सिन्ह्वाको टिप्पणी – मापदण्डको पर्खाल र झूटका छालहरू : कसरी पश्चिमले ग्लोबल साउथको औद्योगिक विकासलाई सीमित गर्न खोज्छ ?

पेइचिङ । शताब्दीयौँदेखि पश्चिमी शक्तिहरूले विश्वभरका राष्ट्रहरूलाई आर्थिक शृङ्खलाको तल्लो तहमा झार्दै उपनिवेश बनाएका र लुटपाट गरेका छन् । औपनिवेशिक क्षेत्रहरूलाई कच्चा माल आपूर्ति गर्ने देशको रूपमा घटुवा गरिन्छ जबकि पश्चिमी शासकहरूले आफ्नो देशलाई औद्योगिक उत्पादनको इनामहरूले पोस्ने गर्छन् । यो केन्द्र–परिधि प्रणालीले उपनिवेशहरूलाई आर्थिक भाँडोहरूको रूपमा परिणत गरी छोडेको छ ।
राजनीतिक स्वतन्त्रता प्राप्त गरेपछि पनि, धेरै विकासोन्मुख राष्ट्रहरूले यस गाँसिएको आर्थिक निर्भरताबाट मुक्त हुन सङ्घर्ष गरिरहेका छन्, अझै तिनीहरूका पूर्वउपनिवेशहरूको दीर्घकालीन प्रभावको सामना गरिरहेका छन् ।
मानकहरू सेट गर्दै, अपग्रेडहरू अवरुद्ध गर्दै
धेरैजसो विकासोन्मुख देशहरूको लागि, कम प्रविधि उत्पादन क्षेत्रहरू सधैँ विकासको अपरिहार्य चरण भएको छ । यद्यपि, संरा अमेरिका र अन्य पश्चिमी देशहरूमा औद्योगिकीकरणको प्रारम्भिक अवधिजस्तै ती उद्योगहरूको विकास सामान्यतया उच्च स्तरको प्रदूषणको साथमा हुन्छ ।
पश्चिमा राष्ट्रहरूले आफ्नो आधुनिकीकरणको क्रममा प्रदूषण र उत्सर्जनका लागि आफ्नै ऐतिहासिक जिम्मेवारीहरूलाई बेवास्ता गर्ने छनोट गरे पनि, तिनीहरू सक्रियरूपमा विकासशील देशहरूलाई हरित औद्योगिकीकरणको लागि आवश्यक वित्तीय र प्राविधिक सहयोग प्रदान गर्न असफल भएका छन् । बरु, तिनीहरूले विकासशील र विकासोन्मुख देशहरूमाथि कडा वातावरणीय मापदण्डहरू लगाउँछन् जसले आर्थिक विकासको लागि चाहने यी राष्ट्रहरूको प्रगतिमा बाधा पु¥याउँछ ।
गत वर्ष, युरोपेली सङ्घले कार्बन बोर्डर समायोजन संयन्त्र पेस ग¥यो, जसले विदेशबाट आयात गरिएका कार्बन–सघन उत्पादनहरूमा उच्च शुल्क लगाउँछ । त्यस्तै, बेलायत र संरा अमेरिकाले तुलनात्मक नीतिहरू विकास गरिरहेका छन् ।
लन्डन स्कूल अफ इकोनोमिक्स एन्ड पोलिटिकल साइन्सले गत वर्ष सार्वजनिक गरेको एक अध्ययनले अफ्रिकाले कार्बन मेकानिज्मको असर बेहोर्ने देखाएको छ । प्रक्षेपणहरूले ईयूमा एल्युमिनियम निर्यातमा १३.९ प्रतिशत गिरावट र इस्पात निर्यातमा ८.२ प्रतिशत कमी देखाउँदछ ।
विश्लेषकहरूले औँल्याएका छन् कि पश्चिमी राष्ट्रहरूले कम–कार्बन औद्योगिक मूल्य श्रृङ्खलामा उच्च भूमिको नियन्त्रण कब्जा गर्न कार्बन अतिरिक्त शुल्कहरू प्रयोग गर्छन् ।
विकासोन्मुख देशहरूसँग दुईवटा विकल्पहरू छन् : या त भारी कार्बन अतिरिक्त शुल्कको महत्वपूर्ण प्रभाव वहन गर्ने वा पश्चिमबाट हरित प्रविधि र उपकरणहरू आयात गर्न प्रिमियम तिर्न बाध्य हुने । विकासशील अर्थतन्त्रको हरित सङ्क्रमणको लागि कुनै पनि विकल्प अनुकूल छैन ।
नियमहरूको पुनर्लेखन
लामो समयदेखि पश्चिमी राष्ट्रहरूले अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र आर्थिक नियमहरू सेट गर्ने प्रक्रियामा प्रभुत्व जमाउँदै आएका छन् । यद्यपि, विकासशील देशहरू अगाडि बढ्दै जाँदा यी विद्यमान नियमहरू पश्चिमी चासोहरूको रक्षा गर्न असफल हुन्छन् ।
जवाफमा, संरा अमेरिकाको नेतृत्वमा पश्चिमी राष्ट्रहरूले विकासको ठाउँ र उदीयमान अर्थतन्त्रहरूको लागि उपलब्ध अवसरहरू निचोड गर्दै नियमहरूलाई विभिन्न तरिकामा पुनर्लेखन गर्ने प्रयास गर्छन् ।
बौद्धिक सम्पत्तिमा, संरा अमेरिका र पश्चिमले सन् १९८० र १९९० को दशकमा बौद्धिक सम्पत्ति (आईपी) अधिकारको व्यापार–सम्बन्धित पक्षहरूमा भएको सम्झौतामा वार्ताका लागि आक्रामकरूपमा जोड दिए । विकासोन्मुख राष्ट्रहरूलाई विकसित राष्ट्रहरूको कडा बौद्धिक सम्पत्ति (आईपी) सुरक्षा मापदण्डहरू अपनाउन दबाब दिए ।
जनवरी २०२३ मा, संरा अमेरिकाले एक उपकरणको रूपमा एकपक्षीय प्रतिबन्धहरू बढाउँदै बौद्धिक सम्पत्ति (आईपी) सुरक्षाहरूको दायरा र कार्यान्वयन विस्तार गर्दै २०२२ को अमेरिकी बौद्धिक सम्पत्ति संरक्षण ऐन लागू ग¥यो ।
यी उपायहरूमार्फत, संरा अमेरिका र यसका पश्चिमी सहयोगीहरूले आफ्नो दीर्घकालीन प्राविधिक प्रभुत्व कायम राख्ने, उन्नत प्रविधिहरूलाई विकासोन्मुख देशहरूमा पुग्नबाट रोक्न र विकासोन्मुख राष्ट्रहरूको औद्योगिक स्तरोन्नतिको बाटोमा अवरोध गर्ने लक्ष्य राखेका छन् ।
औद्योगिक नीतिको सन्दर्भमा, संरा अमेरिकाले अवस्थित विश्वव्यापी आपूर्ति र औद्योगिक चेनहरूलाई कमजोर पार्दै प्रमुख उद्योगहरू र मुख्य प्रविधिहरूमा एकाधिकार नियन्त्रण गर्न ठुलो मात्रामा, विशेष र भेदभावपूर्ण उपायहरू लागु गरेको छ ।
मुद्रास्फीति न्यूनीकरण ऐन र चिप्स (CHIPS) र विज्ञान ऐनजस्ता कानुनहरू संरा अमेरिकाले उच्च प्रविधि क्षेत्रहरूमा आफ्नो विश्वव्यापी नेतृत्व कायम राखेको सुनिश्चित गर्न पेस गरिएको छ ।
एक प्रमुख निकल उत्पादक देश, इन्डोनेसियाले आफ्नो घरेलु उद्योगलाई बढावा दिन २०२० मा निकल अयस्क निर्यातमा प्रतिबन्ध लगाएको थियो । यद्यपि, युरोपेली सङ्घले विश्व व्यापार सङ्गठन (WTO) मा उजुरी दायर ग¥यो र २०२२ प्यानलको निर्णयमा मुद्दा जित्यो । इन्डोनेसियाली सरकारले आफ्नो विकासमा बाधा पु¥याउन विश्व व्यापार सङ्गठन (WTO) का नियमहरू प्रयोग गरेकोमा ईयूको आलोचना ग¥यो र अपिल दायर ग¥यो ।
संरा अमेरिकाले जानाजानी अवरुद्ध गरेको डब्ल्यूटीओको अपिल निकायको पक्षघातका कारण इन्डोनेसियाको अपिल लिम्बोमा छ ।
संरा अमेरिकाले तथाकथित उच्च पहुँच र उदाहरणहरूको अनुपयुक्त प्रयोगलगायतका विवादहरूको निकायको सम्बोधनमा चिन्ता जनाउँदै बारम्बार नयाँ न्यायाधीशहरूको नियुक्तिलाई अनुमोदन गर्न अस्वीकार गरेको छ ।
विकृतिहरू
पश्चिमी मापदण्ड र नियमका बाधाहरूका बाबजुद औद्योगिक स्तरोन्नति हासिल गर्न सफल भएका विकासोन्मुख देशहरूका लागि, यी राष्ट्रहरूलाई कलङ्कित गर्न पश्चिमा राष्ट्रहरूले विश्वव्यापी बहसमा आफ्नो प्रभुत्वको फाइदा उठाउँदै छन् । यसले थप नियन्त्रण र दमनको लागि बहानाको रूपमा कार्य गर्दै छ ।
चिनियाँ दूरसञ्चार कम्पनी हुवावे पश्चिमी स्मियर अभियानहरूको शिकारको प्रमुख उदाहरण हो । कम्पनीले आफ्ना उत्पादनहरूको मूल्य र किफायतिपनमार्फत विश्वव्यापी दूरसञ्चार बजारमा प्रतिस्पर्धात्मक धार हासिल गरेको छ ।
यद्यपि, हुवावेका पश्चिमी साथीहरूले निष्पक्ष बजार अवस्थाहरूमा प्रतिस्पर्धा गर्न सङ्घर्ष गर्दा, संरा अमेरिका र अन्य पश्चिमी देशहरूले हुवावेका उत्पादनहरूले ‘राष्ट्रिय सुरक्षा खतरा’ भएको दाबी गरे ।
तिनीहरूले आक्रामकरूपमा आफ्ना देशहरू र सहयोगीहरूलाई हुवावेका उत्पादनहरू खरिद गर्न निरुत्साहित गरे र कम्पनीविरुद्ध प्रतिबन्धहरूको श्रृङ्खला अगाडि सारे ।
यसबाहेक, चीनले विद्युतीय सवारी, पवन ऊर्जा र सौर्य ऊर्जाजस्ता क्षेत्रहरूमा तीव्रगतिमा विकास गरेको देख्दा, संरा अमेरिका र अन्य पश्चिमी देशहरूले चीनलाई ‘अधिक क्षमता’ को आरोप लगाउन थाले । उनीहरूले चीनका हरित ऊर्जा उद्योगहरूले सम्बन्धित चिनियाँ उत्पादनहरूमा भारी शुल्क लगाएर अन्तर्राष्ट्रिय बजारहरूलाई बाधा पु¥याइरहेको र धम्की दिइरहेको दाबी गरे ।
तथ्य यो हो कि जलवायु परिवर्तनलाई सम्बोधन गर्न आवश्यक पर्ने दबाबलाई ध्यानमा राख्दै, उच्च गुणस्तरको हरित ऊर्जा क्षमताको स्पष्ट विश्वव्यापी अभाव छ, अत्यधिक आपूर्ति होइन ।
तथ्याङ्कले देखाउँछ कि चीनले १०० भन्दा बढी देशहरू र क्षेत्रहरूसँग हरित ऊर्जा सहयोगमा संलग्न भएको छ र यसको वायु र सौर्य उत्पादनहरू विश्वका २०० भन्दा बढी देश र क्षेत्रहरूमा निर्यात गरिएको छ र हरित प्रविधिहरूमा पहुँचमा उल्लेखनीय सुधार भएको छ ।
“त्ी र सौर्य ब्याट्रीजस्ता क्षेत्रमा कम लागत र उच्च गुणस्तरमा हरियो प्रविधि उपलब्ध गराउने चीनजस्तो राष्ट्रलाई प्रतिबन्ध लगाउन चाहने राजनीतिज्ञहरू, यो विशुद्धरूपमा राजनीतिक एजेन्डा हो जुन आर्थिक तुलनात्मक लाभको दृष्टिकोणबाट कुनै अर्थ छैन,” अमेरिकी अर्थशास्त्री स्टीफन रोचले भन्नुभयो ।
स्वतन्त्रताको हनन
संयुक्त राज्य अमेरिका र अन्य पश्चिमी राष्ट्रहरूले ग्लोबल साउथका देशहरूको औद्योगिक स्तरवृद्धि रोक्न विभिन्न रणनीतिहरू प्रयोग गरे तापनि यी राष्ट्रहरू सधैँभरि विश्वव्यापी मूल्य शृङ्खलाको पिँढमा बस्ने भाग्य स्वीकारेका छैनन् ।
तिनीहरूसँग क्षमता, आवश्यकता र औद्योगिक विकासको उच्च तहहरूमा आरोहण गर्ने अधिकार छ । पश्चिमले लगाएको न्यून–अन्तको तालाबाट मुक्त हुन, धेरैभन्दा धेरै ग्लोबल साउथका देशहरूले आफ्नो स्रोत, जनसङ्ख्या र बजार फाइदाहरू प्रयोग गरिरहेका छन् ।
ईयूसँग इन्डोनेसियाको निकल निर्यात प्रतिबन्ध विवादमा अस्थायी प्रतिगमनका बाबजुद, देशले आफ्नो निकेल उद्योग स्तरवृद्धि गर्ने प्रयासहरू त्यागेको छैन ।
हालैका वर्षहरूमा, इन्डोनेसियाली सरकारले कच्चा निकल अयस्क निर्यातमा निर्भरतालाई उल्लेखनीयरूपमा घटाउँदै ब्याट्री, निकेल मिश्रण र स्टेनलेस स्टीलको विकासमा ध्यानकेन्द्रित गर्दै स्थानीयरूपमा निकल स्मेल्टरहरू निर्माण गर्न विदेशी कम्पनीहरूलाई प्रोत्साहन गर्ने नीतिहरू ल्याएको छ ।
आधिकारिक तथ्याङ्कले देखाउँछ कि इन्डोनेसियाको निकल–व्युत्पन्न निर्यात राजस्व २०१७ मा ४.३१ अर्ब अमेरिकी डलरबाट २०२३ मा ३४.४४ अर्ब डलरमा बढेको छ ।
इन्टरनेसनल बैङ्करका स्तम्भकार क्यारी स्प्रिङफिल्डले भन्नुभयो, “निकेल मूल्य श्रृङ्खलामाथि लैजानको लागि जकार्ताको अडान धेरै सफल भएको छ ।”
अन्य स्रोतसाधनले भरिपूर्ण ग्लोबल साउथका राष्ट्रहरूले पनि यस्तै बाटो पछ्याइरहेका छन् ।
अफ्रिकाको प्रमुख सुन उत्पादकहरूमध्ये एक बुर्किना फासोले गत वर्षको अन्त्यमा आफ्नो पहिलो सुन प्रशोधन केन्द्र निर्माण गर्न थालेको थियो । हालैका वर्षहरूमा, अफ्रिकाको सबैभन्दा ठुलो प्राकृतिक रबर उत्पादक आतेरी कोस्टले उत्पादन र प्रशोधन क्षमता बढाउन विदेशी लगानी र प्रविधिहरू आकर्षित गर्दै आएको छ ।
यसैबिच, बोलिभिया, चिली र अर्जेन्टिनाले आफ्नो लिथियम उत्पादनहरूको थप मूल्य बढाउनको लागि नयाँ निकासी प्रविधिहरू विकास गरेर र लिथियम कार्बोनेट प्लान्टहरू निर्माण गरेर आफ्नो लिथियम उद्योगलाई द्रुतगतिमा अगाडि बढाइरहेका छन् ।
उही समयमा, ग्लोबल साउथ देशहरूले आफ्नो प्राविधिक क्षमता र औद्योगिक विकासलाई बलियो बनाउन सहयोगलाई सुदृढ गर्दै छन् ।
संयुक्त राष्ट्र सङ्घ र बीआरआईजस्ता बहुपक्षीय संयन्त्रहरूमा, ग्लोबल साउथका राष्ट्रहरूले आफ्ना प्रयासहरूलाई पङ्क्तिबद्ध गरिरहेका छन्, जबकि क्षेत्रीय सहयोग प्रवद्र्धनमा दक्षिणपूर्व एसियाली राष्ट्रहरूको सङ्घ, अफ्रिकी सङ्घ र ल्याटिन अमेरिकी र क्यारिबियन राज्यहरूको समुदाय (सेलाक) जस्ता क्षेत्रीय सङ्गठनहरूले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् । ।
उदाहरणका लागि, अफ्रिकी एक्सपोर्ट–इम्पोर्ट बैङ्कले अफ्रिका कोको इनिसिएटिभमा आतेरी कोस्ट, घाना र क्यामरूनसँग साझेदारी गरेको छ, जसले कोको निर्यातलाई कच्चा मालबाट कोको पाउडरजस्ता मध्यवर्ती उत्पादनहरूमा रूपान्तरण गर्न खोज्छ । यो पहल अब कपास र काजुजस्ता अन्य उत्पादनहरूमा विस्तार भइरहेको छ ।