कोलोरेक्टल क्यान्सर : लक्षण, जाँच, पहिचान र रोकथामका उपाय

कोलोरेक्टर क्यान्सर भन्नाले ठुलो आन्द्रा र मलाशय तथा मलद्वारको क्यान्सर भन्ने बुझिन्छ । धेरैजसो कोलोरेक्टल क्यान्सर पोलिप भन्ने सानो मासु पलाएपछि नै सुरु हुन्छ । सामान्य अवस्थाका पोलिप विस्तारै ठुलो हुँदै जाने र क्यान्सरको रूप लिने गर्छन् । सामान्यतया कसैको ठुलो आन्द्रामा पोलिप देखिएको छ भने यसले ५ देखि १० वर्षपछि क्यान्सरको रूप लिन सक्छ, त्यसैले यसको समयमै उपचार भएमा पूर्णरूपमा निको पार्न सकिन्छ ।
कोलोरेक्टल क्यान्सर विश्वभर सबैभन्दा बढी हुने क्यान्सरमध्ये तेस्रो नम्बरमा पर्दछ र क्यान्सरबाट हुने मृत्युको दोस्रो प्रमुख कारण हो, जसले पुरुष र महिला दुवैलाई लगभग बराबर असर गर्छ । कोलोरेक्टल क्यान्सरले सबै जातीय र जातीय समूहहरूमा मानिसहरूलाई असर गर्छ र ४५ वर्ष वा माथिका मानिसहरूमा सबैभन्दा सामान्य हुन्छ ।

कोलोरेक्टल क्यान्सर कसरी थाहा पाउने ? लक्षणहरू के हुन् ?
कोलोरेक्टल क्यान्सरको सुरुको अवस्थामा खासै लक्षण देखिँदैन । तर, विस्तारै दिसामा रगत देखिने, दिसा गर्दा ¥याल जस्तो पदार्थ आउने, दिसा गर्न अप्ठ्यारो हुने अनि कहिलेकाहीँ दिसा गडबडी (कहिले कब्जियत हुने त कहिले पखाला लाग्ने) हुनु, घरी घरी दिसा लागिरहनेजस्ता लक्षण देखिन्छ । पेट दुख्ने, पेटमा असहज महसुस हुने, कहिले पेट फुल्ने त कहिले दुख्नेजस्ता लक्षण देखिन्छ । बारम्बार दिसा लागिरहेको जस्तो पनि हुने, तौल घट्ने, थकाइ लाग्नेजस्ता समस्या पनि देखिन थाल्छ ।

प्रमुख कारणहरू
कोलोरेक्टल क्यान्सर हुनुको प्रमुख कारण भनेको बढ्दो उमेर भए तापनि हाल युवा अवस्थामा पनि तीव्ररूपमा देखिएको पाइन्छ । तर, अधिकांश कोलोरेक्टल क्यान्सर जीवनशैलीका कारण हुन्छ भने थोरै सङ्ख्यामा मात्र वंशाणुगत कारणले भएको देखिन्छ ।
मोटोपना हुने, व्यायाम नगर्ने, अत्यधिक मात्रामा धूमपान र मद्यपान गर्ने, रातो मासु बढी खाने, धुवाँमा सेकेको खानेकुरा धेरै खाने, सागसब्जी कम खाने र रातो मासु तथा प्रशोधित खानेकुरा बढी खानेहरू ठुलो आन्द्रा क्यान्सरको जोखिममा हुन्छन् ।

कसरी रोक्ने ?
नियमितरूपमा स्क्रिनिङ गर्ने, ४५ वर्षको उमेर भएपश्चात् नियमित जाँच गर्नुपर्दछ । कोलोरेक्टल क्यान्सर (कोलोन वा मलाशयको क्यान्सर) रोक्नको लागि नियमित जाँच अनिवार्य छ । यदि तपाईँ ४५ देखि ७५ वर्षको हुनुहुन्छ भने नियमितरूपमा कोलोरेक्टल क्यान्सरको लागि जाँच गर्नुपर्दछ । यदि तपाईँ ४५ वर्षभन्दा कम उमेरमा हुनुहुन्छ र तपाईँ कोलोरेक्टल क्यान्सर हुने उच्च जोखिम समूहमा पर्नुहुन्छ वा यदि तपाईँ ७५ वर्षभन्दा माथि हुनुहुन्छ भने स्क्रिनिङको बारेमा डाक्टरसँग परामर्श गर्नुपर्दछ ।
कोलोरेक्टल पोलिप्स र कोलोरेक्टल क्यान्सरको सधैँ सुरूमा लक्षणहरू देखापर्दैनन् । त्यसैले, कोलोरेक्टल क्यान्सरको लागि नियमितरूपमा स्क्रिनिङ गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ ।
कोलोरेक्टल क्यान्सर समयमै निदान भएमा निको हुने रोग हो र लक्षणहरूको लागि प्रतीक्षा नगरी समयमै कोलोनोस्कोपी तथा अन्य जाँच गरी पत्ता लागेमा पूर्णरूपमा निको हुन्छ । यदि तपाईँ ४५ वर्षभन्दा माथिको हुनुहुन्छ वा लक्षण देखिएको सानो उमेरको हुनुहुन्छ भने कोलोरेक्टल क्यान्सरको उच्च जोखिममा र यो कोलोनोस्कोपी तथा अन्य जाँच गर्ने समय हो ।
यहाँ केही जोखिम कारकहरू छन् जुन ४५ वर्षअघि कोलोनोस्कोपी आवश्यक हुन सक्छ :
– कोलोन पोलिप्स वा क्यान्सरको पारिवारिक वा व्यक्तिगत इतिहास
– अल्सरेटिभ कोलाइटिस वा क्रोनको रोगजस्ता सूजन आन्द्रा रोगहरू
– केही आनुवंशिक अवस्थाहरू
– पारिवारिक एडेनोमेटस पोलिपोसिस आदि ।

स्क्रिनिङ परीक्षण विकल्पहरू :

१) दिसा जाँच
– ग्वायाकमा आधारित दिसामा रहेका अदृश्य रक्त परीक्षणले मलमा रगत पत्ता लगाउन रासायनिक ग्वायाक प्रयोग गर्छ । यो वर्षमा एकपटक गरिन्छ ।
– फेकल इम्युनोकेमिकल परीक्षणले दिसामा रगत पत्ता लगाउन एन्टिबडीहरू प्रयोग गर्छ । यो पनि वर्षमा एकपटक गरिन्छ । यसले थप संवेदनशीलता र विशिष्टता दर्साउँछ ।
– स्टुल डीएनए टेस्टले फेकल इम्युनोकेमिकल परीक्षण परीक्षणसँग जोड्छ, जसले स्टुलमा परिवर्तन भएको डीएनए पत्ता लगाउँछ । यो हरेक तीन वर्षमा एकपटक गरिन्छ ।

२) लचिलो सिग्मोइडोस्कोपी
यस परीक्षणको लागि, डाक्टरले तपाईँको मलाशयमा छोटो, पातलो, लचिलो, उज्यालो ट्युब राख्छन् । डाक्टरले मलद्वार भित्र र ठुलो आन्द्रा प्रणालीको तल्लो तेस्रो भागमा पोलिप्स वा क्यान्सरको जाँच गर्छ ।
कति पटक : प्रत्येक ५ वर्षमा वा प्रत्येक १० वर्षमा प्रत्येक वर्ष फेकल इम्युनोकेमिकल परीक्षणसँग ।

३) कोलोनोस्कोपी
डाक्टरले मलाशयभित्र पोलिप्स वा क्यान्सर जाँच गर्न लामो, पातलो, लचिलो, उज्यालो ट्युब प्रयोग गर्दछ । परीक्षणको क्रममा, डाक्टरले धेरैजसो पोलिप्स र केही क्यान्सरहरू फेला पार्न र हटाउन सक्छ । कोलोनोस्कोपी पनि एक अनुवर्ती परीक्षणको रूपमा प्रयोग गरिन्छ । यदि अन्य स्क्रिनिङ परीक्षणहरूमध्ये कुनै एकको समयमा असामान्य केही फेला प¥यो ।
कति पटक : प्रत्येक १० वर्षमा (कोलोरेक्टल क्यान्सरको बढ्दो जोखिम नभएका मानिसहरूका लागि) ।

४) सीटी कोलोनोग्राफी (भर्चुअल कोलोनोस्कोपी)
कम्प्युटेड टोमोग्राफी (सीटी) कोलोनोग्राफी, जसलाई भर्चुअल कोलोनोस्कोपी पनि भनिन्छ । एक्स–रे र कम्प्युटरहरू प्रयोग गरेर सम्पूर्ण बृहदान्त्रका छविहरू उत्पादन गर्दछ, जुन डाक्टरलाई विश्लेषण गर्नको लागि कम्प्युटर स्क्रिनमा प्रदर्शित हुन्छ ।
कति पटक : प्रत्येक ५ वर्ष ।

रोकथामका उपायहरू
जीवनशैलीलाई अलिकति अनुशासित बनाउन सकियो भने यो रोग लाग्ने सम्भावना कम हुँदै जान्छ । स्वस्थ जीवन नै यस रोगबाट बच्ने मूलमन्त्र हो । खानपिन र व्यायाममा ध्यान दिनेबित्तिकै धेरै हदसम्म यो रोग लाग्नबाट आफूलाई बचाउन सकिन्छ । त्यसका लागि फलफूल, सागसब्जी र रेसायुक्त खानेकुरा आफ्नो दैनिकीमा ल्याउनुपर्छ । दैनिक योग, व्यायाम गरी तौललाई नियन्त्रण गर्नुपर्छ । प्राकृतिक खानामा जोड गर्ने, जङ्क फुडको सेवनलाई बन्द गर्ने, मद्यपान र धूमपानबाट टाढै बस्नुपर्छ । यस्तो बानीसँगै ठुलो आन्द्राको क्यान्सरका लक्षणहरूबारे जानकारी राखेर बेलैमा यसलाई ध्यान दियौँ भने यसको निदान शतप्रतिशत सम्भव छ । जति छिटो स्वस्थ जीवनशैली अपनाउन थालिन्छ, ठुलो आन्द्राको क्यान्सर हुने सम्भावना त्यति नै परपर सर्दै जान्छ ।
विकसित देशमा नागरिक स्वयं ५० वर्षको उमेरपछि स्क्रिनिङका लागि जाने गरे पनि नेपालमा यसको अभ्यास भएको छैन । नेपालमा रोगका लक्षण देखिएपछि अथवा रोगले थलिएपछि मात्रै अस्पताल जाने चलन छ ।
कोलोरेक्टल क्यान्सरको सुरुको अवस्था छ भने शल्यक्रिया मुख्य उपचार हो । सुरुकै अवस्थामा थाहा भएमा शल्यक्रियामार्फत क्यान्सरलाई निर्मूल पार्न सकिन्छ । क्यान्सरको अवस्था अगाडि बढिसकेको छ भने रेडियोथेरापी र किमोथेरापीले यसलाई नियन्त्रणमा राख्न सकिन्छ । ठुलो आन्द्राको क्यान्सरको चरणअनुसार उपचारका विधिहरू फरक–फरक छन् । तर, उपचारभन्दा पनि यो रोग लाग्नै नदिनु राम्रो हो, जसबाट उपचार खर्च पनि जोगिन्छ ।
(कोलोक्टल सर्जन डा. साह नेसनल कोलोरेक्टल सेन्टर, काठमाडौँ, एभरेस्ट, फ्रन्टलाइन, नेपाल नेसनल हस्पटिल काठमाडौँ र काभ्या हस्पिटल जनकपुरमा कार्यरत छन् ।)