नर्सबिना गुणस्तरीय सेवा असम्भव

नेपालका निजी अस्पतालहरूमा कार्यरत नर्सहरूले तलब वृद्धिको माग गर्दै सुरु गरेको आन्दोलन एक महिना नाघिसकेको छ । यो आन्दोलन राष्ट्रव्यापीरूपमा फैलिएको छ, जसमा पोखराको मणिपाल शिक्षण अस्पतालदेखि काठमाडौँका प्रमुख निजी स्वास्थ्य संस्थाहरूसम्मका नर्सहरूले भाग लिएका छन् । नेपाल नर्सिङ एसोसिएसनको नेतृत्वमा सञ्चालित यो आन्दोलनले निजी अस्पतालहरूले सरकारी नर्सहरूको जस्तै तलब (मासिक ३४,७३० रूपैयाँभन्दा बढी) नदिने र श्रम शोषण गर्ने विषयमा जोड दिएको छ । हालका दिनहरूमा पोखरामा तलब १५,००० देखि २०,००० रूपैयाँमात्र पाउने नर्सहरूले हडताल गरेका छन्, जसले बिरामी सेवामा असर पु¥याएको छ । सरकारी स्तरमा १४ सदस्यीय समितिसमेत गठन भएको छ, तर नर्सहरूले १८ प्रतिशत वृद्धिको मागलाई १२.५ प्रतिशतमा झार्ने प्रयासलाई अस्वीकार गरेका छन् । यो आन्दोलनले नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीमा नर्सहरूको महत्वलाई उजागर गरेको छ, जसले निजी क्षेत्रमा श्रमिक अधिकारको प्रश्न पनि उठाएको छ ।
नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीमा नर्सहरूको भूमिका अपरिहार्य छ । उनीहरूले बिरामीको दैनिक हेरचाहदेखि आपत्कालीन सेवासम्मको जिम्मेवारी सम्हाल्छन् । ग्रामीण क्षेत्रका स्वास्थ्य चौकीहरूमा डाक्टरको अभावमा नर्सहरू नै प्राथमिक उपचारको मुख्य आधार बन्छन्, जसले मातृ तथा शिशु स्वास्थ्य, सङ्क्रामक रोग नियन्त्रण र सामुदायिक स्वास्थ्य कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्छन् । स्वास्थ्य मन्त्रालयका अनुसार, नर्सहरूले बिरामीको मनोबल बढाउने, औषधि वितरण गर्ने र स्वास्थ्य शिक्षा दिने काम गर्छन्, जसले स्वास्थ्य सेवाको ८० प्रतिशतभन्दा बढी भाग सम्हाल्छन् । विशेषगरी कोभिड–१९ महामारीमा नर्सहरूको योगदानले उनीहरूलाई ‘स्वास्थ्य सेनानी’ को रूपमा स्थापित गरेको छ । तर, नेपालमा नर्सहरूको सङ्ख्या अपर्याप्त छ र उनीहरूको कार्यभार अत्यधिक छ, जसले सेवा गुणस्तरमा असर पारिरहेको छ ।
विश्व बजारमा नर्सहरूप्रति हुने सम्मान र कामको माग असाधारण छ । विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) का अनुसार, विश्वमा २९ मिलियन नर्सहरू छन् । तर, ४.५ मिलियन नर्सको अभाव छ । विकसित देशहरूमा नर्सहरूलाई ‘स्वास्थ्य प्रणालीको मेरुदण्ड’ मानिन्छ, जसले उनीहरूको योगदानलाई सम्मान गर्दै उच्च तलब, सुविधा र प्रशिक्षण प्रदान गर्छन् । अमेरिका, क्यानडा र युरोपेली देशहरूमा नर्सहरूको माग उच्च छ, जसले वैदेशिकरूपमा ‘नर्सिङ नाउ’ (Nursing Now) जस्ता अभियानहरूमार्फत उनीहरूको अधिकार र सम्मानको पक्षमा काम गरिरहेका छन् । नेपालजस्ता विकासोन्मुख देशहरूबाट नर्सहरूको पलायनले यो मागलाई थप बढाएको छ तर यसले स्रोत देशहरूलाई चुनौती दिएको छ ।
विश्वका शीर्ष १० देशहरूमा नर्सहरूको तलब निकै आकर्षक छ, जसले नेपालसँग तुलना गर्दा ठुलो अन्तर देखाउँछ । यहाँ ती देशहरूको औसत वार्षिक तलब (USD मा) को सूची छ :

यी तलबले नर्सको विशेषज्ञता, अनुभव र कार्यस्थलअनुसार फरक पर्छन् । नेपालमा भने नर्सहरूको औसत तलब २५,००० देखि ६०,००० NPR मासिकमात्र छ, जसले उनीहरूलाई विदेशतिर आकर्षित गरिरहेको छ ।
नेपालबाट नर्सहरूको पलायन तीव्ररूपमा बढिरहेको छ । स्वास्थ्य मन्त्रालयका अनुसार, २००२ देखि मार्च २०२५ सम्ममा करिब ४५,४०० नर्सहरूले विदेश जान ‘भेरिफिकेसन लेटर’ लिएका छन् । नेपाल नर्सिङ काउन्सिल (NNC) बाट जारी हुने भेरिफिकेसन लेटर (Verification Letter) वा गुड स्ट्यान्डिङ सर्टिफिकेट (Good Standing Certificate) लिनुपर्छ । नेपाल नर्सिङ काउन्सिलका अनुसार, दर्ता भएका १००,००० नर्समध्ये १०–२० प्रतिशतले विदेश यात्रा गरेका छन् र थप ४०,००० ले कामको अवसर खोजिरहेका छन् । यो ‘ब्रेन ड्रेन’ ले नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीलाई कमजोर बनाएको छ, किनकि युवा नर्सहरू अमेरिका, बेलायत र अस्ट्रेलियातिर आकर्षित छन् । यसले नैतिक प्रश्न पनि उठाएको छ, जसमा नर्सहरूले आफ्नो देशको सेवालाई छोडेर वैदेशिक अवसर रोज्नुपर्ने बाध्यता छ ।
नर्सबिना स्वास्थ्य प्रणाली कसरी चल्न सक्छ ? यो प्रश्नले नेपालको वास्तविकतालाई प्रतिबिम्बित गर्छ । नर्सहरूले बिरामीको ८० प्रतिशत हेरचाह गर्छन्, जसबिना अस्पतालहरू ठप्प हुन्छन् । ग्रामीण क्षेत्रमा डाक्टरहरूको अभावमा नर्सहरू नै सेवा वाहक हुन् । उनीहरूको अनुपस्थितिमा महामारी नियन्त्रण, शल्यक्रिया सहयोग वा सामान्य उपचार असम्भव हुन्छ । डब्लुएचओका अनुसार, नर्सको अभावले स्वास्थ्य सेवाको ४० प्रतिशत घटाउँछ, जसले मृत्युदर बढाउँछ । नेपालमा यो आन्दोलनले नै प्रमाणित गरेको छ कि नर्सहरूको हडतालले बिरामीहरू प्रभावित भएका छन् । नर्सबिना स्वास्थ्य प्रणाली कल्पना गर्न सकिँदैन† यो त मेरुदण्डबिना शरीरजस्तै हो ।
नेपालमा वार्षिक नर्स उत्पादन र खपतमा ठुलो असन्तुलन छ । नेपालमा वार्षिक करिब ५,०००–६,००० नर्सहरू उत्पादन हुन्छन्, तर माग २०३१ सम्ममा ४३,००० नर्स चाहिने अनुमान छ, तर पलायनका कारण उत्पादनको ५० प्रतिशतभन्दा बढी खपत हुँदैन । यो असन्तुलनले स्वास्थ्य सेवालाई सङ्कटमा पारेको छ ।
हामीले नर्सहरूको तलब घण्टाको आधारमा निर्धारण गर्नुपर्छ । नेपालमा नर्सहरूको कार्यभार १२ घण्टासम्म पुग्छ, जसले थकान र त्रुटि बढाउँछ । उनीहरूको मेहनतको कदर गर्नुपर्छ । यसले वैदेशिक पलायन रोक्न पनि मद्दत गर्छ । प्राविधिक जनशक्तिको सम्मान राष्ट्रले गर्न सक्नुपर्छ । नर्सहरू जस्ता स्वास्थ्यकर्मीहरूलाई मात्र तलब नभई प्रशिक्षण, सुविधा र सामाजिक सम्मान दिनुपर्छ । सरकारले न्यूनतम तलब निर्देशिका कडाइका साथ लागू गर्नुपर्छ, जसले राष्ट्रिय स्वास्थ्य प्रणालीलाई मजबुत बनाउँछ ।
निष्कर्षमा, नेपालको स्वास्थ्य प्रणाली नर्सबिना सम्भव छैन । उनीहरूको आन्दोलनले मात्र होइन, वैश्विक र राष्ट्रिय तथ्याङ्कहरूले पनि यो सत्य प्रमाणित गर्छन् । यदि हामीले नर्सहरूलाई सम्मान, उचित तलब र अवसर नदियौँ भने स्वास्थ्य सेवाको भविष्य सङ्कटपूर्ण हुनेछ । राष्ट्रिय नीतिमा परिवर्तन ल्याएर नर्सहरूलाई कायम राख्नुपर्छ अन्यथा हामी आफ्नै स्वास्थ्यको जड काट्न पुग्छौँ । यो समय हो नर्सहरूलाई प्राथमिकता दिने ।