैनिक पूजा, जात्रापर्व र संस्कार; जीवन्त प्रमाण
लिच्छविकालीन बिक्रमशील महाविहारलाई धर्मधातु महाविहार तथा राजविहारको नामले पनि चिनिन्छ । कमलपोखरी दैनिक पूजा, जात्रापर्व, संस्कार, आदिको लागि प्रयोग गरिँदै आएकोमा विवाद छैन । कमलपोखरी ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक तथा पूरातात्विक महत्व बोकेको नेवारी संस्कृति र सभ्यतासँग जोडिएको छ । पृथ्वीनारायण शाहको उपत्यका विजयपश्चात् श्री गरुड भगवानको नामको सुना बिर्ता ठमेललगायत भगवानलाई चढाएको वि.सं. १८३९ को लालमोहरलाई वि.सं. १८९३ सालमा सदर गरिएको इतिहास बोकेको कमलपोखरी र वरिपरीको डिल, पुरानो बाटो समेत ठेक (ठेक्का) दिने चलन भएको १९४६ देखिका आवर्जे लिखितहरू भागवत नरसिंह प्रधान लिखित थँ वहिल बिक्रमशील महाविहारको ऐतिहासिक पोखरी ‘कमलपोखरी’ भाग १ मा प्रकाशित छ । पोखरीमा घाँस उम्रेको र फोहर फाली सफा गर्नेबारे, काम गर्ने मोही रैतिहरूलाई खाजा खुवाउनेबारे, पोखरीको पर्खाल भत्केको बिग्रेको बनाउनेबारे, पोखरीको डिलको बारीमा फलेको भोगते, सुन्तला, बिमिरा बिक्री गरेको स्याहाबारे, पोखरीमा कमलको बिरुवालाई मलको रूपमा हाल्ने केराउ खरिद, पोखरीको चौतर्फी जग्गाको ठेकस्वरूप मो रु.४० दाखिला गरेको स्याहा, कमल पोखरीको दक्षिण डिलको साँध सोज्याउने सँधियार सुचेतसिहसँग जग्गा सट्टापट्टा गरेको वि.सं. १९५८ को स्याहा, वि.सं. १९५८ मै जनरल जितशमशेरको कम्पाउन्डभित्र पर्न गएको कमलपोखरीको डिलको जग्गा सट्टाभर्नाको लागि इमाडोलको जग्गा दिएकोबारे जनरल जितशमशेरको पत्र, पोखरीको निकासको लागि कुलो बनाउनेबारे आवर्जे, पोखरीमा फुलेको कमलको फूल र पातहरू बिक्रीबारे स्याहाजस्ता सयौँ लिखतहरू जीवन्त प्रमाणहरू हुन् ।

गुठी संस्थानको पत्र, सर्वाेच्च अदालतको दो.पा. आदेश
सर्वाेच्च अदालतको प्रश्नमा गुठी संस्थानले लिखित रूपमा पठाइएको जवाफमा– साविक लगत नम्बर १८३ नं. को २६–८–०–० मध्येको नापी हुँदा कायम कि.नं. १६७ को १२–१३–२–२ को जग्गा गुठी संस्थानअन्तर्गतको जग्गा भएको स्पष्ट पारेको छ । साथै सर्वाेच्च अदालतबाट मिति २०७३।१२।६ मा भएको दो.पा. आदेशमा सार्वजनिक जग्गा व्यक्तिको नाममा दर्ता हुनै नसक्ने उल्लेख छ –
विवादको कि.नं. १६७ र कि.नं. १०४० को साविक काठमाडौँ नगरपालिका वडा नं. २९ स्थित श्री सिंहसार्थ वाहु गरुड भगवानको नाममा रहेको भन्ने देखिएको छ । नापीको समयमा मिति २०३३।७।०१६ मा कि.नं. १६७ पोखरी र कि.नं. १०४० चौक जनिइ नापी भएको उक्त फिल्डबुक प्रतिलिपिबाट देखिएको छ । उक्त जग्गाहरू श्री सिंहसार्थवाहु गरुड भगवान गुठीको भएको भन्नेमा विवाद देखिएको छैन । विवादको जग्गामा गुठी संस्थानबाट मिति ०३९।२।२१ मा विपक्षी अम्बिकाको लोग्ने केयुर शमशेर जबरालाई दर्तावाला मोही कायम गरी निजको मृत्युपछि मिति २०४४।१०।२० मा निजको नामबाट विपक्ष अम्बिका राणाको नाममा मोही नामसारी गरी मिति २०४७।१०।१८ मा निजकै नाममा रै.प. गर्ने निर्णयसमेत भएकोमा गुठी संस्थानबाट उक्त निर्णय मिति २०४७।१२।१४ मा गुठी संस्थान ऐन, २०३३ को दफा २५(४) अनुसार बदर गरेकोमा सो उपर मुद्दा चली जिल्ला अदालत र पुनरावेदन अदालतबाट गुठी संस्थानको निर्णय बदर भएको देखिन्छ । तथापि, ऐनमा उक्त दफा २५(४) को व्यवस्था हेर्दा देवी देवता देवस्थल पर्व पूजा जात्रासँग सम्बन्धित धार्मिक एवं सार्वजनिक पर्ति जग्गा व्यक्तिको नाममा दर्ता नहुने व्यवस्था रहेको छ । सोही ऐनको दफा २६ (४) अनुसार दर्तावाला मोहीको हक समाप्त भएको अवस्था देखिन्छ । त्यस्तै दफा २७ (ख) अनुसार पर्ति जग्गामा मोही हक लाग्न सक्ने अवस्था देखिँदैन । पक्षहरूका बिचमा भएको मिति २०३३।९।३ को मिलापत्रबाट समेत विवादित जग्गामा भएको पोखरी र पोखरीको डिल चोक श्री सिंहसार्थ बाहु गरुड भगवानकै नाममा गुठी संस्थानअन्तर्गत दर्ता कायम राख्ने सर्त राखी मिलापत्र भएको अवस्था छ । सार्वजनिक जग्गा व्यक्तिको नाममा दर्ता भएमा जहिले पनि बदर हुन सक्ने अवस्था मालपोत ऐन, २०३४ को दफा २४ ले गरेको व्यवस्था समेत देखिँदा पुनरावेदन अदालत पाटनबाट समेत मिति २०७२।११।१० मा वादी दाबी पुग्न नसक्ने भनी भएको फैसलामा उपरोक्त गुठी संस्थान ऐन, २०३३ को दफा २५(४), २६(४), २७(ख) मालपोत ऐन, २०३४ को दफा २४ र प्रमाण ऐन, २०३१ को दफा ३, ५४ मुलुकी ऐन अ.वं. १८४कं, १८५ र ने.का.प. ०४१ को नि.नं.२१०३ पृष्ठ ७६२ मा प्रतिपादित सिद्धान्त समेतको प्रतिकूल भई त्रूटिपूर्ण हुँदा साविक न्याय प्रशासन ऐन, २०४८ तथा न्याय प्रशासन ऐन, २०७३ को दफा १२ को उपदफा (१) को खण्ड (क) र (ख) को अवस्था विद्यमान रहेको देखिँदा प्रस्तुत मुद्दा दोहो¥याई हेर्ने निस्सा प्रदान गरिदिएको छ । विपक्षी झिकाई लगाउका रिट नं. ०७१–ध्इ–०२५९ र ०७०–ध्इ–०७७८ का रिट निवेदनसमेत साथै राखी नियमानुसार गर्नू । सर्वाेच्च अदालतले थुप्रै मुद्दाको फैसलामा कयौँ नजीरहरू प्रतिपादन गरेका छन् । जुनसुकै तवरले व्यक्ति विशेषको नाममा जुनसुकै समयमा दर्ता नामसारी भएपनि साविकमा कुनै एक समय सार्वजनिक जनिएको भए त्यस्तो दर्ता नामसारी बदर हुनेमा दुविधा नै छैन ।

अब पालो जनदबाबको
सार्वजनिक सम्पतिको जगेर्ना गर्ने दायित्व केन्द्रीय र स्थानीय सरकारको मात्र नभई स्थानीय जनताको पनि हो । तर छाया सेन्टर ठूला व्यापारिक समूह, बैङ्कर तथा राजनीतिक आडमा बनेको हुँदा अनेक खालको तरङ्गहरू पैदा भएका छन् । यसमा एभरेष्ट बैङ्क, राष्ट्रिय वाणिज्य बैङ्क, नेपाल बैङ्क, एन.आई.डी.सी. बैङ्कलगायत वित्त व्यवस्थापक समूहको पनि चासोको विषय बन्दै आएको छ । सर्वाेच्च अदालत र न्यायाधीशहरू पनि दबाबमा देखिएका छन् । हाल सर्वाेच्च अदालतमा उत्प्रेषणसहितको रिट निवेदन २ थानका साथै नक्सा बदर, धितो बन्धकी बदर, गुठी रैतानी निर्णय बदर, मिलापत्र बदर, लिखत बदरसमेत १५ थान मुद्दा विचाराधीन छन् । सर्वाेच्चमा हाल विद्यमान १७ जना न्यायाधीशहरूमध्ये विश्वम्भरप्रसाद श्रेष्ठ, कुमार रेग्मी, हरिप्रसाद फुयाल, मनोजकुमार शर्मा, सपना प्रधान मल्ल, विनोद शर्मालगायत न्यायाधीशहरू हेर्न नमिल्ने सूचिमा परेका छन् । सर्वाेच्चकै रेकर्डअनुसार जम्मा ४५ पटक पेशी चढेकोमा १५ पटक हेर्न नमिल्ने, ५ पटक नभ्याउने, ६ पटक विपक्षीबाट स्थगित सूचीमा पर्दै आएबाट पनि यो अनुमान गर्न सकिन्छ । कमलपोखरी सार्वजनिक पोखरीकै रूपमा रहनुपर्छ भन्ने पक्षमा दुई दर्जन बढी कानुन व्यवसायीहरू निःस्वार्थ रूपमा पङ्क्तिबद्ध रहेका छन् भने व्यापारिक समूहबाट मोटो रकमको भरमा थुप्रै वरिष्ठ अधिवक्ता र अधिवक्ताहरूको आउजाउ देखिएका छन् । अब यो कमलको फूल फुलाउने र पानी जमाउने पोखरीको रूपमा मात्र नभई देशभरिका सम्पदाहरूको भविष्यसँग जोडिएको छ । यो सवाल अब कुनै एक समुदाय वा व्यक्ति विशेषको मात्र रहेन । यसलाई संस्कृति, सभ्यता र सम्पदा संरक्षणको महाअभियानको रूपमा हेरिन थालेको छ । तर सरकारी निकाय विशेषतः गुठी संस्थान, मालपोत कार्यालय तथा नापी कार्यालयको उदासिनता शङ्काको घेरामै देखिन्छ । त्यसकारण भ्रष्टाचार, अनियमितता, अख्तियार दुरुपयोग जस्ता राजनीतिक आवरणमा हुने विकृति विसङ्गतिको विरुद्ध स्थानीय जनता, सम्पदाप्रेमी मात्र नभई देशभरका सबै तह र तप्काका जनताको तर्फबाट व्यापक जनदबाब सिर्जना भइरहेको छ । यसलाई अन्तिम क्षणसम्म कायम राख्नुपर्नेछ ।