अध्यक्ष रोहितको चिनियाँ भाषामा अनुदित ‘जेलका चिठीहरू’ पुस्तकको विशेष समारोहबिच विमोचन
- श्रावण १, २०८३
सक्वको म राजदास– २२
- फाल्गुन २४, २०७६
- विशेष समाचार साहित्य
भारतका उद्योग वाणिज्य मन्त्री एन. तिवारीसंग एक अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा न्यु दिल्लीमा १९८० तिर
ई. राजदास श्रेष्ठ
बेलारुसको मिन्स्क सहरबाट सोभियत रुसको राजधानी मस्को सहरको गन्तव्यमा रेल गुड्दै थियो । म एउटा सानो कोठाजस्तो चार बेड भएको एक क्याविनमा रेलभित्र थिएँ । अन्ना पेट्रोभ्नाको बुढो र १०–१२ वर्षकी छोरी आ–आफ्नो बेडमा बिहानको खाना खाइसकेपछि मस्तसँग सुतिरहेका थिए । म पनि क्याविनको माथिल्लो बेडमा सुतिरहेको थिए । दुई घण्टाजति मस्त निदाइरहेको मलाई अन्ना पेट्रोभ्नाले उठाइन् । थाहा भएन किन मलाई उनले उठाइन् । सायद बुढो र छोरी सुतिरहेकाले एक्लै न्यास्रो लागेर हो वा मसँग कुरा गर्ने रहरले हो । जे भए नि राम्रै भो । दुई–तीन दिन राम्ररी सुत्न नपाएको र आधा पेट खाली हिँड्दै गरेको मलाई आफ्नै परिवारको एक सदस्यसरह व्यवहार गरेर अन्नाको परिवारले खानापिना दिए । धेरै आरामले सुतँे र निर्धक्क भएर लन्डन यात्राबाट सफलतापूर्वक मस्को फर्कन पाएको थिएँ ।
मैले अन्ना पेट्रोभ्ना जो एक स्कूलको अध्यापिका थिइन् र एक इतिहास र साहित्यका पनि ज्ञाता थिइन् । उनलाई धेरै धन्यवाद दिँदै अन्ना पेट्रोभ्नाको सामु चिया र केही रुसी चकलेटहरूले भरेको सानो फोल्डि· टेबुलअगाडि बसेँ । “खराषो स्पाल ?”
“राम्ररी सुत्नु भो ?” उनले सोधिन् । “स्पोषिभो बल्सोए”, “धेरै धन्यवाद ¤” “दुई तीन दिन भो राम्ररी नसुतेको र राम्ररी खाएको पनि थिइनँ”, मैले भनेँ । तपाईँहरू यसरी नभेटेका भए म मस्कोसम्म भोक–भोकै हुन्थँे होला भनेँ ।
अन्ना पेट्रोभ्ना राम्री, भलादमी र सालिन देखिन्थिन् । मस्को विश्वविद्यालयबाट मास्टर्स गरेकी– पेडागोजी फ्याकल्टीमा । पेडागोजी फ्याकल्टी भन्नाले शिक्षाशास्त्र विभाग । इतिहास र साहित्यमा पनि धेरै रुचि राख्दथिन् । त्यसैकारण हामीले फेरि कुराकानी सुरु ग¥यौँ । विशेष गरेर रुसी साहित्य या उन्नाइसौँ शताब्दीको रुसी साहित्यबारे बताउँदै उहाँले लेभ टोल्स्टोईको बारेमा धेरै सुनाउनुभयो ।
लेभ टोल्स्टोईलाई १९ औँ शताब्दीको विश्वमा सर्वोत्कृष्ट उपन्यासकार मानिन्थ्यो । उनको “वार एन्ड पीस” (युद्ध र शान्ति) उपन्यासले विश्वको प्रशंसा पाएको थियो । सिरियलरूपमा लेखिएको यो उपन्यास लेभ टोल्स्टोईको सुन्दरतम कृति थियो । सन् १८६९ मा यसको अन्तिम भाग लेखिएको थियो ।
अफ्रिकामा सवारी दुर्घटनापछि तीन महिना अस्पताल बस्ने क्रममा मास्को रेड स्क्वायरमा
यस उपन्यासको केही भाग मैले रुसी भाषामा पढेको थिएँ र केही भाग अङ्ग्रेजीमा । तर, अङ्गे्रजीमा पढ्दा बुझ्न सजिलो भए पनि रुसी भाषामा पढेको जस्तो मिठास भने कहिल्यै भएन । त्यसकारण अङ्ग्रेजीमा पढ्न छोडेँ । रुसी भाषामा पढ्दा उपन्यासको विषयवस्तुभन्दा पनि मलाई बढी तत्कालीन रुसी समाजको, रुसी जनजीवनको अनि रुसी जनताको मनोविज्ञानको विषयले ध्यानाकर्षण गर्दथ्यो । मलाई टोल्स्टोईका कृतिहरू पढ्दा सूक्ष्म मनोविज्ञान नै सबभन्दा बढी मनपथ्र्यो । किताब समातेर पढ्न बस्दा मलाई सबभन्दा ठूलो समस्या हुन्थ्यो किताब छोडेर उठ्न । अरु काम बितिरहेको हुन्थ्यो तर किताब छोड्न मन नमान्ने । यही समस्याले गर्दा मैले “वार एन्ड पीस” कहिल्यै पनि पूरा पढ्न सकिनँ । अन्ना पेट्रोभ्नासँग रेलमा चिया पिउँदै गर्दा त्यही विषयमा कुरा चलिरहेको थियो । किताब पढ्नुमा भन्दा मलाई उनको कुरा सुन्नमा बढी मजा आयो । मलाई पढ्नुभन्दा सुन्नु सजिलो लाग्थ्यो । त्यसैले रुसी चकलेटसँग कालो चिया खाँदै टोल्स्टोईको कुरा गर्दै हामी एकदम आनन्दले रुसको रेलयात्रा गर्दै रहयौँ । मानौँ त्यसबेला त्यो रेलमा हामी दुईजनामात्र थियो ।
अन्ना पेट्रोभ्नाले मस्को युनिभर्सिटीमा पढ्दा धेरै विदेशी विद्यार्थी भेटेकी थिइन् रे मस्कोमा । तर, यसरी दुई तीन घण्टा सँगै बसेर कुरा गर्न कसैसँग भ्याएको थिएन रे । विदेश पनि कहीँ गएको छैन भन्थिन् अहिलेसम्म । विदेशी भाषा पनि कुनै आउँदैन रे । अलि अलि पढेको भन्थिन्, तर व्यवहारिकरूपमा कहीँकतै उपयोग गर्न युनिभर्सिटीमा पढ्दा जर्मन भाषा सिकेर जानेको नजानेको जस्तो भयो भन्थिन् ।
मैले पनि अलि अलि जर्मन सिकेको थिएँ । खार्कोभमा म बस्ने कोठामा एकजना मेरो विदेशी पाटर्नर (साथी) जर्मन थिए । पूर्वी जर्मनीबाट आएका थिए मारीयो । धेरै सोझो र भलाद्मी । मारीयोसँगै अर्को रुम पाटर्नर थियो अफ्रिकी देश मालीको विद्यार्थी र चौथो थियो रुसी पाटर्नर भ्लादिमीर । हामी चार जनामध्ये सबभन्दा सोझो र भलाद्मी उहीँ जर्मन केटो मारीयो थियो । अति कम बोल्ने सोझो र मिजासी अनि भलाद्मी ठूलो स्वरले कहिल्यै नबोल्ने ।
त्यसबेला म आफ्नो पढाइको प्रथम वर्षमा थिएँ । मेरो रुसी साथी भालेन्टिना मस्कोमा थिइन् । उनी खार्कोभमा आएकी थिइन् । मसँगै पढ्न दोस्रो वर्षमा मात्र ट्रान्सफर सर्टिफिकेट लिएर मस्कोबाट खार्कोभ आएकी थिइन् । उनी मस्को र म खार्कोभ हुँदा हाम्रोबीच धेरै प्रेमपत्रहरू आदानप्रदान हुन्थ्यो र दिउँसो इन्स्टिच्युटबाट फर्केपछि सबभन्दा पहिले होस्टल (छात्रावास) पुग्नेबित्तिकै आफ्नो पत्रमञ्जुषा बाकस हेर्न जान्थँे । प्रायः उनीबाट हप्तामा दुई तीन वटा पत्रहरू आएकै हुन्थ्यो । नेपालबाट महिनामा एक दुई पत्र आएको हुन्थ्यो ।
त्यसकारण छात्रावासको आफ्नो कोठामा मेरो धेरै समय चिट्ठीहरू पढ्ने र चिट्ठीको जवाफ लेख्नमै व्यतित हुन्थ्यो । पढ्नमा थोरै र चिट्ठीपत्र लेख्नमा धेरै समय खर्च गरिरहेको देख्दा मारीयोलाई मेरो बारेमा चिन्ता लागेर होला बरोबर मलाई भन्ने गथ्र्यो । “राज यसरी चिट्ठीपत्रमा धेरै समय खेर फाल्नुहुँदैन, धेरै पढ्ने गर्नुपर्छ ।” उसको कुरा सही लाग्थ्यो । “हुन्छ मारीयो” अब छिट्टै भालेन्टिना यहीँ हामीकहाँ ट्रान्सफर भएर आउँदै छिन् । अनि मेरो यो प्रेमपत्रको कहानी खतम हुन्छ”, भन्थेँ । बीच–बीचमा मारीयो मलाई सोध्थे, राज, तिमी कम्युनिस्ट हौ भनेर ? म भन्थे, मलाई कम्युनिस्ट विचारधारा मनपर्छ तर म कुनै कम्युनिस्ट पार्टीको सदस्य होइन । पूर्वी जर्मनीको बर्लिन (पूर्वी बर्लिन) बाट मारीयो मजस्तै केमिकल इन्जिनियरि· पढ्न आएको थियो । हामी बस्ने होस्टलमा पूर्वी जर्मनीका विद्यार्थीको सङ्ख्या धेरै थियो । त्यहाँ उनीहरूको एक स·ठित विद्यार्थी स·ठन पनि थियो । उनीहरूको हप्ता–हप्तामा सभा पनि हुन्थ्यो । उनीहरू जर्मन समाजवादी कम्युनिस्ट पार्टीका लागि महिनैपिच्छे एक–एक पैसा लेभी उठाउँथे । उनीहरू सबै जर्मन युवा कम्युनिस्ट लीगका सदस्य थिए । सोभियत रुसमा ‘कम्सोमोल’ (युवा कम्युनिस्ट) भनेजस्तै । ‘कम्सोमोल’ भनेको हामीकहाँ ‘वाइसीएल’ भनेजस्तै हो युवा कम्युनिस्ट लीग अथवा स·ठन ।
स्कूल जीवन सकेर विश्वविद्यालयलगायत हरेक शिक्षण संस्थामा पढ्ने विद्यार्थीहरू अनिवार्यरूपमा ‘कम्सोमोल’ बन्थे र पार्टीको लागि प्रत्येक कम्सोमोलले महिनाको ३ पैसा लेभी तिर्नुपथ्र्यो । आफ्नो खल्तिबाट जर्मनहरू एक पैसा तिर्थे । मलाई मारीयोले फुर्सदको समयमा अलि अलि जर्मन भाषा पनि सिकाउँथे । त्यसकारण मलाई दुई चार शब्द बोल्न आउँथ्यो । मैले अन्ना पेट्रोभ्नालाई रेलको क्याबिनमा त्यहीँ कुरा सुुनाएँ । हामीले जर्मन भाषामा केही शब्दहरू बोल्यौँ । अन्नालाई भन्दा मलाई बढी सजिलो थियो जर्मन शब्दहरू बोल्न किनकि मलाई अङ्ग्रेजी राम्रो आउँथ्यो । अन्नाले अङ्ग्रेजी पढेकी थिइनन् । जर्मन र अङ्ग्रेजीमा धेरै शब्दहरू उस्ताउस्तै लाग्छ । जस्तै अङ्ग्रेजीमा बाबु, आमा, दाजुभाइ भन्नलाई फादर, मदर, ब्रदर, सिस्टर भन्छन् जर्मन भाषामा फातर, मुतर, ब्रुदर, स्वेस्तर र पानीलाई अङ्ग्रेजीमा ‘वाटर’ भनिन्छ भने जर्मनीमा ‘वासर’ भनिन्छ । ‘गुड मर्नि·’ लाई ‘गुट मर्गेन’ ‘गुड नाईट’ लाई ‘गुट नाख्त’ आदि भनिन्छ । मैले जर्मन शब्दलाई सजिलै उच्चारण गरेको देख्दा अन्नालाई अचम्म लाग्यो र सोधिन् “अरु के–के भाषा आउँछ मलाई ।”
मैले भने, “नेपाल भाषा मेरो “मदर ट·” हो र हामीकहाँ ‘खस’ भाषालाई नेपाली भनिन्छ । ‘नेपाली’ भन्ने खस भाषा अथवा ‘पर्वते’ भाषा हिन्दी भाषासँग धेरै मिल्छ र हिन्दी भाषा ‘संस्कृत’ भाषाबाट आएको हो ।
“तपार्इँलाई संस्कृत भाषा पनि आउँछ र ?” मैले भनेँ मेरो मातृभाषापछि मैले पढेको संस्कृत भाषा नै हो । म १०÷१२ वर्ष हुँदा तीनचार वर्ष संस्कृत पढेको थिएँ र १४÷१५ वर्ष हुँदा ११÷१२ कक्षासम्मको संस्कृत पढेको थिएँ । तर, हामीकहाँ संस्कृत पढ्ने लेख्ने र व्यवहारमा कर्मकाण्ड गर्ने बाहुनमात्र भएको कारण मैले संस्कृत पढ्न बीचैमा छोड्नु परेको थियो । अन्ना पेट्रोभ्नाले मेरो यो कुरा सुन्दा धेरै अचम्म मानिन् । सोभियत रुसमा त्यसबेला कुनै जातभात थिएन । हामीकहाँ अहिले पनि जातभात र तल्लो जात माथिल्लो जात विद्यमान छन् । यही जातभातमा हाम्रो धर्म, संस्कृति र सामाजिक जीवन चलिरहेको छ । एक जातले अर्को जातको हातबाट खान नहुने, एक जातको केटोले अर्को जातकी केटीलाई विवाह गर्न नहुने र गरेमा सामाजिक बहिष्कार हुने गर्छ भन्ने कुरा सुन्दा अन्ना पेट्रोभ्नालाई यी कुरा पत्यार लागेन र हुनसक्दैन यस्तो कुरा संसारमा रहेछ भनी मलाई प्रश्न गरिन् ।
“अब तपाईँ के गर्नुहुन्छ त राज ?” तपाईँले त आफ्नो जातको होइन, अझ आफ्नो देशको होइन बरु कुनै जात नभएको एक विदेशी केटीसँग विवाह गर्नुभएको छ र दुई सन्तान पनि पाइसक्नुभएको छ ।
मैले भने, “हो अन्ना, मलाई धेरै समस्या हुनेछ म नेपाल जाँदा । तर, केही चिन्ता छैन । जस्तोसुकै परिस्थिति आए पनि म भोग्न तयार छु र ती समस्याहरू सामना गर्न तयार भएर बसेको छु ।” अहिले त्यसको बारेमा मैले सोचेको पनि छैन र सोच्नु पनि व्यर्थ छ । “त्यो त हो, तर पनि तपाईँको कुरा सुन्दा मलाई धेरै अचम्म लागिरहेको छ र मैले पचाउन सकेको छैन यस्ता कुराहरू । एउटा जातको मान्छेले छोएको खाना अर्काे जातले खान नहुने कस्तो अचम्म ¤”
“हो त्यतिमात्र होइन, एउटा तल्लो भनिने जातको मान्छेले छोएको पानीसमेत खान मान्दैनन् तथाकथित ठूला जातका मान्छेहरू मैले भनेँ । तर, के गर्नु यही जातभात र धर्म संस्कृतिको कुरालाई लिएर भारत र पाकिस्तानबीच तीनतीन वटा ठूलठूला लडाइँ र युद्ध भए हाम्रै आँखा अगाडि र लाखौँलाख निर्दाेष जनता मरे धर्मको नाममा । लाखौँ लाख जनता शोषित उत्पीडित छन् हाम्रो देशमा यो जातभातको नाममा । तपार्इँहरूको देशमा शोषित पीडित जनताको हितमा महान अक्टोबर क्रान्ति गरियो । यहाँ लाखौँ करोडौँ निर्दाेष निरीह मानिसहरू मरे राजनीतिक व्यवस्था सुधार्नको लागि । मेरो कुरा सुन्दै गर्दा अन्ना पेट्रोभ्नाका दुवै आँखाहरू आँसुले भर्दै गरेको मैले देखेँ र म उनको अनुहार एकटकले हेर्दै रहेँ ।
Leave a Reply