महाकाली सन्धिको इतिहासले सोधेको प्रश्न

भारतले अतिक्रमण गरेको भूमिसहित नेपाल सरकारले जारी गरेको नेपालको नक्सा निशानछापमा समावेश गर्न संसद्मा प्रस्तुत संविधान संशोधन प्रस्ताव पारित गर्ने क्रममा केही सांसदहरूले महाकाली सन्धिको कुरा उठाए । लिम्पियाधुरा, लिपुलेक र कालापानीबारे चर्चा गर्दा महाकाली नदी र महाकाली सन्धिको प्रसङ्ग आउनु स्वाभाविक हो किनभने सन् १८१६ मा भएको सुगौली सन्धिमा त्यही महाकाली नदीको पूर्वमा नेपाल र पश्चिममा भारत (तत्कालीन ब्रिटिस भारत) रहने कुरा उल्लेख छ । भारतले महाकाली नदीको वास्तविक मुहान कुटियाङ्दीमाथि कब्जा जमाएर निकै वर कालीको नक्कली मुहान बनाएको छ । कालीको मुहानबारे भारत र नेपालले आ–आफ्नो दाबी गर्दै गर्दा तीन दसकअघि भएको महाकाली सन्धिले सो मुहानबारे के भनेको थियो भनी सोधी खोजी हुनु स्वाभाविक हो । महाकाली सन्धिमा ‘महाकाली नदीलाई अधिकांश क्षेत्रमा नेपाल र भारतको सिमाना’ भनी लेखिएको छ । महाकाली सन्धिमा उल्लेखित सो कुरा सुगौली सन्धिविपरीत हो । महाकाली नदी नै पश्चिम नेपालमा भारतस“गको सिमाना हो ।
महाकाली सन्धिको पक्षमा हस्ताक्षर गर्ने राजनीतिक दल र त्यत्तिबेलाका सांसदहरूले नेपालको हितविपरीत ‘महाकाली नदी अधिकांश क्षेत्रमा नेपाल र भारतको सिमाना’ भनी स्वीकारेकै कारण भारत सो क्षेत्रमा आफ्नो कब्जा फैलाउन र बलियो बनाउन उत्साहित भएको देखिन्छ । नेपालका सांसदहरूले त्यत्तिबेला पनि आजजस्तै सिमानाको विषयमा एकमत देखाएको भए भारतले नेपालको भूमि अतिक्रमण गर्न यसरी नाङ्गो भएर आउन सक्दैनथ्यो । भारतलाई सो क्षेत्रमा ‘मानसरोवर जाने सडक बनाउन दिनमा महाकाली सन्धिको पक्षमा उभिने राजनीतिक दल र सांसदहरू जिम्मेवार छन् । समयले आज महाकाली सन्धिको पक्षमा हस्ताक्षर गर्ने सांसद र राजनीतिक दलहरूतिर त्यत्तिबेला गरेको देशघातको लागि औंला तेर्‍साएको छ । किन कसको दबाबमा उनीहरूले त्यत्तिबेला नेपाल र नेपाली जनताको हितविपरीतको सो सन्धिमा हस्ताक्षर गरे ? यसको जवाफ उनीहरूले नदिई सुख छैन ।
देशघात गर्नेलाई समयले चिहानबाट उठाएर पनि कठघरामा उभ्याउने गर्छ । सन्धिमा हस्ताक्षर भएको आधा वर्षमै सन्धिको विस्तृत परियोजना प्रतिवेदन (डीपीआर) तयार गरिनुपर्ने भए न तीन दसकपछि त्यो प्रतिवेदन तयार हुनसकेको छैन । महाकाली नदीमा बग्ने पानी भारतले एकपक्षीयरूपमा निर्बाध प्रयोग गरिरहेको छ । नेपालले सन्धिमा भनिएजस्तो कुनै पनि लाभ प्राप्त गर्नसकेको छैन । बरु भारत सरकारले सिमाना नदीलाई एकलौटी बनाएको छ । भारतले नेपालका नदीनाला र पानीका स्रोतमाथि आफ्नो एकलौटी बनाउन खोजेको भनाइको प्रमाण हो–महाकाली सन्धि । नेपालको हितविपरीतको यो सन्धिमा हस्ताक्षर गरेका नेताहरू आज देशका प्रमुख कार्यकारी पदमा छन् । तत्कालीन प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा आज प्रमुख प्रतिपक्ष दलका नेता छन् भने त्यत्तिबेलाको प्रमुख प्रतिपक्ष दलका एक जना नेता केपी ओली अहिले प्रधानमन्त्री छन् । उनीहरूकै मिलिभगतमा त्यो सन्धि भएको थियो । उनीहरूले त्यत्तिबेला देश हितविपरीत किन त्यो सन्धिमा हस्ताक्षर गरेका थिए, त्यसको जवाफ आज नेपाली जनताले खोजेका छन् । उनीहरूले त्यसको जवाफ दिनुपर्छ ।
देश हितविपरीत त्यतिबेला भएको सो कदमको लागि उनीहरूले जनतासमक्ष माफी माग्नुपर्छ । त्यसो गरेर राजनीतिमा नैतिकता भने कुनै चिज बाँकी छ भनी नयाँ पुस्तालाई सिकाउन उनीहरू तयार हुनुपर्छ । सांसदहरूले महाकाली सन्धिबारे उठाएका प्रश्नको जवाफ आज सरकारको नेतृत्व गर्ने र प्रमुख प्रतिपक्ष दलका नेताहरूले दिनुपर्छ ।