सी चिनफिङ – अफ्रिकाको सच्चा मित्र

‘हबरी, हबरी !’ भन्दै जब चिनियाँ राष्ट्राध्यक्ष सी चिनफिङले स्वाहिली भाषामा दर्शकहरूलाई अभिवादन गर्नुभयो, तान्जानियाको दार–ए–सलाममा रहेको जुलियस न्येरेरे अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्रमा खचाखच भरिएको सम्मेलन हलमा उपस्थित व्यक्तिहरूले चीन–अफ्रिका सम्बन्धका बारेमा सीको आधा घण्टाको भाषणमा झन्डै ३० पटक गडगडाहटपूर्ण ताली बजाए ।
सन् २०१३ को मार्चमा चीनको राष्ट्र प्रमुखको रूपमा निर्वाचित भएको केही दिनपछि सी चिनफिङको आफ्नो पहिलो विदेश भ्रमणको यो एउटा अविस्मरणीय क्षण थियो । पूर्वी अफ्रिकी देशमा आफ्नो भ्रमणको क्रममा सीले इमानदारी, वास्तविक परिणाम, आत्मीयता र असल विश्वासले चीनको अफ्रिका नीतिलाई मार्गदर्शन गर्दछ ।
विगत एक दशकमा चीनले सीको नेतृत्वमा असल मित्रताको सिद्धान्तका आधारमा अफ्रिकी महादेशसँगको ऐक्यबद्धता र सहयोगलाई निरन्तररूपमा नयाँ उचाइमा पु¥याएको छ ।
यस हप्ताको अन्तमा, यो आशाजनक यात्रा पेइचिङमा चीन–अफ्रिका सहयोग (FOCAC) को फोरम २०२४ शिखर सम्मेलनमा अर्को कोसेढुङ्गा बन्नेछ ।

सच्चा मित्रहरू सबैभन्दा मूल्यवान हुन्छन्
२०१४ मा जिम्बाब्वेका दिवङ्गत राष्ट्रपति रोबर्ट गेब्रियल मुगाबेको चीन भ्रमणको क्रममा सीले उहाँलाई चीनको सर्वोच्च कूटनीतिक प्रोटोकलको साथ स्वागत गर्नुभयो । पेइचिङको ग्रेट हल अफ द पिपुल बाहिर आयोजित स्वागत समारोहमा सीले गार्ड अफ अनरको समीक्षा गर्न अवलोकन मञ्चबाट बाहिर निस्कन ९० को दशकमा पुगेका मुगाबेलाई समर्थन गर्न आफ्नो हात दिनुभयो ।
अफ्रिकासँग व्यवहार गर्दा चिनियाँ नेताले इमानदारीको महत्वलाई जोड दिनुहुन्छ र चीनका कार्यहरूले उहाँका शब्दहरू पछ्याउँछन् ।
पछिल्लो फोकाक (FOCAC) शिखर सम्मेलन २०१८ मा पेइचिङमा आयोजित भएको थियो । आयोजकको रूपमा व्यस्त समय तालिकाको बाबजुद, नेता सीले भ्रमण गर्ने प्रत्येक अफ्रिकी नेतासँग एक्लाएक्लै भेट्न समय मिलाउनुभयो । २०१३ देखि सीले अफ्रिकाको पाँचवटा भ्रमणहरू गरिसक्नुभएको छ । उहाँले तान्जानिया, दक्षिण अफ्रिका, कङ्गो गणतन्त्र, जिम्बाब्वे, इजिप्ट, सेनेगल, रुवान्डा र मौरिससको यात्रा गर्नुभएको छ भने २०२३ देखि यतामात्र उहाँले कम्तिमा २० जना अफ्रिकी नेताहरूलाई चीनमा स्वागत गरिसक्नुभएको छ ।
“चीनले अफ्रिकाका सबै देशहरूसँग तिनीहरूको आकार, शक्ति वा धनको भेदभाव नगरी बढ्दो मैत्रीपूर्ण सम्बन्धलाई महत्व दिन्छ । चीनले सबै अफ्रिकी देशहरूलाई समानरूपमा व्यवहार गर्दछ र तिनीहरूसँग उनीहरूको स्रोत–सम्पदाको बाबजुद उनीहरूसँग सक्रियरूपमा सफलता हासिल गर्ने व्यावहारिक सहयोग विकास गर्दछ,” सीले एकपटक भन्नुभयो ।
अफ्रिका अफ्रिकी जनताको हो र अफ्रिकी मामिलाहरू अफ्रिकी जनताले निर्णय गर्नुपर्छ भने मान्यता उहाँ राख्नुहुन्छ ।
त्यसकारण, सीले अफ्रिकासँगको चीनको सम्बन्धमा ‘आफ्नो दृष्टिकोण’ प्रस्ताव गर्नुभएको छ : अफ्रिकी देशहरूको राष्ट्रिय अवस्थाअनुरूप विकासका मार्गहरू खोज्नेमा कुनै हस्तक्षेप नगर्ने† अफ्रिकी देशहरूको आन्तरिक मामिलामा कुनै हस्तक्षेप† अफ्रिकी देशहरूमा चीनको इच्छा नथोपर्ने† अफ्रिकालाई सहयोग गर्न राजनीतिक सञ्जालको कुनै संलग्नता नगराउने र अफ्रिकासँग लगानी र वित्तीय सहयोगमा स्वार्थी राजनीतिक लाभको खोजी नगर्ने ।
चाडका दिवङ्गत राष्ट्रपति इड्रिस डेबी इटनोले पटकपटक चीन–अफ्रिका सम्बन्ध समानतामा आधारित रहेको बताउनुहुन्थ्यो । “चीनले कहिल्यै पनि सबैलाई थाहा नभएको रूपमा काम गर्दैन, हामीलाई कहिल्यै हस्तक्षेप गर्दैन । यो अफ्रिकाका लागि धेरै महत्वपूर्ण छ,” उहाँ भन्नुहुन्थ्यो ।

खुसीको लागि टिकट
गतवर्ष जमलिक म्वाङ्गी कारिउकी र पेइचिङ जियाओटोङ विश्वविद्यालयका ४० भन्दा बढी केन्याका विद्यार्थी र पूर्व विद्यार्थीहरूले सीलाई पत्र लेखेका थिए ।
पत्रमा उनीहरूले चीनमा रेल सञ्चालन र व्यवस्थापनको अध्ययनका अनुभवहरू साझा गर्दै मित्रताको पुलको रूपमा काम गर्ने आकाङ्क्षा व्यक्त गरे । पत्रको साथमा उनीहरूले चिनियाँ नेतालाई एउटा विशेष उपहार पठाए : मोम्बासा–नैरोबी रेलवेमा चढ्ने टिकट ।
केन्याको शताब्दी पुरानो नयाँ रेलवे निर्माणको सपना चीनसँगको सहकार्यबाट साकार भयो । मे २०१७ मा सुरु भएको लगभग ४८० किलोमिटर फैलिएको रेलवेले हिन्द महासागरको ठुलो सहर मोम्बासालाई देशको राजधानी र सबैभन्दा ठुलो सहर नैरोबीसँग जोड्छ । यो केन्याको स्वतन्त्रतापछिको पहिलो आधुनिक रेलवे हो र यसलाई चीन र केन्या बिचको बेल्ट एन्ड रोड सहकार्यअन्तर्गत प्रमुख परियोजनाको रूपमा स्वागत गरिएको थियो ।
रेलवेले दुई सहरबिचको यात्राको समयलाई १० घण्टाभन्दा बढीबाट घटाएर करिब पाँच घण्टामा पु¥याएको छ । मोम्बासा बन्दरगाहमा भीड कम गरेको छ, उत्पादकहरूको लागि सञ्चालन लागत घटाएको छ र आपूर्ति श्रृङ्खला दक्षता सुधार गरेको छ । केन्याका रेलवे अधिकारीहरूका अनुसार यो परियोजनाले देशको जीडीपीमा २ प्रतिशतभन्दा बढी योगदान पु¥याएको छ ।
यस वर्षको सुरुमा विद्यार्थीहरूको पत्रको जवाफमा सीले चीन–केन्या र चीन–अफ्रिका मित्रता र सहयोगबाट लाभान्वित भएको र खुसीको बाटोमा चीनसँग जोडिएको देख्दा आफू खुसी भएको बताउनुभयो ।
मोम्बासा–नैरोबी रेलवे चीन र अफ्रिकी महादेशबिचको बृहत्तर सहयोगको एक झलकमात्र हो, जसलाई सीले ‘वास्तविक परिणामहरू’ लाई महत्व दिनुपर्छ भन्नुभयो । सन् २००० मा चीन–अप्रिका सहयोग (FOCAC) स्थापना भएदेखि चीनले अफ्रिकाका देशहरूलाई १०,००० किलोमिटरभन्दा बढी रेलमार्ग निर्माण वा स्तरोन्नति गर्न मद्दत गरेको छ । २० वटा सहयोग योजनाहरू, आठ ठुला पहलहरू र नौ कार्यक्रमहरू, लगभग १ लाख किलोमिटर राजमार्गहरू, लगभग ५ हजार पुलहरू, लगभग ५०० बन्दरगाह पोर्टहरू र लगभग ७० करोड प्रयोगकर्ता टर्मिनलहरू कभर गर्ने टेलिकम नेटवर्क सेवाजस्ता परियोजनाहरूमार्फत निर्माण वा स्तरोन्नति गरिएको छ ।
“अफ्रिकाको औद्योगीकरण ढिलो सुरु भयो र यसको आधार कमजोर छ । केबल पूर्वाधार सुधार गरेर, कनेक्टिभिटी प्रवद्र्धन गरेर र आर्थिक एकीकरण हासिल गरेर अफ्रिकाले ठुलो मात्रामा औद्योगिक उत्पादन गर्नसक्छ र औद्योगिक उत्पादनहरूको बिक्री बजारलाई प्रभावकारीरूपमा एकीकृत गर्नसक्छ,” इथियोपियाको एडिस अबाबा विश्वविद्यालयमा सार्वजनिक नीतिका प्राध्यापक कोस्टान्टिनोस बेर्हुटेस्फा कोस्टान्टिनोसले भन्नुभयो ।
सबैभन्दा धेरै विकासशील देश रहेको अफ्रिकामा दिगो विकास र औद्योगीकरण सुनिश्चित गर्न सीले महादेशको क्षमता निर्माणमा विशेष ध्यान दिनुभएको छ । “मानिसहरूलाई माछा दिनुभन्दा माछा मार्ने तरिका देखाउनु महत्वपूर्ण छ,” उहाँले भन्नुभयो ।
२०१८ को फोकाक (FOCAC) शिखर सम्मेलनमा, सीले अफ्रिकामा युवा अफ्रिकीहरूलाई सीप तालिम प्रदान गर्न अफ्रिकामा १० वटा लुबान कार्यशालाहरू स्थापना गर्ने र चीनले १ हजार मानिसहरूलाई उच्च क्षमताको पदहरूमा तालिम दिन सहयोग गर्ने घोषणा गर्नुभएको थियो । लुबान कार्यशाला व्यावसायिक तालिम प्रदान गर्ने चिनियाँ पहल हो ।
जिबूती लुबान कार्यशालाबाट स्नातक गरेका दर्जनौँ युवा अफ्रिकीहरू अफ्रिकामा खोलिएको पहिलो एडिस अबाबा–जिबुटी रेलवे परियोजनामा या त व्यवस्थापन पेशेवर वा प्राविधिकको रूपमा काम गर्छन् ।
केन्याको यातायात मन्त्रालयका अर्थशास्त्री र पूर्व स्थायी सचिव गेरिसोन इकियाराले भन्नुभयो, “नवीन विकासमा प्रतिभाको महत्वलाई अतिरञ्जित गर्न सकिँदैन ।” चीनले अफ्रिकी देशहरूलाई उनीहरूको जनसङ्ख्या लाभांशलाई विकास लाभमा परिणत गर्न मद्दत गरिरहेको उहाँले बताउनुभयो ।
परिवारजस्तै घनिष्ठ
चिरस्थायी मित्रतालाई सुदृढ गर्नका लागि सीले चीनले ‘सम्पर्कता’ को सिद्धान्तलाई पछ्याएको बताउनुभयो ।
चीन–अफ्रिका सम्बन्ध रातारात बनेको होइन । ५० वर्षअघि अफ्रिकी राष्ट्रहरू र अन्य विकासोन्मुख देशहरूले कसरी चीनलाई संयुक्त राष्ट्र सङ्घमा लगेका थिए भन्ने कुरा चिनियाँहरूले अझै स्पष्टरूपमा सम्झेका छन् ।
“चीन र अफ्रिका एउटै परिवारजस्तै घनिष्ठ छन् । चीनमा मेरो उमेरका मानिसहरू चीन–अफ्रिका मित्रताको न्यानो वातावरणमा हुर्केका छन् । हामी सबैको अफ्रिकामा गहिरो चासो छ… –अफ्रिका मित्रताजस्तै तजारा (TAZARA) रेलवे निर्माणबारे हामी सबै चीनका यादगार कथाहरूसँग परिचित छौँ,” सीले एक पटक भन्नुभयो ।
२०२३ मा तान्जानियाको आफ्नो यात्राको क्रममा, सी ७० चिनियाँ विशेषज्ञहरूलाई गाडिएको चिहानमा गएर श्रद्धाञ्जली गर्नुभयो । उनीहरूले चार दशकभन्दा अगाडि तान्जानियामा सहायता अभियानमा आफ्नो ज्यान गुमाएका थिए ।
सन् १९७० को दशक तान्जानिया र जाम्बियाको आर्थिक विकासको लागि महत्वपूर्ण थियो । चीन र अफ्रिकाबिचको बलियो सम्बन्धको प्रतीकको रूपमा रहेको तान्जानिया–जाम्बिया रेलवे निर्माणमा भाग लिन चिनियाँ सरकारले क्रमशः ५० हजारभन्दा बढी इन्जिनियरिङ र प्राविधिक कर्मचारीहरू पठाएको थियो ।
चिनियाँ र अफ्रिकीहरूले अप्ठ्यारो समयमा एकअर्कालाई सहयोग गर्ने यस्ता कार्यहरू आज पनि जारी छन् ।
२०१४ मा, लाइबेरिया, सियरा लियोन र अन्य पश्चिमी अफ्रिकी राष्ट्रहरूमाथि घातक इबोला महामारीले प्रहार गरेको थियो । ती देशहरू महामारीसँग लडिरहेका थिए जून १९७६ मा भाइरस पहिलोपटक पत्ता लगाइएपछिको सबैभन्दा ठुलो आक्रमण मानिएको थियो । त्यस विपत्तिको क्षणमा सहयोग प्रस्ताव गर्ने पहिलो देश चीन नै थियो । सहायता वितरणका धेरै चरणहरूमध्ये, चीनले सीको निर्देशनमा, आवश्यक सङ्ख्यामा महामारी रोकथाम सामग्री र मोबाइल प्रयोगशालाहरू प्रदान ग¥यो, चीनले पहिलोपटक विदेशमा सङ्क्रामक रोग उपचार केन्द्र निर्माण र सञ्चालन ग¥यो र चिकित्सा विशेषज्ञहरू पठायो ।
चिनियाँ सहयोगमा रोगबाट सङ्क्रमित धेरै लाइबेरियालीहरूलाई मृत्युको सङ्घारबाट बाहिर निकालियो । मे २०१५ मा विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले लाइबेरियामा इबोला महामारीको अन्त्यको घोषणा ग¥यो । धेरै महिनापछि, तत्कालीन लाइबेरियाली राष्ट्रपति एलेन जोन्सन–सरलिफले चीनको भ्रमण गर्नुभयो । उहाँहरूबिचको वार्ताको क्रममा, सीले देशको महामारीपछिको निर्माणको लागि थप सहयोगको वाचा गर्नुभयो । यस्ता भावनाहरू सधैँ आपसी हुन्छन् ।
अप्रिल २०१० मा, चीनको उत्तरपश्चिमी छिन्घाई प्रान्तको युसु काउन्टीमा गएको विनाशकारी भूकम्पपछि, कङ्गो गणतन्त्रले प्रभावित क्षेत्रमा विद्यालय निर्माण गर्न कोषको वाचा गरेको थियो ।
उच्च निर्माण लागतलाई ध्यानमा राख्दै चिनियाँ पक्षले देशलाई यसको सट्टा एउटा विद्यालय भवन वा पुस्तकालय प्रदान गर्न सुझाव दिएको थियो । यद्यपि, राष्ट्रपति डेनिस सासाउ न्गुएसोले आफ्नो देशको निर्णयमा जोड दिनुभयो र विद्यालयको नाम ‘चीन–कङ्गोली मित्रता प्राथमिक विद्यालय’ राख्नुभयो । दुई वर्षभित्र विद्यालय निर्माण सम्पन्न भयो ।
२०१३ मा कङ्गो गणतन्त्रको संसद्मा भाषण दिँदा सीले पुनर्निर्माण गरिएको विद्यालयका विद्यार्थीहरूको तर्फबाट कङ्गोली सरकार र जनताप्रति हार्दिक आभार प्रकट गर्नुभयो । “अहिले प्रभावित क्षेत्रका बालबालिकाहरूले फराकिलो नयाँ विद्यालय भवनहरू छन्, जहाँ उनीहरू शान्त वातावरणमा पढ्न र अध्ययन गर्न सक्छन् र खेलकुद मैदानमा दौडन र हाँस्न सक्छन्,” सीले भन्नुभयो ।
बाटो छोटयाउने र पुलहरूको निर्माण गर्ने
विगत दशकहरूमा, चीन–अफ्रिका सम्बन्धको हरेक महत्वपूर्ण विन्दुमा दुवै पक्षले दीर्घकालीन दृष्टिकोण राखेका छन्, नयाँ साझा हित र सहयोगका अवसरहरू पहिचान गरेका छन् र द्विपक्षीय सम्बन्धलाई नयाँ उचाइमा पु¥याएका छन् ।
सीले यस्तो उद्यमशील चीन–अफ्रिका भावनालाई ‘पहाडहरूबाट बाटो काट्ने र नदीहरूमा पुलहरू निर्माण गर्ने’ भनेर वर्णन गर्नुभएको छ । समस्याहरू समाधान गर्दा उहाँको दृष्टिममा ‘असल विश्वास’ लाई सम्मान गर्नुपर्छ ।
द्विपक्षीय व्यापारबाट लाभ लिनुहोस् । सीले अफ्रिका महादेशका नेताहरूसँग चीनमा अफ्रिकाको कृषि निर्यात विस्तार गर्नेबारे बारम्बार छलफलमा भन्नुभयो ।
गत वर्ष सेप्टेम्बरमा बेनिसका राष्ट्रपति प्याट्रिस टालोनको चीन भ्रमणको क्रममा, उहाँ र सीले संयुक्तरूपमा बेनिनका ताजा अनानास चीनमा निर्यात गर्ने सम्झौतामा हस्ताक्षर गर्नुभयो र आधिकारिकरूपमा बेनिस अनानासका लागि क्वारेन्टाइन पहुँच प्रदान गरियो ।
जून २०२३ सम्ममा ११ अफ्रिकी देशहरूबाट १६ कृषि उत्पादनहरूले ‘ग्रीन च्यानल’ मार्फत चीनमा पहुँच प्राप्त गरेका छन्, थप अफ्रिकी विशेष वस्तुहरू चिनियाँ बजारमा प्रवेश गरेका छन् । यस वर्षको पहिलो सात महिनामा अफ्रिकाबाट चीनको आयात ४२६.६५ अर्ब युआन (लगभग ६० अर्ब अमेरिकी डलर) पुगेको छ ।
यस वर्षको जून महिनाको अन्त्यसम्ममा, चीनले २७ अल्पविकसित अफ्रिकी देशहरूका ९८ प्रतिशत वस्तुमा शून्य कर लगाउने र ३४ अफ्रिकी देशहरूसँग द्विपक्षीय लगानी प्रवद्र्धन र संरक्षण सम्झौताहरू र २१ अफ्रिकीहरूसँग दोहोरो कर उन्मुक्ति सम्झौताहरू हस्ताक्षर गरिसकेको छ ।
चीनको व्यापार प्रवद्र्धनका उपायहरूले अफ्रिकाको चीनतर्फको निर्यातलाई उल्लेखनीयरूपमा बढाएको छ, यसले चीनको बृहत्तर असल र साझा हितहरू पछ्याउने सिद्धान्तलाई झल्काउँछ । “त्यसो गर्दा, चीनले धेरै दिने र कम लिने, लिनुअघि दिने र फिर्ताको लागि माग नगरी दिने सिद्धान्तलाई पछ्याउँछ,” सीले फोकाक (FOCAC) को २०१८ पेइचिङ शिखर सम्मेलनमा भन्नुभएको थियो ।
संयुक्त राष्ट्र सङ्घीय विकास कार्यक्रमका पूर्व उप–देशीय निर्देशक र केन्याली अर्थशास्त्री हन्ना राइडरका अनुसार चीनसँगको सहयोगको एक परिभाषित विशेषता भनेको अफ्रिकीहरूको आवश्यकता हो ।
अझै पनि, पश्चिमी आलोचकहरूले अफ्रिकासँग चीनको सम्बन्ध ‘चिनियाँ नवउपनिवेशवाद’ भएको दाबी गर्छन् । यस्तो आरोपको जवाफ दिँदै अङ्गोलाका राष्ट्रपति जोआओ लोरेन्कोले चिनियाँ सञ्चारमाध्यमसँगको भर्खरैको अन्तर्वार्तामा भन्नुभयो, “उपनिवेश भनेको के हो भन्ने हामीले राम्ररी बुझेका छौँ । चीन यहाँ हामीलाई उपनिवेश बनाउन होइन, बरु हामीलाई सहयोग गर्न आएको हो ।”
आगामी दिनहरूमा चीन र अफ्रिकाका नेताहरूले साझा विकास र साझा भविष्यको उच्चस्तरीय चीन–अफ्रिका समुदायको निर्माणका लागि नयाँ योजनाहरू विकास गर्न भेला भएका छन् ।
“चुनौती र परिवर्तनको संसारमा चीन र अफ्रिकाले काँधमा काँध मिलाएर हात मिलाएर अघि बढ्नुपर्छ, एउटै विचारका दाजुभाइहरूले मात्र तगारो पार गर्न सक्छन्,” सीले भन्नुभयो ।