माक्र्सको भविष्यवाणी : स्वचालित यन्त्र र नव–सर्वहाराको नियति – २

• असार १९, २०८३
• सत्यजीत
• विचार विशेष

उत्पादन, उपभोग, वितरण र विनिमयः माक्र्सले ‘गुन्द्रिस’ को सुरुवाती खण्ड (Introduction) मा परम्परागत र बुर्जुवा अर्थशास्त्रीहरूको त्यो सङ्कीर्ण बुझाइलाई ध्वस्त पारेका छन्, जसले उत्पादन, वितरण, विनिमय र उपभोगलाई एकअर्काबाट अलग, स्वतन्त्र र यान्त्रिक खण्डका रूपमा हेर्थे । बुर्जुवा अर्थशास्त्रले भन्छ–उत्पादन एउटा कुना (कारखाना) मा हुन्छ, वितरण बजारमा हुन्छ र उपभोग उपभोक्ताको घरमा हुन्छ । तर, माक्र्सले यसमा एउटा विराट द्वन्द्वात्मक समग्रता (Dialectical Totality) को सिद्धान्त अघि सार्नुभयो ।

माक्र्सका अनुसार, यी चारवटै तत्वहरू अलग–अलग टापु होइनन्, बरु एउटै चक्रका विभिन्न रूप हुन्, जहाँ ‘उत्पादन नै आदि र अन्त्य दुवै हो ।’

उत्पादन नै उपभोग हो (Production is Consumption) जब पुँजीपतिले उत्पादन सुरु गर्छ, उसले कच्चा पदार्थ, ऊर्जा र मजदुरको श्रम–शक्ति उपभोग (खर्च) गरिरहेको हुन्छ । अर्कोतर्फ, उपभोग नै उत्पादन हो (Consumption is Production) : जब एउटा मजदुरले खाना खान्छ वा आराम गर्छ, उसले वास्तवमा भोलि कारखाना जाने आफ्नो ‘श्रम–शक्ति’ (Labour Power) को पुनरुत्पादन गरिरहेको हुन्छ । आजको डिजिटल युगमा यो सम्बन्ध अझ भयानक भएको छ । जब हामी सामाजिक सञ्जाल (Facebook, YouTube) उपभोग गरिरहेका हुन्छौँ, त्यति नै बेला हामी आफ्नो ‘डेटा’ उत्पादन गरेर टेक–मालिकहरूलाई बेचिरहेका हुन्छौँ । हामी उपभोक्ता बन्दाबन्दै उत्पादक बनिसक्छौँ।

वितरण र विनिमयको छद्मभेष : बुर्जुवाहरू दाबी गर्छन् कि बजारमा सबै कुरा न्यायोचित वितरण र स्वतन्त्र विनिमय (Free Market) मार्फत तय हुन्छ । तर माक्र्सले उदाङ्गो पारेका छन् कि वितरण उत्पादित वस्तुको मात्र हुँदैन, सबभन्दा पहिले ‘उत्पादनका साधनहरू’ (Means of Production) को असमान वितरण हुन्छ । जसको हातमा साधन छ, वितरण र विनिमयको नियम उसैले लेख्छ ।

तसर्थ, ‘गुन्द्रिस’ को यो खण्डले सिकाउँछ कि केवल बजारको ‘वितरण’ वा कर प्रणाली सुधारेर (जुन संसद्वादी र सुधारवादी कम्युनिस्टहरूको एजेन्डा हो) समाजवाद आउँदैन । जबसम्म उत्पादनको मूल जग र स्वामित्वमै जनशास्त्रीय रूपान्तरण हुँदैन, तबसम्म न्यायोचित वितरणको नारा फगत एउटा भ्रम (Illusion) मात्र हो ।

पुँजीको विश्वव्यापीकरणः ‘गुन्द्रिस’ ले पुँजीवादको त्यो विश्वव्यापी चरित्रको चिरफार गरेको छ, जसलाई माक्र्सले ‘पुँजीद्वारा अन्तरिक्षको विनाश’ (The Annihilation of Space by Time) भन्नुभएको छ । पुँजी कहिल्यै एक ठाउँमा स्थिर बस्न सक्दैन । यसलाई निरन्तर गति र नयाँ बजार चाहिन्छ ।

समय र दूरीको अन्त्यः माक्र्सले लेख्नुभएको छ कि पुँजीले आफ्नो गति बढाउन र नाफाको चक्र (Circulation Time) लाई छोट्याउन संसारका भौतिक दूरीहरूलाई सखाप पार्छ ।  हिजो पानीजहाज र रेलले भूगोललाई खुम्च्याएका थिए भने आज फाइभ–जी (5G) इन्टरनेट, डिजिटल बैङ्किङ र क्लाउड कम्प्युटिङले संसारको भूगोललाई एउटा ‘क्लिक’ मा सीमित गरिदिएका छन् । अमेरिकाको एउटा वित्तीय निगमले सेकेन्डभरमा नेपालको जलविद्युत् वा प्राकृतिक स्रोतमाथि वित्तीय सट्टेबाजी गर्न सक्छ । पुँजीको यो संहारक गतिले राष्ट्रिय सार्वभौमिकता र स्थानीय अर्थतन्त्रलाई सोत्तर बनाउँदै लगेको छ ।

नव–सर्वहारा वर्गको जन्म र गिग अर्थतन्त्र (Precariat) : हिजो औद्योगिक युगमा मजदुरहरू एउटै छानामुनि, एउटै कारखानामा सङ्गठित हुन्थे । तर आज ‘गुन्द्रिस’ को भविष्यवाचक कडी अनुसार, पुँजीले श्रमलाई यति धेरै टुक्रा–टुक्रा (Fragmented) पारिदिएको छ कि आजको सर्वहारा वर्ग कारखानामा भेटिँदैन । ऊ त मोबाइलको स्क्रिनमा ‘अल्गोरिदम’ को कमान्ड पर्खेर बसेको ‘गिग वर्कर’ (InDrive चालक, फूड डेलिभरी ब्वाइ वा सफ्टवेयर फिक्सर) बनेको छ । उसलाई लाग्छ, ऊ ‘स्वतन्त्र’ छ, तर वास्तवमा ऊ चौबीसै घण्टा अदृश्य पुँजीको कठोरतम दासतामा बाँधिएको छ । यो नव–सर्वहारा वर्गसँग न कुनै सामाजिक सुरक्षा छ न निश्चित कामको घण्टा ।

पुँजीवादी सम्पत्तिः ‘गुन्द्रिस’ को महत्वपूर्ण कडी पुँजीवादी स्वामित्वको त्यो छद्मभेषी चरित्रको उजागर हो, जसले मानव श्रमलाई उसैको विरुद्ध एउटा संहारक शक्तिको रूपमा खडा गरिदिन्छ । माक्र्सले यस खण्डमा देखाएका छन् कि कसरी पुँजीवादले ‘श्रमको कानुन’ लाई उल्टाएर ‘लुटको कानुन’ मा परिणत गरिदिन्छ ।

विनियोजनको नियममा उल्टाव : सुरुवाती समाजमा मानिसले जे उत्पादन गथ्र्यो, त्यो उसको आफ्नै हुन्थ्यो । तर पुँजीवादी उत्पादन पद्धतिमा मजदुरले जति धेरै उत्पादन गर्छ, पुँजीपतिको ‘पुँजी’ (Capital) त्यति नै विशाल र शक्तिशाली बन्दै जान्छ । माक्र्स भन्छन्† मजदुरको आफ्नै जीवन्त श्रम (Living Labour) कारखानाबाट निस्केपछि पुँजीपतिको हातमा पुगेर एउटा ‘मृत श्रम’ (Dead Labour) वा वस्तुको रूपमा परिणत हुन्छ । त्यही मृत श्रम (मेसिन वा प्रविधि) भोलि फर्किएर मजदुरलाई नै नियन्त्रण र विस्थापित गर्न आइपुग्छ ।

एआई र अलगावको पराकाष्ठा (Alienation) : हिजो औद्योगिक युगमा मजदुर आफ्नो उत्पादन र मेसिनबाट अलग (Alienated) हुन्थ्यो । तर आजको डिजिटल युगमा यो अलगाव मानिसको ‘चेतना’ र ‘अस्तित्व’ सम्म पुगिसकेको छ । जब हामी सामाजिक सञ्जालमा आफ्ना भावना, विचार र सिर्जनाहरू पोख्छौँ, ती सबैलाई ‘बिग डेटा’ ले सङ्कलन गरेर एआई मोडलहरू निर्माण गर्छ । अन्ततः, ती एआई मोडलहरूले हाम्रै विचार, लेखन र सिर्जनात्मक कलालाई विस्थापित गरिदिन्छन् । यो माक्र्सले परिकल्पना गरेको अलगावको सबैभन्दा क्रूर र पराकाष्ठाको रूप हो, जहाँ मानव मस्तिष्कको आफ्नै सिर्जना उसको अस्तित्वकै शत्रु बनेर उभिएको छ ।

कार्ल माक्र्सको ‘गुन्द्रिस’ (Grundrisse) : डेढ सय वर्ष पुरानो आर्थिक पाण्डुलिपि मात्र होइन, यो त २१ औँ शताब्दीको डिजिटल साम्राज्यवादी वित्तीय पुँजीवादको चिरफार गर्ने सबैभन्दा धारिलो जनशास्त्रीय र वैज्ञानिक हतियार हो । यसको विहङ्गम विश्लेषणले के प्रमाणित गर्छ भने– पुँजीवादले विज्ञान र प्रविधिको विकास गरेर संसारलाई एउटा स्वचालित नेटवर्कमा त जोड्यो, तर यसको नाफा र नियन्त्रण भने केही सीमित प्रविधि–मालिकहरू (Tech Oligarchs) को हातमा कैद गरिदियो ।

कार्ल माक्र्सको ‘गुन्द्रिस’ आजको सन्दर्भमा त्यसको सान्दर्भिकता झन् अकाट्य बनेको छ । पुँजीवादले अटोमेसन र एआईमार्फत मानव श्रमलाई उत्पादनको केन्द्रबाट धकेलेर ‘चेतनशील दर्शक’ मा त बदलिदियो, तर यसले आफ्नै चिहान खन्ने वस्तुगत परिस्थिति पनि निर्माण ग¥यो । किनकि, श्रमबिना अतिरिक्त मूल्य सम्भव छैन र बेरोजगार मानिसहरूबिना पुँजीवादी बजार टिक्न सक्दैन ।

तसर्थ, आजको युगीन कार्यभार हिजोका घिसेपिटेका नाराहरू वा संसदीय संसद्वादको कोठाभित्र अल्झिनु होइन । अबको क्रान्तिकारी मार्गनिर्देश भनेको मानव जातिको यो साझा सामाजिक बौद्धिकता (General Intellect) अर्थात् विज्ञान र प्रविधिलाई पुँजीवादी एकाधिकारबाट मुक्त गर्नु हो । यसलाई जनशास्त्रीय स्वामित्वमा ल्याएर चौबीसै घण्टा चल्ने पेट पाल्ने दासताको अन्त्य गर्नु र मानिसका लागि ‘मुक्त समय’ (Free Time) को स्वर्णयुग निर्माण गर्नु नै २१ औँ शताब्दीको समाजवादको वास्तविक प्रस्थानबिन्दु हो ।

सन्दर्भ ग्रन्थः

१. Marx, Karl (१९७३). GrundrisseM Foundations of the Critique of Political Economy -Rough Draft Translated by Martin Nicolaus. Penguin Books.

सान्दर्भिकता : यस पुस्तक भित्रको ‘Fragment on Machines’ (पृष्ठ ६९०–७१२) र ‘Chapter on Capital’ (उत्पादन, उपभोग र विनिमयको द्वन्द्ववाद) । यो माक्र्सको मूल पाण्डुलिपि हो, जसले अटोमेसन र ‘जनरल इन्टेलेक्ट’ को जग राखेको छ ।

२. समकालीन व्याख्या र डिजिटल माक्र्सवाद (Contemporary & Digital Marxism) Srnicek, Nick. (२०१६). Platform Capitalism. Polity Press.

सान्दर्भिकता : यस पुस्तकले माक्र्सको ‘गुन्द्रिस’ को अवधारणालाई आजको गुगल, मेटा र एआई (AI) को युगसँग जोडेर ‘प्लेटफर्म पुँजीवाद’ को व्याख्या गर्छ । ‘डेटा दोहन’ र ‘डिजिटल अलगाव’ लाई यसले ठोस आर्थिक तथ्याङ्कसहित पुष्टि गर्छ ।

३. नव–सर्वहारा र श्रमको रूपान्तरण (New Proletariat & Precariat) Standing, Guy. (२०११). The PrecariatM The New Dangerous Class. Bloomsbury Academic.

सान्दर्भिकताः  ‘गिग वर्कर’ (InDrive, डेलिभरी ब्वाइज) कसरी २१ औँ शताब्दीको नयाँ उत्पीडितवर्ग (Precariat) मा रूपान्तरित हुँदै छन् र उनीहरूको श्रम कसरी टुक्रा–टुक्रा पारिएको छ भन्ने कुरा बुझ्न यो पुस्तक एउटा महत्वपूर्ण जनशास्त्रीय दस्ताबेज हो ।

समाप्त