‘भारतको चीन युद्ध’ को अन्तरकथा

सन् १९५९ अगस्तको महिना । ‘द टाइम्स’ पत्रिकाको संवाददाता बनेर एक युवक नयाँ दिल्ली आए । त्यतिबेला भारत र चीनको सिमाना लोङजुमा दोहोरो तनाव भएको केही दिनमात्र बितेको थियो । सो घटना लोङजु घटनाले चिनिएको छ । यो भारत र चीनबीच सिमानामा भएको पहिलो भिडन्त थियो । युवक यिनै घटनाका समाचारमा केन्द्रित भए । यी घटनाहरू पछि गएर सन् १९६२ को चीन–भारत युद्धको रूपमा विस्फोट भए । युवक नेहरूकालीन भारतका आरोहअवरोह छिचोल्न काबुलदेखि पूर्वी पाकिस्तान र काठमाडाँैदेखि श्रीलङ्कासम्म पुगे । उनले भारतमा ८ वर्ष बिताए । उनी थिए–नेभिल म्याक्सवेल ।
भारतका तत्कालीन प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूको निधन (सन् १९६४) पछि नेभिल म्याक्सवेलले चीन–भारत युद्धबारे एउटा पाठ भारतसम्बन्धी आफ्नो पुस्तकमा समावेश गर्ने तयारी गरे । सुरुमा त १९५९ यता त्यस विषयमा लेखेका सामग्रीहरू पानीझैँ छर्लङ्ग छन् भनी उनले सोचेका थिए । तर, भारत सरकारका श्वेतपत्रहरूको मसिनो अध्ययन गर्दै गएपछि उनमा आफ्ना बुझाइमाथि अनेक शङ्काहरू उत्पन्न भए । यसको समाधान गर्न उनले अझै विस्तृत अध्ययन गर्नुपर्ने देखे । घटनासँग सम्बन्धित विभिन्न विचारका व्यक्तित्वसँग उनले उठबस गरिसकेका थिए । तिनका खुसी, सुस्केरा, पीडाजस्ता अनेक भावना प्रत्यक्ष देखेका थिए । पत्रकार औपचारिक दस्तावेजमा उल्लेखित कुराभन्दा भावनात्मक पक्षबारे बुझ्न र सो विषयमा अध्ययन गर्ने विज्ञभन्दा अगाडि हुने म्याक्सवेलको कथन छ ।
सन् १९६७ मा म्याक्सवेल बेलायत फर्के । त्यसअघि उनले चीन–भारत युद्धसँग सम्बन्धित राजनीतिज्ञ, सरकारी अधिकारीहरू, सैन्य नेतृत्वसँग लामा र दोहो¥याइ– तेहे¥याइ अन्तर्वार्ताहरू लिएका थिए । लन्डन गएर उनी स्कूल अफ ओरियन्टल एन्ड अफ्रिकन स्टडिजका अनुसन्धानकर्मी बने । उनी चीन–भारत युद्धको मूल जरो वा अन्तर्यको खोजीनीति गर्न चाहन्थे । उनले ऐतिहासिक दस्तावेज र आफूले जम्मा गरेका सामग्रीको आधारमा विवादको घटनाक्रम केलाउन थाले । उनीसँग चिनियाँ सामग्रीको अभाव थियो । यसका लागि उनी चिनियाँ सरकारका वक्तव्यहरूमा सीमित हुनुप¥यो । बेलायती सामग्री लन्डनमा उपलब्ध थिए । भारतीय सामग्री उनी आफैँसँग थिए । साथै भारत सरकार र भारतीय सेनाका आफ्ना विश्वस्त मित्रहरूबाट प्राप्त फाइल र रिपोर्टहरू उनका लागि विशेष महत्वका थिए । तिनले नै घटनाको स्पष्ट चित्र उतार्न उनलाई धेरै हदसम्म सघाएका थिए । ‘हेन्डरसन ब्रुक–भगत रिपोर्ट’ नामक गोप्य प्रतिवेदनबाट उनले आफ्नो पुस्तकमा धेरै सन्दर्भहरू लिए  । म्याक्सवेलको पुस्तकको मूल कथ्य यसै रिपोर्टबाट लिइएको थियो ।

नेभिल म्याक्सविल आफ्नो विख्यात पुस्तकसहित (तस्वीर– ग्लोबल टाइम्स)