तयार उत्तर होइन, प्रश्न सोध्ने कला सिकाउने बर्तोल्त ब्रेख्त–२

राजनीतिक अग्रपङ्क्तिप्रति प्रतिबद्ध, ब्रेख्तले कला र सामाजिक व्यवहारलाई एकीकृत गर्ने युटोपियाको लक्ष्य राखे । पक्कै पनि, यो दृष्टि विशेष सामाजिक परिस्थितिबाट उत्पन्न भएको थियो र समयसँगै यसमा महत्वपूर्ण जोड–घटाउ पनि आए । १९२० को दशकको जर्मनीमा पुरानो व्यवस्थाको पतन र नयाँ तर बढ्दो अस्वीकार्य व्यवस्थाको जटिल निर्माणको साक्षीका रूपमा, उनी आत्म–अस्वीकृतिबाट मुक्ति पाउने विचारतर्फ आकर्षित भए । १९२० को दशकका प्रारम्भिक नाटकका समाजविरोधी नायकहरूको अति र एकाकीपनले उनीहरूको मध्यमवर्गीय विषयको आलोचना प्रकट गर्छ, तर आधुनिकतावादी समाधान – अत्यधिक व्यक्तिवादमार्फत जन–समूहबाट भाग्ने – मा नपुगेको देखाउँछ । १९२० को दशकको अन्त्यतिर र विशेषतः १९३० को दशकको प्रारम्भका प्रायोगिक सिकाइ नाटकहरू (Lehrstucke) मा, ब्रेख्तले यस व्यक्तिवादी, मध्यमवर्गविरोधी दृष्टिकोणको विकल्पको रूपमा एउटा सामूहिकताको रूप दिन खोजे, जुन व्यक्तिगत चेतनाबाट उद्भूत भई, जन–सङ्घर्षको गतिशीलताद्वारा वर्गीय पहिचानमा रूपान्तरित हुन्छ । यसरी प्रारम्भिक सामाजिक अराजकता र व्यक्तिगत एक्लोपनाको ठाउँमा सामूहिकताप्रतिको सहमति
(Einverstandnis) र जन–समूहको विपरीत नभई तिनकै माध्यमबाट परिभाषित नयाँ व्यक्तित्वको जन्म हुन्छ ।

व्यक्तिको रहस्य खुलाउने प्रक्रिया
यो सामूहिकताले ब्रेख्तको सहकार्यपूर्ण लेखन अभ्यासमा सौन्दर्यात्मक मात्र होइन, जीवनचरित्रसम्बन्धी प्रभाव पनि पारेको थियो । वाइमर गणराज्यको समयमा जर्मनीमा भएको आधुनिकतावादी सङ्कटको एउटा विशेषता भनेको सांस्कृतिक उत्पादनका अवस्थाहरूमा आएको तीव्र परिवर्तन थियो । लोकप्रिय मनोरञ्जन (सिनेमा, खेलकुद, नृत्य कार्यक्रम, जाज आदि) को वृद्धिसँगै फुर्सदको समयको गतिविधि बढी व्यावसायिक हुँदै गयो र त्यससँगै सांस्कृतिक सम्बन्ध पनि वस्तुमा परिणत हुन थाले, जसले परम्परागत सांस्कृतिक संस्थाहरूको भूमिकामा सामाजिक सङ्कट ल्यायो ।
शिक्षित, मध्यमवर्गीय दर्शक बिस्तारै हराउँदै गइरहेका थिए र त्यसको स्थानमा कल्पनाशील तथा मनोरञ्जनात्मक गतिविधिको नयाँ माग राख्ने अझ व्यापक उपभोक्ता वर्ग आउँदै थियो ।
सांस्कृतिक लोकतान्त्रिकरण तर्फको यो प्रवृत्तिले लेखकको भूमिका र आत्म–पहिचानलाई पनि असर ग¥यो । एकातर्फ, अग्रगामी र परम्परावादी दुवै समूहले आफ्नो अभिजात्यताको नयाँ, विशिष्ट तरिका खोज्दै थिए; अर्कोतर्फ, ब्रेख्तजस्ता लेखकले आधुनिकताले ल्याएको सामाजिक विखण्डन र जनसमूहको वृद्धि प्रवृत्तिलाई स्वतन्त्रतामूलक रूपमा स्वीकार गरे ।
मध्यमवर्गीय व्यक्तिवादका बन्धनहरू टुट्दै गइरहेका थिए । ब्रेख्तले उत्पादनको यस्तो दृष्टिकोण विकास गर्न थाले, जसमा लेखकको व्यक्तित्वलाई सामूहिकताभित्र विलय गरिन्थ्यो । सौन्दर्यात्मक क्रियाकलापलाई ‘सिर्जना’ भन्दा ‘उत्पादन’को रूपमा बुझ्ने धारणा, जुन उनले आफ्नो पुस्तक–लामो निबन्ध द थ्रिपेनी लसुट (१९३२) मा व्याख्या गरेका थिए, यसै मौलिक परिवर्तनको सङ्केत हो । वास्तवमा, उनको म्यान इकल्स म्यान (१९२६) ले नायकको पहिचानलाई व्यापारिक विनिमयको सामाजिक–आर्थिक प्रक्रियामा भौतिक वस्तुको रूपमा देखाउने समाजशास्त्रीय नमुना प्रस्तुत गर्छ । मध्यमवर्गीय व्यक्तिको धारणाको रहस्य खोलेजस्तै, मध्यमवर्गीय लेखकको धारणाको रहस्य खोल्न पनि यो उत्तिकै महत्वपूर्ण छ ।
सन् १९३० को दशकमा नयाँ प्रकारका प्रभुत्वको वृद्धि, विशेषतः फासीवादको उदयसँगै, ब्रेख्तको मानवतावादी समाजको दृष्टि आकर्षक भए पनि क्रमशः अझै अमूर्त बन्दै गयो र समकालीन फासीवादको विकल्प प्रस्तुत गर्ने उनका प्रयासहरू प्रायः असफल भए । निर्वासनमा जान बाध्य भई नाजीवादको भयावहतासँग सामना गर्दा, ब्रेख्तले नयाँ व्यवस्था निर्माण गर्नुको सट्टा पुरानोलाई नयाँ रूपमा प्रस्तुत गर्ने सम्भावनातर्फ ध्यान दिए ।
एकातर्फ, यस अवधिका उनका दृष्टान्त नाटकहरूको औपचारिक सङ्क्षिप्तताले वास्तविकताको असम्भव विरोधाभासहरूबाट जोगाउने ढालको रूपमा काम गरेको देखिन्छ । अर्कोतर्फ, विषय र प्रविधिमा आएको परिवर्तनले योजनाबद्ध अपरिचयको प्रयोग गर्दै पाठ–दर्शक सम्बन्धलाई केन्द्रबाट हटायो, जसले युटोपियाली कल्पनालाई प्रत्यक्ष रूपमा दर्शकभित्र स्थानान्तरण ग¥यो । द ककेसियन चक सर्कल को प्रस्तावना (१९४४ मा लेखिएको, १९४९ मा पहिलोपटक प्रकाशित) ले उनका परिपक्व नाटकहरूमा envisioned राजनीतिक र काव्यिक युटोपियाको सङ्क्षिप्त झलक दिन्छ । नाटकमा मातृत्वको भावना र रगतको सम्बन्धबिचको सङ्घर्ष असमानता र अन्यायको पृष्ठभूमिमा खुल्छ, जब युद्धको क्रममा एक कुलीन महिलाले आफ्नो बच्चा छोड्छिन्, जसलाई एक दासी युवतीले शान्ति फर्कुञ्जेल पालन गर्छिन् र पछि त्यो बच्चा ठुलो सम्पत्तिको उत्तराधिकारी ठहरिन्छ । प्रस्तावनाले नाजी विनाशपछि समाज कसरी पुनर्निर्माण गर्न सक्छ भन्ने प्रश्न उठाउँछ ।
प्रस्तावनाको पृष्ठभूमि सोभियत जर्जिया हो, जुन जर्मन सेनाको कब्जाबाट मुक्त भएको पहिलो क्षेत्र थियो । संवादमा दुई समूह किसानहरू (बाख्रापालक र फलफूल उत्पादक) बिच उर्वर जमिनको स्वामित्वका लागि प्रतिस्पर्धा हुन्छ । राष्ट्रियतावादी र जातिवादी विचारधाराको पुनरावृत्ति हुने आफ्नै डर प्रक्षेपण गर्दै, ब्रेख्तले विवेकी छलफलतर्फको प्रबुद्ध दृष्टिकोणले युद्धपश्चात् युरोपका लागि नमुना बन्न सक्ने देखाउँछन् । मुख्य नाटकको गायकद्वारा गरिएको वर्णनमार्फत यी दुई किसान समूहले आफ्नो विवाद समाधान गर्नु र त्यसबाट देखिने सामूहिक भाग्य, कलालाई (गायकको वर्णन) र श्रमलाई (सामूहिक खेतीको योजना) स्वतन्त्र व्यक्तिका लागि समान रूपमा मूल्यवान उत्पादनको रूपमा चित्रित गर्छ ।
प्रतिनिधित्व, सौन्दर्यशास्त्र र कल्पनाशक्ति राजनीतिक कार्य बन्छन्, जसको उपयोगिता श्रमको तुल्य हुन्छ । चालीसको दशकका आफ्ना सैद्धान्तिक लेखहरूमा ब्रेख्तले यस सामूहिकतालाई मानिसहरूको एकसाथ बसोबास (‘das menschliche Zusammenleben’) को रूपमा वर्णन गरे । युद्धपछि, बर्लिनर एन्सेम्बलमा उनका प्रयासहरूले यस्तै प्रकारको सामूहिकताको व्यावहारिक नमुना प्रस्तुत गरे, यद्यपि त्यो अपूर्ण र असम्पूर्ण रूपमै थियो ।

माक्र्सवादी ब्रेख्त
ब्रेख्त १९२० को दशकको अन्त्यतिर माक्र्सवादी बने । आरम्भिक माक्र्सझैँ, उनको पुँजीवादमाथिको आलोचना प्रतिपुँजीवादी थिएन, बरु पुँजीवादलाई एउटा भौतिक शक्ति, उत्पादनका सम्बन्धलाई झन् जटिलतर्फ डो¥याउने इन्धनको रूपमा चित्रित गथ्र्यो । तर, माक्र्सवादी युटोपियावादी विचारमा रहेको एउटा आदर्शवादी निरन्तरता ब्रेख्तमा पनि देखिन्छ । यस धारणाअनुसार, सबै मानिसले एउटा काल्पनिक सामूहिकताको हितमा साझा चासो राख्छन्, किनकि उनीहरूमा एउटा आधारभूत वर्गीय पहिचान हुन्छ । तर, यस्तै सामाजिक संरचनाभित्रका अत्यन्त फरक–फरक अन्तरक्रियाहरूले आवश्यकता, माग, डर र चाहनाहरूको निकै जटिल अन्तर्सम्बन्ध देखाउँछन् ।
ब्रेख्तले पनि वर्गलाई राजनीतिक र समाजशास्त्रीय परिभाषाका आधारमा विषय–पहिचानको प्रमुख वा वर्चस्वशाली स्वरूपको रूपमा व्याख्या गरे । तर, उनी विषयको जटिलताका अन्य पक्षहरूतर्फ अनभिज्ञ थिएनन् । उदाहरणका लागि, उनको सम्पूर्ण काव्यिक संरचनाले माक्र्सवादी परम्परामा प्रबल रहेको द्वन्द्वात्मक प्रक्रियालाई विरोधाभासको अन्तिम समाधानतर्फ जाने गति मात्रको रूपमा बुझ्ने दृष्टिकोणलाई चुनौती दिन्छ ।
सन् १९३० को दशकमा उनको विकसित हुँदै गएको एपिक थियटरको परिभाषा – जसमा सङ्गीत, पाठ र सजावटजस्ता नाट्य तत्वहरूलाई छुट्याइन्थ्यो र अंश वा मोन्टाजको बाधात्मक गुणलाई दर्शकप्रति यसको खुलापनका कारण जोड दिइन्थ्यो – र १९५० को दशकमा उनले ‘संवादमा सहभागी’ दर्शकको अवधारणासहितको डायलेक्टिकल थियटरको पुनव्र्याख्या, यी दुवै उनका दृष्टिमा विरोधाभासलाई अन्त्य होइन, सिर्जनात्मक क्षणको रूपमा बुझाउने उदाहरण हुन् ।
त्यसैगरी, सामूहिकताको पुनर्परिभाषामा उनले समुदायको अन्तर–विषयक ‘एकसाथ बाँचाइ’ लाई जोड दिए, जसमा प्रत्येक व्यक्ति आपसी द्वन्द्व र विरोधाभासमार्फत निरन्तर आफूलाई विषयका रूपमा निर्माण गरिरहेका हुन्छन् । स्पष्ट छ, उनले विषयको धारणा निर्माणको रूपमा नै बुझेका थिए ।
ब्रेख्त कुनै रमाइलो सपनापरस्त युटोपियावादी थिएनन्, बरु राजनीतिक पराजय र ऐतिहासिक विच्छेदका अनुभवमार्फत आफ्नो आलोचनात्मक क्षमता विकास गरेका एक कलाकार–बुद्धिजीवी थिए । तर ब्रेख्तको न्यायपूर्ण, समानतामूलक समाजको परियोजनाले संसारलाई कसरी सुधार्ने भन्ने उत्तर खोजेन । बरु, उनका लेखनहरू असह्य र त्यसैले परिवर्तन गर्नैपर्ने अवस्थाका लागि कसरी प्रश्न सोध्ने, सही प्रश्न कसरी बनाउने भन्ने ‘पटकथा’ हुन् ।
ब्रेख्त मानिसहरूलाई आफ्नो वरिपरिको समस्या चिन्न र त्यसको समाधान गर्न सक्षम बनाउने तर्कशक्तिमाथि विश्वास गर्थे । तर उनी न त साँघुरो दायरामा सीमित तर्कवादी थिए, न त प्रगति र मानव मुक्ति अपरिहार्य हुन्छ भन्ने सरल विश्वास राख्थे । त्यसैले, उनको भावनाप्रतिको आलोचना, जसलाई प्रायः गलत बुझिन्छ वा ‘चिसोपन’ को नाट्यरूपमा लागू गरिन्छ, भावनाहरू वा स्वतःस्फूर्तताको विरोध थिएन । बरु, त्यो परम्परागत रङ्गमञ्चमा भावनाको भूमिकाविरुद्ध थियो । हस्तक्षेपकारी सोचझैँ, ब्रेख्तको तर्कमा विश्वास पनि एउटा कार्यगत अवधारणा हो, जसले व्यक्तिलाई आफ्नो हित निर्धारण गर्न र त्यसको पक्षमा कार्य गर्न सक्षम बनाउँछ–अर्थात्, आवेग वा भावनालाई बहिष्कार नगरी तर्कसङ्गत कार्यको सिद्धान्त हो ।

गियरमा बालुवा
हाम्रो दृष्टिमा रहेको ब्रेख्तको छवि एउटा माध्यमिक छवि हो, जुन जीवनचरित्र र ऐतिहासिक तथ्यहरूबाट, व्याख्यात्मक पढाइ र विवादास्पद अनुमानहरूबाट, उपयोगितावादी आवश्यकताहरू र युटोपियावादी चाहनाहरूबाट बनेको हो । यो निरन्तर परिवर्तनशील ब्रेख्त, जसको छवि कहिल्यै अन्तिम रूपमा स्थापित हुँदैन, यसकै कारण उत्तेजक बनेको छ । हो, आज ब्रेख्त एक शास्त्रीय व्यक्तित्व हुन्, आधुनिकतावादी र प्रबोधनकालीन परम्परामा स्थापित कलाकार र चिन्तकको रूपमा मान्यता प्राप्त, जसले गत शताब्दीका केही प्रमुख विनाशकारी घटनाहरूको बारेमा सोचविचार गरे र लेखे ।
सञ्चारमाध्यम र इलेक्ट्रोनिक सञ्चारद्वारा नियन्त्रित संसारमा, ब्रेख्तको आवाज उदेकलाग्दो गरी पुरानो लाग्छ, तर त्यसै समयमा ब्रेख्टियन अभ्यासहरू – जस्तै विश्व साहित्यलाई तोडमोड गर्नु, कविता र सस्तो कलालाई मिसाउनु, जनसंस्कृतिलाई सकारात्मक रूपमा प्रयोग गर्नु, र कलाको प्रस्तुति तथा ग्रहणमा ‘जटिल दृष्टि’ अपनाउनु – बजार अर्थतन्त्रले मात्र हरण गरेको छैन, बरु आफ्नै कार्यप्रणालीमा समावेश गरेको छ ।
टेलिभिजन स्ट्रिमिङ र भर्चुअल इन्टरनेट पहिचानको युगमा, अपरिचय प्रभाव (ब्रेख्तको प्रसिद्ध ख्–भाभपत) पनि वस्तुहरू अझ प्रभावकारी रूपमा बेच्न प्रयोग गर्न सकिन्छ । तर यस्तो निराशावादले उन्नत पुँजीवादमा सञ्चारमाध्यममा प्रस्तुत छविहरूलाई अन्तिम अनुभवका रूपमा उचाल्ने प्रणालीको आंशिक पक्षलाई मात्र समग्र ठान्छ । ब्रेख्तको आलोचनात्मक परियोजनामा सहभागी हुनेहरूका लागि उद्देश्य भनेको सोच प्रोत्साहित गर्ने, र निस्क्रिय मननशील दृष्टिकोणलाई कमजोर पार्ने शिक्षा र सञ्चारका रूप खोज्नु हो ।
ब्रेख्त संस्थागत पदानुक्रमका ‘गियरमा बालुवा हाल्ने’ चतुर उस्ताद थिए । यस दृष्टिले, उनी आजको सार्वजनिक बौद्धिकको लागि विशेष रूपमा सान्दर्भिक उदाहरण हुन् । उनी यस्तो समयमा बस्थे, जब कलाकार र चिन्तकको आत्म–छवि सामाजिक र राजनीतिक रूपमा संलग्न व्यक्ति हुने अपेक्षासँग मेल खान्थ्यो† तर आज भने कलाकार र चिन्तकहरूको स्वतन्त्रता र आत्म–संरक्षण बढी महत्वपूर्ण देखिन्छ । आलोचनात्मक विचारकहरूलाई खतरा हुने र आलोचनाका रणनीतिहरूको अवमूल्यन हुने ऐतिहासिक परिस्थितिमा, हामीलाई विरोधका आवाजका नमुना आवश्यक छन्, ताकि प्रतिवादको आवश्यकता बिर्सिन नपरोस् । ब्रेख्त यस्तै एउटा नमुना हुन् ।
कुनै पार्टीसँग आबद्ध नभई पनि पक्षधर, औपचारिक संस्थानहरूबाट स्वतन्त्र तर संस्थानभित्र बाँच्नको अनुभवसहित, पटक–पटक जोखिम लिन र असामान्य प्रयास गर्न तयार–यस्तै तरिकाले ब्रेख्तले आफूले परिवर्तनशील देखेको संसारसँग तालमेल राखे । हाम्रो समयमा, जब सामाजिक सञ्जालले सार्वजनिक धारणा बनाउने मूल्यहरू निर्माण गर्छ, ‘गियरमा बालुवा हाल्ने’ प्रयास र रणनीतिहरू फेरि उपयोगी छन्, र ब्रेख्तका लेखनहरूले यसो गर्नका लागि सशक्त उदाहरण दिन्छन् । नयाँ प्रविधिहरूले परिचित सुरक्षा र पहिचानलाई विस्थापित गर्ने प्रक्रियाका साक्षीका रूपमा, हामीलाई यस्ता उपकरण चाहिन्छ, जसले अन्तर्दृष्टि मजबुत पारोस्, मानवीय सम्बन्धलाई देखाओस् र हेर्ने बानीलाई अस्थिर पारोस् ।
त्यसैले, ब्रेख्तको मुख्य योगदान भनेको इतिहासलाई जाँच्ने र इतिहासका प्रक्रियाहरूको परिवर्तनशीलता देखाउने उनका नवीन तरिकामा भेटिन्छ । जस शताब्दीमा उनी बस्थे, त्यसका टकराव र विच्छेदहरूमा अङ्कित उनको कलाकार र चिन्तकको महत्व, जब–जब यस्तो दृष्टि आवश्यक हुन्छ, जब–जब विचारहरूलाई निडर रूपमा आलोचना गर्न सकिने र निश्चितताहरू पुनःस्थापित गर्ने चिन्ता नगरी गर्न सकिने परिस्थिति बन्छ, तब–तब सान्दर्भिक हुन्छ । सङ्क्षेपमा, ब्रेख्तको प्रभाव कुनै तयार विधिहरूमा होइन, बरु उनका लेखनहरूले इतिहासका सत्य र प्रक्रियाहरूको बारेमा सोच्न हाम्रो आफ्नै सिर्जनशीलतालाई खुराक दिने क्षमतामा पाइन्छ ।
‘ज्याकोविन’ अनलाइनमा प्रकाशित सामग्रीको नेपाली अनुवाद ।
–समाप्त