गोरो अर्जेन्टिनाको मिथकले अझै पनि राष्ट्रलाई आकार दिइरहेको छ

मार्चको अन्तमा, संयुक्त राष्ट्र सङ्घको महासभाले घानाको नेतृत्व र अफ्रिकी सङ्घ र क्यारिबियन समुदाय (CARICOM) को समर्थनमा, ट्रान्सएट्लान्टिक दास व्यापार र च्याटल दासत्वलाई मानवताविरुद्धको सबैभन्दा ठुलो अपराधको रूपमा मान्यता दिँदै र क्षतिपूर्तितर्फ ठोस कदम चाल्न आह्वान गर्दै ऐतिहासिक प्रस्ताव पारित ग¥यो । कुल १२३ सदस्य राष्ट्रले उक्त पहललाई समर्थन गरे । धेरैजसो युरोपेली पूर्वऔपनिवेशिक शक्तिहरू अलग्ग थिए । केवल तीन देशले यसको विपक्षमा मतदान गरे – संयुक्त राज्य अमेरिका, इजरायल र अर्जेन्टिना राष्ट्रपति जेभियर मिलेइको नेतृत्वमा ।
दासत्व र औपनिवेशिकताको समसामयिक नतिजालाई सम्बोधन गर्ने आवश्यकतालाई बहुसङ्ख्यक देशहरूले स्वीकार गरे पनि, सरकारहरूको एउटा सानो समूह त्यही अनुभवहरूद्वारा निर्मित अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थाको प्रतिरक्षा गर्न उत्प्रेरित भयो । अर्जेन्टिनाको भोटले वर्तमान सरकारले कुन पक्षलाई रोजेको छ भनेर प्रस्ट पारेको छ । तथापि, त्यो निर्णयले गहिरो ऐतिहासिक निरन्तरता झल्काउँछ । अर्जेन्टिनाको क्षतिपूर्तिको अस्वीकृति राज्य–प्रायोजित परम्पराको अंश हो जसले राष्ट्रलाई आफ्नो स्वतन्त्रतापछि, विशिष्ट जातीय पदानुक्रममा आधारित बनाएको छ । संयुक्त राष्ट्र सङ्घको प्रस्तावको विरुद्धमा भएको मतदानले १९ औँ शताब्दीदेखि अर्जेन्टिनाको इतिहासलाई संरचित गरेको शक्तिको संरचनालाई अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा प्रस्तुत गरेको छ ।
अर्जेन्टिना राज्यको गठन यसको अभिजातवर्गको जनसाङ्ख्यिकीय र सांस्कृतिक गोराकरणको स्पष्ट परियोजनाद्वारा चिन्हित गरिएको थियो । तिनीहरूको दृष्टिकोणले युरोपेली आप्रवासनलाई सभ्यता र प्रगतिको विशेषाधिकार प्राप्त वाहनको रूपमा ढाँचाकृत ग¥यो । १८५३ को संविधानको मुख्य बौद्धिक वास्तुकार, जुआन बाउटिस्टा अल्बर्डीले यसलाई ‘शासन गर्नु भनेको जनसङ्ख्या बढाउनु हो’ भन्ने वाक्यांशमा सार गर्नुभयो । यो तर्क संविधानको अनुच्छेद २५ मा सम्मिलित गरिएको थियो, जसले राज्यलाई युरोपेली आप्रवासनलाई सक्रिय रूपमा प्रवद्र्धन गर्न निर्देशन दिएको थियो । उक्त धारा, त्यसबेलादेखि, हरेक संवैधानिक सुधारमा बाँचेको छ । न त १९४९ को सामाजिक संविधानले न त १९९४ को लोकतान्त्रिक सुधारले युरोपलाई राष्ट्रको वाञ्छनीय क्षितिजसँग जोड्ने सिद्धान्तलाई परिवर्तन ग¥यो ।
यस संस्थागत वास्तुकलाले ल्याटिन अमेरिकाको सबैभन्दा चिरस्थायी राष्ट्रिय कथाहरूमध्ये एकलाई समेकित ग¥यो कि अर्जेन्टिना एक सेतो र युरोपेली समाज हो । अर्जेन्टिनावासीहरू ‘जहाजबाट आएका’ भन्ने मिथकले सार्वजनिक नीति, विद्यालय प्रवचन र ज्ञान उत्पादनलाई आकार दियो, जबकि आदिवासी र अफ्रो–वंशज जनसङ्ख्यालाई सिमान्तमा धकेलियो । परिणाम जातीय अस्वीकार्यताको एक विशिष्ट रूप थियो । अर्जेन्टिना राज्यले राष्ट्रिय पहिचान निर्माण ग¥यो जसले आफ्नै जनसङ्ख्याको ठुलो भागलाई मेटाएर अस्वीकार ग¥यो, राष्ट्रको विश्वव्यापी प्रतिनिधित्वमा गोरोपनालाई उचाल्यो । आज पनि, ठुलो मात्रामा जातीय बहुसङ्ख्यकहरू मिलेर बनेको देशलाई संस्थागत रूपमा एक समान युरोपेली समाजको रूपमा वर्णन गरिँदै छ ।
अफ्रो–अर्जेन्टिनाको मेटाइ यस प्रक्रियाको स्पष्ट अभिव्यक्तिमध्ये एक हो । १९ औँ शताब्दीको प्रारम्भमा, अफ्रिकी वंशका मानिसहरूले जनसङ्ख्याको लगभग एकतिहाइ बनायो र देशको आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र सैन्य संरचनाहरूमा निर्णायक भूमिका खेलेको थियो । तैपनि, विद्यालय प्रवचन, जनगणना र मुख्यधाराको इतिहास लेखनले उनीहरूको प्राकृतिक लोपकरणको विचारलाई बढावा दियो, बहिष्करणको इतिहासलाई जनसाङ्ख्यिकीय अपरिहार्यतामा रूपान्तरण ग¥यो । आदिवासी जनजातिहरूले निरन्तर जनसाङ्ख्यिकीय, क्षेत्रीय र सांस्कृतिक सान्दर्भिकताको बाबजुद अवशिष्ट अल्पसङ्ख्यकको रूपमा चित्रण गरी समानान्तर प्रक्रियाबाट गुज्रिएका छन् । अर्जेन्टिनाको जातीय अस्वीकार्यताले यसरी व्यवस्थित रूपमा आदिवासीहरूलाई अल्पसङ्ख्यक बनायो र अफ्रो–अर्जेन्टिनीहरूलाई राष्ट्रिय कथाबाट मेटिदियो ।
वर्तमान स्वतन्त्रतावादी प्रशासनले मान्यता र समाधानको उद्देश्यले राज्य संरचनाको विघटन गरेर यो परम्परालाई गहिरो बनाएको छ । भेदभाव, जेनोफोबिया र नस्लवादविरुद्धको राष्ट्रिय संस्थानको बन्दले जातिवादविरोधी सार्वजनिक नीतिमा समर्पित केही संस्थागत स्थानहरूमध्ये एकलाई हटायो : अफ्रो–अर्जेन्टिना समुदायको ऐतिहासिक मान्यताको लागि आयोग । यो आयोग ऐतिहासिक रूपमा पूर्ण नागरिकताबाट बहिष्कृत जनसङ्ख्याको लागि मान्यता र सुधारका उपायहरू प्रवद्र्धन गर्न सिर्जना गरिएको थियो र यसको महत्व अर्जेन्टिनाभन्दा बाहिर फैलिएको छ । मानव अधिकारसम्बन्धी अन्तर–अमेरिकी आयोग
(IACHR) र यसको आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र वातावरणीय अधिकारसम्बन्धी विशेष प्रतिवेदन (REDESCA) ले यसको सिर्जनालाई महत्वपूर्ण संस्थागत प्रगतिको रूपमा पहिचान गरेको थियो । यसको विघटनले अफ्रो–अर्जेन्टिनाको सक्रियताको दशकहरूमा निर्मित केही सीमित संस्थागत उपकरणहरूलाई पूर्ववत गर्ने राजनीतिक निर्णयलाई झल्काउँछ ।
हालैका दशकहरूमा, पश्चिमी सरकार, राजतन्त्र र संस्थाहरूले ऐतिहासिक अपराधहरूलाई प्रतीकात्मक इसाराहरूमार्फत स्वीकार गर्दै आएका छन् । साङ्केतिक मान्यताको यो व्यवस्थाले प्रायः क्षमाको लिटर्जी भनिने एक रूपको रूपमा कार्य गर्दछ : यसले ऐतिहासिक अन्यायलाई स्वीकार गर्दछ, यसको सबैभन्दा चरम अभिव्यक्तिको निन्दा गर्दछ । तर, यसको फाइदा उत्पादन गर्ने भौतिक संरचनालाई अक्षुण्ण छोड्छ । क्षतिपूर्तिले यस सिमानालाई स्मृतिबाट सम्पदा, शक्ति र नागरिकताको समसामयिक वितरणमा सार्दै विघटन गर्दछ । यस सन्दर्भमा, जेभियर मिलेइले अर्जेन्टिनालाई डोनाल्ड ट्रम्प र बेन्जामिन नेतन्याहुको नेतृत्वको वरिपरि व्यक्त गरिएको राजनीतिक खेमासँग पङ्क्तिबद्ध गरेका छन्, जसले प्रतीकवादको बारेमा पनि छलफल गर्दैनन् । यो अभिसरण कूटनीतिक सम्बन्धभन्दा बाहिर छ । यसले अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थाको साझा बुझाइलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ, जसमा ऐतिहासिक पदानुक्रमको रक्षा – जातीय, भूराजनीतिक र आर्थिक हिसाबले मुख्य भूमिका खेल्छ । यो कुनै संयोग होइन कि यी नेताहरूले बारम्बार ‘पश्चिम’ लाई खतरामा रहेको सभ्यताको रूपमा आह्वान गर्छन् जसको रक्षा गर्नुपर्छ । यस ढाँचाभित्र, दासत्व र औपनिवेशिकताको क्षतिपूर्तिका मागहरू पश्चिमी नैतिक अख्तियारको स्थापना भएको प्रतीकात्मक आधारहरूका लागि चुनौतीको रूपमा भन्दा ऐतिहासिक न्यायको विस्तारको रूपमा कम देखिन्छ ।
मार्चको भोटले मिलेइ आफैँभन्दा बाहिरको ऐतिहासिक निरन्तरता प्रकट गर्दछ । अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले दासत्वको समसामयिक विरासतहरूमा नयाँ सहमतितर्फ अघि बढ्दै गर्दा, अर्जेन्टिनाको राज्यले राष्ट्रलाई गोरोपनासँग बराबरी गर्ने र जातीय बहुसङ्ख्यकहरूलाई अदृश्य रूपमा प्रस्तुत गर्ने परम्परामार्फत कार्य गर्न जारी राख्छ । यो अर्जेन्टिनाको जातीय अस्वीकार्यताको गहिरो तर्क हो ः शक्तिको एक रूप जसले युरोपेली अर्जेन्टिनाको नाममा बोल्न जारी राख्छ जुन त्यहाँका जनताको सामाजिक वास्तविकतामा भन्दा राज्यको कल्पनामा धेरै बलियो रूपमा अवस्थित छ ।
(लेखक फेडेरिको पिटा उहाँ अफ्रो–अर्जेन्टिना सङ्गठन डायस्पोरा अफ्रिकाना डे ला अर्जेन्टिना (DIAFAR) का संस्थापक र अध्यक्ष हुनुहुन्छ । पिटा युनिभर्सिटी अफ ब्युनस आयर्स (UBA) बाट स्नातक गरेका राजनीतिशास्त्री हुनुहुन्छ । मेट्रोपोलिटन युनिभर्सिटी फर एजुकेसन एन्ड लेबर (UMET) मा नस्लवाद र असमानताको अध्ययनका लागि न्यूक्लियसका निर्देशक हुनुहुन्छ र कार्य समूह ‘एन्टी–जातिवाद र अफ्रो–डिसेन्डेन्स अफ दि साइन्स काउन्सिल’ का संयोजक हुनुहुन्छ । सम्पादकीय क्षेत्रमा, उहाँ पुस्तक Antirracismo को सम्पादक हुनुहुन्छ । Pensamiento y praxis en clave afrolatinoamericana (२०२५) र Negrx को सम्पादक, प्रतिष्ठित अर्जेन्टिनाको अखबार Página/१२ को जातीयविरोधी खण्ड । थप रूपमा, उनले ऐतिहासिक क्षतिपूर्ति, अफ्रो–वंश, जाति र नस्लवादका मुद्दाहरूमा अन्तर्राष्ट्रिय फोरमहरूमा वक्ताको रूपमा हुनुहुन्छ ।)
अनुवाद : प्रकृति
– ‘ज्याकोविन डटओआरजी’ बाट