सामाजिक सञ्जाल र चिकित्सकः ऐतिहासिक, दार्शनिक र समकालीन विश्लेषण

प्रायः पुराना हिन्दी चलचित्रमा देखिने अदालतको कठघरामा जसरी, डाक्टरले ‘हजुर मद्यपान गर्नुहुन्छ, हजुर धूमपान गर्नुहुन्छ, हो कि हैन भन्नुस् ?’ भनियो । श्रीमान् र श्रीमती राखेर बनाइएको त्यो भिडियोमा कहिले डाक्टर, कहिले ल्याब रिपोर्ट र कहिले बिरामीलाई ‘ब्लर’ पनि नगरी ‘जुम ईन’ गरिएको हुन्थ्यो । मुटुरोगप्रति अलि बढी रूचि भएकाले मैले मुटुरोग विशेषज्ञले भनेको कुरा एकाग्र भएर हेरिरहेको थिएँ। जब डाक्सापबाट माथि उल्लेखित कुरा सुनँे र देखेँ, त्यो भन्दा बढी हेर्न सकिन र लागेँ यो लेख, लेख्नतिर । सामाजिक सञ्जालले आधुनिक समाजलाई नयाँ आयाम दिएको छ । यसले मानव सम्बन्ध, सञ्चार र पेसागत क्षेत्रहरूमा गहिरो प्रभाव पारेको छ, विशेषगरी चिकित्सा क्षेत्रमा । नेपाल र दक्षिण एसियामा चिकित्सकहरूको बिरामीको गोपनीयता उल्लङ्घन र डिजिटल विज्ञापनको प्रवृत्ति बढ्दो छ । यी गतिविधिहरूले चिकित्सकीय नैतिकतामाथि गम्भीर प्रश्नहरू उठाएका छन् । यो लेखले यस्ता अभ्यासहरूको नैतिक प्रभावहरूलाई जोड दिँदै यी व्यवहारहरूलाई ऐतिहासिक, दार्शनिक र समकालीन नैतिक कोणबाट विस्तृत रूपमा विश्लेषण गर्ने कोसिस गरेको छ ।
ऐतिहासिक पृष्ठभूमिः हिप्पोक्रेट्सदेखि आधुनिक नैतिकतासम्म
चिकित्सा क्षेत्रको नैतिकताको आधार पाँचौँ शताब्दी ईसापूर्वका हिप्पोक्रेट्ससम्म पुग्छ । उनलाई ‘चिकित्साशास्त्रका पिता’ मानिन्छ किनभने उनले चिकित्सालाई वैज्ञानिक र तर्कसङ्गत आधारमा स्थापित गरे । हिप्पोक्रेटिक शपथले बिरामीको गोपनीयता र अधिकारलाई पवित्र मानेको छ, जुन त्यस समयका ढोङ्गी उपचारकर्ताहरू र झारफुक गर्नेहरूको विरोधमा थियो । उनले चिकित्सकहरूलाई बिरामीको निजी जानकारीलाई गोप्य राख्न र उपचारमा प्रमाणमा आधारित दृष्टिकोण अपनाउन प्रेरित गरे ।
दक्षिण एसियाको सन्दर्भमा, प्राचीन आयुर्वेदिक ग्रन्थहरू सुश्रुत संहिता र चरक संहिताले पनि यस्तै नैतिक सिद्धान्तहरू प्रस्तुत गरेका छन् । सुश्रुत संहिताले चिकित्सकलाई बिरामीको गोपनीयता कछुवाले आफ्ना अङ्ग लुकाएझैँ सुरक्षित राख्नुपर्ने उल्लेख गरेको छ । त्यस्तै, चरक संहिताले नैतिकता उल्लङ्घन गर्ने चिकित्सकलाई ‘विष व्यापारी’ को संज्ञा दिएको छ । यी प्राचीन दस्तावेजहरूले चिकित्सकको कर्तव्य र बिरामीको अधिकारलाई स्पष्ट रूपमा जोड दिएका छन् ।
हिप्पोक्रेट्सपछि आएका ग्यालेनले भने मिथ्या विश्वास र गलत उपचार पद्धतिहरूलाई प्रोत्साहन गरे, जसले करिब एक हजार वर्षसम्म चिकित्साशास्त्रलाई गलत दिशामा डो¥यायो । यस्ता ऐतिहासिक उदाहरणहरूले देखाउँछन् कि ख्यातिको लोभ र गलत अभ्यासहरू चिकित्सा क्षेत्रमा नयाँ होइनन् । आज, सामाजिक सञ्जालले यी प्रवृत्तिहरूलाई नयाँ रूप दिएको छ । चिकित्सकहरूले टिकटक, युट्युब र इन्स्टाग्रामजस्ता प्लेटफर्महरूमा बिरामीको निजी जानकारी साझा गरेर सामाजिक मान्यताको खोजी गर्छन्, जुन हिप्पोक्रेट्स र सुश्रुतका आदर्शहरूको ठाडो उल्लङ्घन हो ।
दार्शनिक कोणः नैतिकता र सामाजिक मान्यता
चिकित्सक रोगका विशेषज्ञ मात्र होइनन्, समाजमा प्रतिष्ठित व्यक्तित्व पनि हुन् । यो सामाजिक प्रतिष्ठाले चिकित्सकहरूलाई सांसद, प्रधानमन्त्री, राष्ट्रपतिजस्तो उच्च ओहदासम्म पु¥याउन सक्छ । तर, यो प्रतिष्ठाको भोकले चिकित्सकहरूलाई नैतिक सीमाहरू नाघ्न प्रेरित गर्छ । फ्रान्सेली दार्शनिक माइकल फुकोले चिकित्सक–बिरामी सम्बन्धमा शक्ति सन्तुलनको कुरा उठाएका थिए । उनले बिरामीलाई वस्तु वा औजारको रूपमा नभई मानवको रूपमा हेर्नुपर्ने तर्क गरे । सामाजिक सञ्जालमा चिकित्सकहरूले बिरामीको निजी जानकारी साझा गर्दा फुकोको यो सिद्धान्तलाई चुनौती दिएको छ । यस्ता गतिविधिहरूले बिरामीलाई केवल सामाजिक सञ्जालको ‘कन्टेन्ट’ मा परिणत गर्छ, जसले चिकित्सकीय नैतिकतामाथि प्रश्न उठाउँछ ।
जर्मन दार्शनिक फ्रेड्रिक नीत्शेको ‘विल टु पावर’ सिद्धान्तले ख्यातिको भोकलाई शक्तिको चाहनासँग जोड्छ । नीत्शेले यस्ता चिकित्सकहरूलाई ‘कमजोर मन’ र ‘सामाजिक मान्यताका कैदी’ भन्न सक्थे । सामाजिक सञ्जालको युगमा, लाइक, कमेन्ट र फलोअरहरूको सङ्ख्याले चिकित्सकहरूको आत्मसम्मान र पहिचानलाई प्रभावित गरेको छ । नेपाल र दक्षिण एसियाको सन्दर्भमा, यो प्रवृत्ति विशेष रूपमा प्रबल छ किनभने यहाँको समाजले सामाजिक मान्यता र प्रतिष्ठालाई उच्च महत्व दिन्छ । चरक संहिताले यस्ता प्रवृत्तिलाई स्पष्ट रूपमा निन्दा गरेको छ ।
सामाजिक सञ्जालले चिकित्सकहरूलाई समाजसँग जोड्ने अवसर प्रदान गरेको छ तर यो अवसरले नैतिक पतनको जोखिम पनि ल्याएको छ । चिकित्सकहरूले बिरामीको गोपनीयता र नैतिकताप्रति सचेत रहनुपर्छ किनभने उनीहरूको कार्यले समाजमा दीर्घकालीन प्रभाव पार्छ ।
समकालीन अवस्थाः सामाजिक सञ्जाल र नैतिक उल्लङ्घन
नेपाल र भारतमा सामाजिक सञ्जालमा ‘सेलिब्रेटी डाक्टर’ को संस्कृति मौलाएको छ । टिकटक, युट्युब र इन्स्टाग्राममा चिकित्सकहरूले बिरामीको उपचारका भिडियो, निजी जानकारी र स्वास्थ्य सुझावहरू साझा गर्छन् । यस्ता भिडियोहरूले बिरामीको गोपनीयता उल्लङ्घन गर्नुका साथै चिकित्सक–बिरामी सम्बन्धमा विश्वासको सङ्कट निम्त्याउँछ ।
नेपाल मेडिकल काउन्सिलको आचारसंहिताले बिरामीको गोपनीयता र चिकित्सकीय नैतिकताको स्पष्ट मार्गदर्शन गरेको छ । यसले चिकित्सकहरूलाई बिरामीको सहमतिबिना कुनै पनि जानकारी साझा गर्न निषेध गरेको छ । तर, कार्यान्वयनको अभावले यस्ता उल्लङ्घनहरू रोकिएका छैनन् । सामाजिक सञ्जालमा केही चिकित्सकहरूले सामान्य जीवनपद्धति, जीवनशैलीका र आहारविहार कुराहरूमाथि भावनात्मक रूपमा प्रस्तुत गरी जनतालाई भ्रमित पार्ने प्रवृत्ति पनि बढेको छ । यस्ता अर्धसत्य र अवैज्ञानिक सुझावहरूले बिरामीको पूर्वाग्रह (confirmation bias) लाई पुष्टि गर्नुका साथै जनस्वास्थ्यमा जोखिम निम्त्याउँछ ।
नैतिक उल्लङ्घनका प्रभाव
सामाजिक सञ्जालमा बिरामीको गोपनीयता उल्लङ्घनले बिरामी–चिकित्सक सम्बन्धमा गम्भीर असर पार्छ । बिरामीले आफ्ना निजी जानकारी सुरक्षित नरहने डरले चिकित्सकमाथि भरोसा गुमाउन सक्छन् । यसले उपचार प्रक्रियालाई जटिल बनाउँछ । उदाहरणका लागि, यदि बिरामीको मद्यपान वा धूमपानजस्ता संवेदनशील जानकारी सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक हुन्छ भने, बिरामीले सामाजिक लाञ्छना र मानसिक तनावको सामना गर्नुपर्छ ।
साथै, गलत स्वास्थ्य सुझावहरूले जनतामा भ्रम र डर उत्पन्न गर्छ । यस्ता सुझावहरूले जनताको स्वास्थ्य व्यवहारमा नकारात्मक प्रभाव पार्छ र वैज्ञानिक चिकित्साप्रति अविश्वास बढाउँछ ।
विश्वव्यापी सन्दर्भ र तुलना
सामाजिक सञ्जालमा चिकित्सकहरूको यस्तो व्यवहार नेपाल र दक्षिण एसियामा मात्र सीमित छैन । विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन र अन्तर्राष्ट्रिय चिकित्सा सङ्गठनहरूले सामाजिक सञ्जालको नैतिक प्रयोगबारे मार्गदर्शन जारी गरेका छन् । अमेरिकामा हेल्थ इन्स्योरेन्स पोर्टाबिलिटी एन्ड अकाउन्ट्याबिलिटी एक्ट (एचआईपीएए) ले बिरामीको गोपनीयता उल्लङ्घनलाई गम्भीर अपराध मानेको छ । एचआईपीएए अनुसार, बिरामीको सहमतिबिना कुनै पनि जानकारी साझा गरेमा चिकित्सकलाई जरिवाना र लाइसेन्स रद्दसम्मको सजाय हुनसक्छ । भारतमा २०२३ ले पनि यस्तै प्रावधान राखेको छ । तर, नेपालमा यस्तो कडा कानुनी व्यवस्था नहुँदा सामाजिक सञ्जालमा चिकित्सकहरूको गतिविधि नियन्त्रण गर्न कठिन भएको छ । नेपाल मेडिकल काउन्सिलले यस्ता गतिविधिहरूलाई नियन्त्रण गर्न प्रयास गरिरहेको छ, तर प्रभावकारी कार्यान्वयनको अभाव छ ।
सामाजिक सञ्जालको सकारात्मक सम्भावना
सामाजिक सञ्जाल केवल नकारात्मक प्रभावमा सीमित छैन । यसले चिकित्सकहरूलाई जनस्वास्थ्य सचेतना फैलाउने अवसर पनि प्रदान गरेको छ । उदाहरणका लागि, कोभिड–१९ महामारीको समयमा नेपाल र भारतका चिकित्सकहरूले सामाजिक सञ्जालमार्फत मास्क लगाउने, खोप लिने र स्वास्थ्य सावधानी अपनाउने सन्देश प्रवाह गरे । यस्ता अभियानहरूले जनस्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पारे । तर, यस्ता सकारात्मक प्रयासहरू बिरामीको गोपनीयता र नैतिकताको सम्मान गर्दै गर्नुपर्छ ।
नैतिक समाधान र सुझाव यस्ता समस्याहरू समाधान गर्न निम्न उपायहरू अपनाउन सकिन्छ
कडा नियमन र कार्यान्वयनः नेपाल मेडिकल काउन्सिलले सामाजिक सञ्जालमा चिकित्सकहरूको गतिविधि निगरानी गर्न विशेष दिशानिर्देश जारी गर्नुपर्छ । बिरामीको सहमतिबिना कुनै पनि जानकारी साझा गर्न नपाइने नियम कडाइका साथ लागु गर्नुपर्छ । सामाजिक सञ्जालमा चिकित्सकहरूको गतिविधि अनुगमन गर्न विशेष टास्क फोर्स गठन गर्न सकिन्छ ।
चिकित्सकीय शिक्षा र सचेतनाः चिकित्सकहरूलाई बिरामीको गोपनीयता र नैतिकताको महत्वबारे नियमित प्रशिक्षण दिनुपर्छ । साथै, सामाजिक सञ्जालको दुरूपयोगले पेसागत र कानुनी जोखिम निम्त्याउन सक्ने कुरा सिकाउनुपर्छ ।
सामाजिक सञ्जाल साक्षरता : जनतामा सामाजिक सञ्जालमा देखिने स्वास्थ्य सुझावहरूको विश्वसनीयता जाँच्ने सचेतना फैलाउनुपर्छ । सरकार र गैरसरकारी संस्थाहरूले सामाजिक सञ्जाल साक्षरता अभियान चलाउन सक्छन् ।
कानुनी सुधार : नेपालमा एचआईपीएए जस्तै कडा गोपनीयता कानुनको आवश्यकता छ । बिरामीको डाटा सुरक्षित राख्न र चिकित्सकहरूलाई जवाफदेही बनाउन यस्तो कानुन अपरिहार्य छ ।
चिकित्सकहरूको आत्ममूल्याङ्कनः चिकित्सकहरूले आफ्नो पेसागत नैतिकता र सामाजिक सञ्जालको प्रयोगबारे आत्ममूल्याङ्कन गर्नुपर्छ । उनीहरूले ख्यातिको लोभभन्दा बिरामीको विश्वास र स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।
सामाजिक सञ्जालको भविष्य र चिकित्सा क्षेत्र
सामाजिक सञ्जालको प्रभाव भविष्यमा अझ बढ्ने निश्चित छ । चिकित्सकहरूले यसलाई जनस्वास्थ्य सचेतना, शिक्षा र सकारात्मक सन्देश प्रवाहको लागि प्रयोग गर्न सक्छन् । तर, यो प्रयोग नैतिक र जिम्मेवार हुनुपर्छ ।
उदाहरणका लागि, चिकित्सकहरूले सामान्य स्वास्थ्य सुझावहरू साझा गर्न सक्छन्, तर बिरामीको निजी जानकारी वा संवेदनशील डाटा प्रयोग गर्नुहुन्न । साथै, विज्ञापन र प्रचारका लागि सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्दा वैज्ञानिक प्रमाण र नैतिक मापदण्डलाई पालना गर्नुपर्छ ।
सामाजिक सञ्जालले चिकित्सकहरूलाई जनतासँग जोड्ने शक्तिशाली माध्यम प्रदान गरेको छ तर यसको दुरूपयोगले चिकित्सा क्षेत्रको पवित्रता र विश्वसनीयतामाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ । हिप्पोक्रेट्स र सुश्रुतका आदर्शहरूले बिरामीको गोपनीयता र नैतिकताको महत्व सिकाएका छन् । सामाजिक सञ्जालको सही प्रयोगले चिकित्सा क्षेत्रलाई थप पारदर्शी र प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ, तर यसका लागि कडा नियमन, शिक्षा र नैतिक जागरूकता अपरिहार्य छ ।
यदि यस्ता प्रवृत्तिहरूलाई नियन्त्रण गरिएन भने, चिकित्सा क्षेत्र केवल सामाजिक सञ्जालको कन्टेन्टमा सीमित हुनेछ र हिप्पोक्रेट्सको आत्मा सधैँ लज्जित रहनेछ । चिकित्सकहरूले आफ्नो पेसागत जिम्मेवारी र नैतिकताप्रति प्रतिबद्ध रहनुपर्छ, ताकि बिरामीको विश्वास र समाजको सम्मान कायम रहोस् ।
(लेखक एक चिकित्सक हुन् ।)