पृथ्वी जोगाउन राष्ट्रसङ्घीय वातावरण सभाले खेल्नुपर्ने भूमिका

विश्वव्यापी रूपमा भूराजनीतिक चुनौती र तनाव बढ्दै जाँदा एउटा कुरा स्पष्ट छ – विखण्डित राजनीतिले खण्डित पृथ्वीका समस्या समाधान गर्दैन । तसर्थ, वातावरणसम्बन्धी विश्वको सर्वोच्च निर्णय लिने निकाय संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय वातावरण सभा (यूएनईए) हाम्रा साझा र उदीयमान वातावरणीय जोखिमलाई सम्बोधन गर्न धेरै महत्वपूर्ण छ । यसै साता केन्याको नैरोबीस्थित संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय वातावरण कार्यक्रम (यूएनईपी) को मुख्यालयमा आयोजना भइरहेको सभाको सातौँ सत्रले विश्वव्यापी वातावरणीय नीतिलाई आकार दिन मन्त्री, अन्तरसरकारी संस्थाहरू, बहुपक्षीय वातावरणीय सम्झौता, बृहत् संयुक्त राष्ट्र प्रणाली, नागरिक समाज समूह, वैज्ञानिक, कार्यकर्ता र निजी क्षेत्रलाई एकसाथ एउटै ठाउँमा ल्याएको छ ।
हालैको ‘यूएनईपी’ तथ्याङ्कले विश्वव्यापी वातावरण र जलवायु चुनौतीको प्रभाव तीव्रगतिमा बढ्दा र अझ चरम हुँदै जाँदा उत्सर्जन बढ्दै गएको देखाउँछ । हामी यस असरलाई कीर्तिमानी गर्मीको लहर, लोप हुन लागेको पारिस्थितिक प्रणाली र हाम्रो वरपरको हावा, पानी र माटोमा विषाक्त पदार्थका रूपमा देख्छौँ । यी विश्वव्यापी जोखिम हुन्, जसले विश्वव्यापी समाधानको माग गर्छ । अशान्त समयमा पनि वातावरणीय बहुपक्षीयताले निरन्तरता दिइरहेको छ । गत वर्ष यूएनईए बैठकपछि यो बहुपक्षीयताले महत्वपूर्ण प्रगति गरेको छ ।
सरकारहरू रसायन, फोहोर र प्रदूषणमा अन्तरसरकारी विज्ञान–नीति प्यानल स्थापना गर्न सहमत भए । अन्ततः जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी अन्तरसरकारी प्यानल (आईपीसीसी) र जैविक विविधता तथा पारिस्थितिक प्रणाली सेवा (आईपीबीईएस) सम्बन्धी अन्तरसरकारी विज्ञान–नीति मञ्चको स्थापनासँगै महत्वपूर्ण उपलब्धि पूरा भयो । राष्ट्रिय क्षेत्राधिकारबाहिरका क्षेत्रमा समुद्री जैविक विविधताको दिगो प्रयोगसम्बन्धी बीबीएनजे सम्झौता (सामुद्रिक जैविक विविधतासम्बन्धी) लागू भयो, जुन हाम्रा महासागरको प्रभुत्वका लागि एउटा ठुलो जीत हो ।
यस्तो चुनौतीपूर्ण राजनीतिक वातावरणका लागि पेरिस सम्झौता (जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय सम्झौता) ले काम गरिरहेको देखाउँदै छ । यद्यपि, यो स्पष्ट छ कि हामीले धेरै छिटो र दृढ सङ्कल्पसाथ अगाडि बढ्नुपर्छ । जलवायु परिवर्तन आफ्नै ढङ्गले भइरहेको छ । यस्तो अवस्थामा कम उत्सर्जन र जलवायुको लचिलो विकासमा विश्वव्यापी परिवर्तन आवश्यक छ । मूल्यका हिसाबले नवीकरणीय ऊर्जाले जीवाश्म इन्धनलाई उछिनेको छ । जलवायु स्मार्ट लगानीले भोलिको जीवन्त अर्थतन्त्र र समाजलाई अगाडि बढाउनेछ । हामीले यो स्वीकार्नुपर्छ कि धेरैले कोप–३० को निर्णयको पाठमा जीवाश्म इन्धनलाई चरणबद्धरूपमा हटाउने स्पष्ट सन्दर्भ समावेश गर्ने अपेक्षा गरिरहेका थिए, तर यो त्यस्तो थिएन । यद्यपि, कोप अध्यक्षले आफ्नो एकवर्षे कार्यकालमा दुई रोडम्याप ल्याउने प्रतिबद्धता व्यक्त गरे । एउटा वन फँडानी रोक्न र अर्को जीवाश्म इन्धनबाट टाढा सङ्क्रमण गर्न, जुन कदमलाई वार्ताका क्रममा ८० भन्दा बढी देशले समर्थन जनाएका थिए ।
यी साना पहल होइनन्, न त हामीले सामना गर्ने खतरालाई पूर्णरूपमा सम्बोधन गर्न पर्याप्त नै छन् । तर, बहुपक्षीयताले अझै पनि विश्वव्यापी चुनौतीलाई सम्बोधन गर्न विज्ञान र नीतिलाई एकसाथ ल्याउन सक्छ भन्ने तथ्यलाई त्यसले बलियो बनाउँछ । अवश्य पनि प्रगति सधैँ सीधा हुँदैन । समुद्री वातावरणसहित प्लास्टिक प्रदूषण अन्त्य गर्न कानुनीरूपमा बाध्यकारी पहलमा २०२२ मा जारी यूएनईएको ऐतिहासिक प्रस्तावपछि वार्ताहरू अगाडि बढिरहेका छन् । हामीसँग अझै पूर्ण सन्धि पाठमा सहमति नभए पनि यस वर्षको सुरुमा जेनेभामा भएको पछिल्लो वार्ताले प्लास्टिक प्रदूषणलाई एकपटक र सधैँका लागि अन्त्य गर्ने सम्झौतातर्फ गति प्रदान गरेको छ ।
आउँदो वर्ष, ‘एक लचिलो ग्रहका लागि दिगो समाधान अगाडि बढाउने’ विषयवस्तुअन्तर्गत यूएनईए अझ ठुलो प्रगतिका लागि तयार हुनेछ । प्रमुख यूएनईए रिपोर्टको सातौँ संस्करण ‘ग्लोबल इन्भाइरोन्मेन्टल आउटलुक’ हामीले यो भविष्य कसरी सुन्दर बनाउन सक्छौँ भनेर जानकारी दिन महत्वपूर्ण हुनेछ । यूएनईएको बैठकको क्रममा जारी गरिएको प्रतिवेदनले हामीलाई पाँच अन्तरसम्बन्धित क्षेत्रमा वास्तविक समाधान पहिचान गर्न हाम्रा साझा चुनौतीको निदानभन्दा बाहिर जान मद्दत गर्नेछ, अर्थशास्त्र र वित्त, जटिलता र फोहोर, वातावरण, ऊर्जा र खाद्य प्रणाली । विश्वभरका सयौँ विज्ञबाट योगदानका आधारमा दृष्टिकोणले देशलाई हाम्रा विश्वव्यापी लक्ष्य पूरा गर्न सबैभन्दा प्रभावकारी विधिलाई प्राथमिकता दिन मद्दत गर्नेछ ।
चुस्त गति र आवश्यक स्तरमा डेलिभर गर्न बहुपक्षीय वातावरणीय सम्झौताले देशहरूको प्रयासलाई समर्थन गर्दै संयुक्त राष्ट्र सङ्घको प्रणालीले सरोकारवालासँग मिलेर काम गर्नुपर्छ । यूएनईपीले विषाक्त रसायनदेखि ओजोन तहको संरक्षणसम्म वातावरणीय परिदृश्यमा फैलिएका १७ सम्मेलन आयोजना गर्न पाउँदा गर्व गर्छ । यूएनईएले विभिन्न सम्झौतालाई एक–अर्कासँग पूरक कसरी बनाउन सकिन्छ भन्नेमा ध्यान केन्द्रित गर्नेछ, ताकि देशहरूले प्रतिबद्धता कार्यान्वयन गर्दा द्रुत समर्थन प्रदान गर्न सकियोस् । जलवायु कार्य भनेको जैविक विविधता र जमिनमा गरिने कार्य हो । विश्वको वातावरणीय राजधानी नैरोबीमा रहेको यूएनईए–७ मा ‘नैरोबी आत्मा’ ले साझा चुनौतीलाई साझा कार्यमा रूपान्तरण गर्न सक्छ र अन्ततः सबैलाई फाइदा पुग्ने सुरक्षित र साझा समृद्धि ल्याउनेछ ।
(एन्डर्सन संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय वातावरण कार्यक्रम (युएनइपी)की कार्यकारी निर्देशक हुन्)
– ‘चाइना डेली’ बाट