ट्रम्पको इरान युद्ध : साम्राज्यहरू पतन गराउने सैन्य दुस्साहस – २

अक्टोबर २९ मा, फूर्तिला जनरल मोशे दयानको नेतृत्वमा इजरायली सेनाले सिनाई प्रायःद्वीपमाथि धावा बोल्यो, इजिप्टका ट्याङ्कहरू ध्वस्त पार्दै आफ्ना सैनिकहरूलाई नहरको १० माइल नजिक पु¥यायो । त्यही लडाइँलाई आफ्नो हस्तक्षेपको बहाना बनाउँदै (कथित रूपमा शान्ति पुनर्बहालीका लागि), मात्र तीन दिनमा छ वटा एङग्लो–फ्रेन्च विमानवाहक जहाजहरूको बेडाले इजिप्टको वायुसेनालाई तहसनहस पारिदियो । उनीहरूले इजिप्टका नयाँ १०४ वटा सोभियत मिग (MIG) जेट फाइटर र थप १३० वटा विमानहरू नष्ट गरे ।
इजिप्टका रणनीतिक बलहरू ध्वस्त भएपछि र त्यो साम्राज्यवादी शक्तिको अगाडि आफ्नो सेना लगभग असहाय बनेपछि, नासेरले एउटा भू–राजनीतिक रणनीति अपनाए जुन आफ्नो सरलतामा निकै चतुर थियो । उनले ढुङ्गाले भरिएका दर्जनौँ पुराना मालवाहक जहाजहरूलाई नहरको उत्तरी प्रवेशद्वारमा डुबाइदिए । यसले विश्वको एक प्रमुख सामुद्रिक नाकालाई तुरुन्तै बन्द गरिदियो र युरोपको पर्सियन खाडीसँगको तेल आपूर्ति मार्ग विच्छेद गरिदियो । नोभेम्बर ६ सम्ममा जब २२,००० बेलायती र फ्रान्सेली सेनाले नहरको उत्तरी छेउबाट किनारामा आक्रमण सुरु गरे, जहाजहरूको निर्बाध आवागमन सुनिश्चित गर्ने उनीहरूको उद्देश्य पहिले नै उनीहरूको हातबाट फुत्किसकेको थियो ।
त्यो सूक्ष्म–सैन्य विपत्तिको अन्त्यसम्ममा, बेलायतलाई संयुक्त राष्ट्र सङ्घले हप्काएको थियो† उसको मुद्रालाई पूर्ण पतनबाट बचाउन अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (IMF) को बेलआउट (आर्थिक उद्धार) आवश्यक परेको थियो; उसको साम्राज्यवादी महिमाको आभा मेटिइसकेको थियो; एक समयको शक्तिशाली बेलायती साम्राज्य अन्त्यको बाटोमा थियो । पश्चात्तापको घडीमा, स्वेज सङ्कटले बेलायती शक्तिको पूर्ण पतनलाई मात्र उजागर गरेन, बरु विश्वलाई यो पनि देखाइदियो कि साम्राज्यवादी र नश्लीय श्रेष्ठताको भ्रममा रहेको देशको शासक अनुदारवादी संस्थापन अब विश्वव्यापी नेतृत्वका लागि सक्षम छैन ।
हर्मुजको जलसन्धिमा अमेरिकाको पराजय
साम्राज्यवादी पतनको इतिहासमा अर्को एउटा मिति सम्भवतः निकै महत्वपूर्ण साबित हुनेछ – त्यो हो फेब्रुअरी २८, २०२६ । स्थान वासिङटन डिसी थियो, जुन इतिहासकै सबैभन्दा शक्तिशाली साम्राज्यवादी राज्यको घर थियो । जसले सैन्य गठबन्धन, कुशल कूटनीति र आर्थिक नेतृत्वको मिश्रणमार्फत करिब ८० वर्षसम्म विश्वको ठुलो हिस्सामा प्रभुत्व जमाएको थियो । तर, त्यतिबेलासम्म उसको शक्तिको संरचनामा प्रस्ट रूपमा दरारहरू देखिन थालिसकेका थिए । अमेरिकी विश्वव्यापी आधिपत्यले चीनबाट बढ्दो बलियो आर्थिक चुनौतीको सामना गरिरहेको थियो, उसको विशाल सेनाले अफगानिस्तान र इराकमा दुईवटा पीडादायी पराजय भोगेको थियो र उसको आर्थिक भूमण्डलीकरणले स्वदेशमै एक क्रुद्ध लोकरिझ्याइँ (Populism) पैदा गरेको थियो ।
कामदारवर्गको समृद्धि र अमेरिकाको विश्वव्यापी शक्ति दुवैलाई पुनस्र्थापित गर्ने वाचामा आधारित लोकरिझ्याइँवादी अभियानपछि, डोनाल्ड ट्रम्पले जनवरी २०२५ मा दोस्रोपटक कार्यभार सम्हाले । उनले ‘अमेरिकाको स्वर्ण युग’ र ‘राष्ट्रिय सफलताको एक रोमाञ्चक नयाँ युग’ को वाचा गरेका थिए, जसमा देशले “पृथ्वीको सबैभन्दा महान्, शक्तिशाली र सम्मानित राष्ट्रको रूपमा आफ्नो न्यायोचित स्थान पुनः प्राप्त गर्नेछ र सम्पूर्ण विश्वको विस्मय र प्रशंसा बटुल्नेछ ।” आफैँ धन र विशेषाधिकारमा जन्मिएका ट्रम्पले नेतृत्वका लागि आफ्नो अद्वितीय ‘प्रतिभा’ मा विश्वस्त भएर र “अमेरिकालाई फेरि महान् बनाउन मलाई भगवानले बचाउनुभएको हो” भन्ने विश्वासका साथ पदमा पुनरागमन गरे ।
मित्र र शत्रु दुवैबाट आज्ञाकारिता बाध्य पार्न कच्चा आर्थिक र सैन्य शक्तिको प्रयोग गर्दै, ती राष्ट्रपतिले ईश्वरीय अभियानको भ्रमपूर्ण भावनाबाट प्रेरित भएर विश्वलाई आफ्नो इच्छाअनुसार झुकाउने प्रयास गर्न थाले । तर, उनको कार्यकालको पहिलो वर्षमा कुनै पनि कुरा योजनाअनुसार भएको देखिएन । वास्तवमा, उनका अधिकांश पहलहरूले यस्तो नकारात्मक प्रतिक्रिया उत्पन्न गरे जसले अमेरिका सन् १९९१ को तुलनामा कति तल खसिसकेको छ भन्ने मात्र देखायो, जुन बेला सोभियत सङ्घको विघटनले यसलाई विश्वको एकमात्र महाशक्ति बनाएको थियो ।
अप्रिल २, २०२५ मा, जसलाई उनले ‘मुक्ति दिवस’ (Liberation Day) नाम दिएका थिए, ट्रम्पले मुख्यतया चिनियाँ आयातबाट घरेलु उत्पादनलाई बचाउन दण्डात्मक भन्सार महसुल (Tariffs) को सूची घोषणा गरे । सुरुमा ३४ प्रतिशत रहेको यो शुल्कलाई पछि बढाएर पूर्ण दण्डात्मक १०० प्रतिशत पु¥याइयो । तर, अक्टोबर २०२५ मा दक्षिण कोरियामा भएको भेटवार्तामा, चिनियाँ नेता सी चीनफिङले आफ्नो देशको रणनीतिक ‘दुर्लभ खनिज’ (Rare earth minerals) को भण्डारमा अमेरिकी पहुँच रोकिदिएर ट्रम्पलाई पछि हट्न बाध्य पारे ।
जनवरीमा, जब उनको भन्सार महसुलको पहल फितलो हुँदै गयो, तब ट्रम्पले डेनमार्कसँग ग्रिनल्यान्ड टापु मागेर नेटो (NATO) गठबन्धनलाई सङ्कटमा धकेले । उनले माग पूरा नभए युरोपेली सहयोगीहरूमाथि नयाँ भन्सार शुल्क लगाउने धम्की दिए । यद्यपि, एक हप्ताभित्रै युरोपको तीव्र प्रतिरोधले गर्दा उनले डाभोस आर्थिक शिखर सम्मेलनमा त्यो धम्की फिर्ता लिए र नेटोको ‘भविष्यको सम्झौताको रूपरेखा’ को प्रस्तावबाट आफू सन्तुष्ट रहेको दाबी गरे ।
फेब्रुअरी २८, २०२६ मा, जब उनको भन्सार पहल असफल भयो र ग्रिनल्यान्डको चाल पनि रोकियो, तब ट्रम्प इरानमाथि एउटा साहसिक देखिने प्रहार गर्न इजरायलसँग सामेल भए । यसले चाँडै नै त्यस्तो घातक ‘सूक्ष्म–सैन्य’ दाउपेचको रूप लियो, जुन पतनशील साम्राज्यवादी शक्तिहरूको विशेषता मानिन्छ ।
युद्धको पहिलो केही दिनमा, अमेरिकी र इजरायली बमबारीले इरानको नेतृत्वलाई मारिदियो, उसको नौसेना ध्वस्त पारिदियो र उसको हवाई प्रतिरक्षा प्रणाली समाप्त गरिदियो । यसले देशलाई अमेरिकाको हवाई शक्तिको महायन्त्र अगाडि लगभग असहाय बनाइदियो । एक हप्ताको विनाशकारी बमबारीपछि, जसको सटिकता र घातकताले विश्वलाई नै स्तब्ध बनाएको थियो, मार्च ६ मा ट्रम्पले माग गरे कि इरानले ‘बिनासर्त आत्मसमर्पण’ गरोस् र ‘एक महान् र स्वीकार्य नेताको छनोट’ गरेर आफ्नो हार स्वीकार गरोस् । बदलामा, उनले “इरानलाई विनाशको मुखबाट फिर्ता ल्याउन अमेरिकाले अथक प्रयास गर्ने” वाचा गरे ।
तर, सन् १९५६ मा स्वेजमा नासेरले गरेजस्तै, इरानी नेतृत्वले स्ट्रेट अफ हर्मुजमा एक महत्वपूर्ण सामुद्रिक नाका बन्द गरेर युद्धको भू–रणनीतिक सन्तुलन नै उल्टाइदियो । युद्धको पहिलो हप्तामै ड्रोन प्रयोग गरेर पाँचवटा मालवाहक जहाजहरूमाथि प्रहार गरी इरानी नेताहरूले, नासेरको भू–राजनीतिक रणनीति पछ्याउँदै, स्ट्रेट अफ हर्मुजलाई ट्याङ्करहरूको आवागमनका लागि प्रभावकारी रूपमा बन्द गरिदिए । यसले ग्यास, मल र तेलको ढुवानी ठप्प पारिदियो, जसले विश्व अर्थतन्त्रलाई अभूतपूर्व ऊर्जा सङ्कटमा धकेल्यो । मार्चको अन्त्यसम्ममा, जलसन्धिमाथि इरानको पकड यति बलियो भयो कि उसले जहाजहरूलाई आवतजावत गर्न अनुमति दिनका लागि ‘महसुल’ (Tolls) असुल्न थाल्यो ।
हर्मुजको यो अप्रत्याशित तर पूर्णतया अनुमान गर्न सकिने बन्दबाट अलमलिएका ट्रम्पले अप्रिल ५, इस्टर आइतबारको दिन एक सामाजिक सञ्जाल सन्देश पोस्ट गर्दै भने, “मङ्गलबार इरानमा ‘पावर प्लान्ट डे’ र ‘ब्रिज डे’ दुवै एकैसाथ हुनेछ । यस्तो पहिले कहिल्यै भएको थिएन !!!” उनले थपे, “त्यो जलसन्धि खोल, तिमी पागलहरू, नत्र तिमीहरू नर्कमा बस्नेछौ, हेरिरख । अल्लाहको जय होस् ।” दुई दिनपछि, ट्रम्पले धम्की दिए कि यदि इरानले स्ट्रेट अफ हर्मुज खोलेन भने, उनले त्यहाँको नागरिक पूर्वाधारमा यति कडा आक्रमण गर्नेछन् कि “आज राति एउटा पूरै सभ्यता मर्नेछ, जुन फेरि कहिल्यै ब्युँतिने छैन ।”
पाकिस्तानको इस्लामावादमा दुई पक्षबिच भएको वार्ता असफल भएपछि, अप्रिल १२ मा ट्रम्प इरानको दलदलमा झनै गहिरिएर फसे । उनले अमेरिकी नौसेनालाई “हर्मुजको जलसन्धिमा प्रवेश गर्न वा बाहिरिन खोज्ने कुनै पनि र सबै जहाजहरूलाई नाकाबन्दी गर्ने प्रक्रिया सुरु गर्न” र “इरानलाई महसुल तिरेका अन्तर्राष्ट्रिय जलक्षेत्रका हरेक जहाजलाई रोक्न” आदेश दिए । आफ्नो विशिष्ट शैलीमा उनले थपे, “हामी पूर्ण रूपमा ‘तैयार’ (LOCKED AND LOADED) छौँ र हाम्रो सेनाले इरानको बाँकी रहेको अलिकति अंशलाई पनि सिध्याउनेछ !”
ट्रम्पले इरानको पूर्वाधार ध्वस्त पारे पनि वा अन्ततः आफ्नो इज्जत जोगाउने खालको कुनै शान्ति सम्झौता गरे पनि, वास्तवमा अर्थ राख्ने हरेक मापदण्डमा वासिङटनले इरानसँगको युद्ध हारिसकेको छ । असमान युद्ध (Asymmetric warfare) मा सबै कमजोर शक्तिहरू जस्तै, तेहरान निरन्तरको सजाय भोग्न तयार छ, जबकि उसले यस्तो पीडा दिइरहेको छ जुन प्रभुत्वशाली शक्तिले सहन सक्दैन । अमेरिकाले चाँडै नै तेहरानमा आक्रमण गर्ने लक्ष्यहरू पाउने छैन, तर इरानसँग भने आफ्ना सस्ता ड्रोनहरू प्रयोग गरेर पर्सियन खाडीको दक्षिणी किनारमा रहेका सुव्यवस्थित र असुरक्षित पेट्रोलियम पूर्वाधारहरूलाई ठुलो क्षति पु¥याउने सामथ्र्य छ ।
सन् १९५६ मा स्वेजमा बेलायतले जस्तै, वासिङटनले पनि स्ट्रेट अफ हर्मुजमा गरेको आफ्नो ‘सूक्ष्म–सैन्यवाद’ का लागि ठुलो मूल्य चुकाउनुपर्ने देखिन्छ । ८० वर्षदेखि अमेरिकी विश्वव्यापी शक्तिको आधारस्तम्भका रूपमा रहेका निकट सहयोगीहरूले वासिङटनको यो स्वेच्छाचारी युद्धका लागि कुनै पनि सैन्य सहयोग दिन अस्वीकार गरेका छन्, जसका कारण ट्रम्पले उनीहरूलाई ‘कायर’ को संज्ञा दिएका छन् । नागरिक र सभ्यता नै विनाश गरिदिने (जुन दुवै युद्ध अपराध हुन्) उनको गर्जनपूर्ण धम्कीको प्रतिक्रियास्वरूप, विश्वका नेताहरूले ट्रम्पको भत्र्सना गरेका छन् । विश्वव्यापी पुँजीवादको केन्द्रबिन्दु रहेको यस क्षेत्रमा युद्धका खतराहरूप्रति बेवास्ता गर्दै वासिङटनले अहिले विश्व अर्थतन्त्रलाई झन् खतरनाक ढङ्गले अस्तव्यस्त पारिरहेको छ । यसले विश्वव्यापी नेतृत्वका लागि चीनलाई अमेरिकाको तुलनामा धेरै स्थिर विकल्पका रूपमा देखाएको छ । यसबाहेक, अमेरिकी सेनाले लक्ष्यहरू ध्वस्त पार्न आफ्नो रणनीतिक चपलता प्रमाणित गरे पनि, यसले अब कुनै पनि अर्थपूर्ण रणनीतिक उद्देश्यहरू हासिल गर्न सक्दैन भन्ने कुरा स्पष्ट भएको छ ।
यसका गठबन्धनहरू क्षत–विक्षत भएको, विश्वव्यापी नेतृत्व गुमेको र सैन्य सामथ्र्यको आभा मेटिँदै गएको अवस्थामा, अमेरिकी विश्वव्यापी आधिपत्यको एकमात्र मार्ग अब (विगतका धेरै महान् शक्तिहरू जस्तै) अधोगतितर्फ नै देखिन्छ । स्ट्रेट अफ हर्मुजमा ट्रम्पको सूक्ष्म–सैन्य दुस्साहस समाप्त भइसक्दा, अमेरिकी विश्वव्यापी शक्तिको पतन निकै तीव्र भइसकेको हुनेछ र विश्वले पुरानो ‘प्याक्स अमेरिकाना’ (Pax Americana) बाट अघि बढेर एक नयाँ, स्पष्ट रूपमा अनिश्चित विश्व व्यवस्थातर्फ लाग्ने प्रयास गरिरहेको हुनेछ ।
समाप्त
Source : https://tomdispatch.com