विश्व सर्वहारा वर्गका महान् नेता माओ त्सेतुङको जीवनी–९

एक फिलिङ्गोले डढेलो लाउन सक्छ
लाल इलाकाको जीवन कठोर हुनासाथै पार्टीभित्र निराशावादी भावनाले प्रभाव फैलाउन लाग्यो । त्यस निराशावादी विचारको प्रतिनिधित्व गर्नेमध्येमा लिन प्याउ पनि थिए । निराशावादीहरूलाई त्यो सानो लाल इलाका लामो समयसम्म रहन्छ भन्ने कुरामा शङ्का भयो । यसकारण, माओले ५ जनवरी १९३० मा एउटा लेख लेख्नुभयो । त्यस लेखको शीर्षक हो – ‘एक फिलिङ्गोले डढेलो लाउन सक्छ ।’
त्यसबेला पार्टी केन्द्रीय समितिसमेत लालसेनालाई गुरिल्ला दलहरूमा विभाजित गरेर गाउँ–गाउँमा पठाउन चाहन्थ्यो । तर, लालसेनाका सिपाहीहरू छुट्टाछुट्टै इलाकाका हुनाले, स–साना दलमा नेतृत्वको कमजोरीले हार हुनसक्ने, तितरबितर दलहरूलाई शत्रुले एक एक गरेर हराउन सक्ने र गा¥हो समयमा झन् एक भएर शत्रुलाई हराउनुपर्ने भएको हुनाले माओ केन्द्रीय समितिको रायसँग सहमत हुनुभएन । उहाँले त्यस रचनामा शत्रुलाई चानचुन सम्झने र क्रान्तिकारी सङ्गठनलाई बढाइचढाइ अन्दाज गर्ने अधैर्य सोचाइ र क्रान्तिकारी शक्तिलाई सा¥है निर्बलियो सम्झेर शत्रुलाई सा¥है बलियो सम्झने एकोहोरो र निराशावादमा फसेकाहरूलाई चीनको क्रान्तिकारी स्थिति अगाडि सार्दै भन्नुभयो, “चीनमा क्रान्तिको ठूलो ज्वार आउँदै छ, त्यो जहाज देखिनुभन्दा पहिलेको मस्तुल, सूर्य उदाउनुभन्दा पहिले पहाडमा देखिने रातो किरण र आमाको गर्भमा जन्मनुभन्दा अगाडि छटपटिएको बच्चाजस्तै हो ।”

लि लि सानवाद र त्यसको पतन
लिलि सान हुनान प्रान्तको लिलिङ भन्ने अञ्चलको एक जमिनदार परिवारमा सन् १८९६ मा जन्मेका थिए । निम्न माध्यमिक स्कूलबाट उत्तीर्ण भई ‘काम र अध्ययन गर्ने योजना’ मा उनी पनि फ्रान्स गएका थिए । चाउ एन–लाइसँग मिलेर उनले फ्रान्समा युवा कम्युनिस्ट दल सङ्गठन गरे । सन् १९२२ मा चीन फर्केर उनी ल्यू शाउ चीसँगै आनयानको खानी मजदुरहरूको सङ्गठनमा लागे तथा सन् १९२४ मा उनी मजदुर सङ्गठनहरूको सङ्घको अध्यक्ष भए । साथसाथै उनी कोमिनताङको प्रचार विभागको सचिव पनि थिए । त्यसैबेला उनी क्यान्टनको क्रान्तिकारी सैनिकहरूको तालिम केन्द्र ह्वाम्पो एकेडेमीको राजनैतिक निर्देशक भए । सन् १९२५ मा ल्यू शाउ चीसँग मिलेर उनले साङ्घाइमा ३० मईको आन्दोलनलाई सञ्चालन गरे ।
सन् १९२६ मा राष्ट्रिय चिनियाँ मजदुर सङ्घको तर्फबाट उनी मस्को गए । त्यसै साल उनी पार्टीको केन्द्रीय समितिको राजनैतिक समितिको सदस्य चुनिए । अगष्ट १९२७ को नानचाङ विद्रोहमा उनले चाउ एन लाइसँग काम गरे । जुलाई १९२८ मा मस्कोमा भएको पार्टीको छैटौँ महाधिवेशनले चु चु–पाइको ठाउँमा साङ्घाइका एक मजदुर श्याङ चुङ फालाई महामन्त्री चुन्यो । श्याङ चुङ फा महामन्त्री भए पनि केन्द्रीय समितिमा लि लि सानको प्रभाव थियो । लाल इलाकाभन्दा बाहिर र लालसेनाको केही भागमा उनको प्रभाव फैलेको थियो ।
लिलि सान चीन फर्केर चिङकाङ पहाडमा माओलाई लेखे, “हाम्रो पार्टीको आधार मजदुर वर्गबाट किसान वर्गमा सर्दै जाने एक खतरा छ र हामीले पार्टीको मजदुर वर्गको आधारलाई फेरि कायम गर्न सक्दो कोसिस गर्नुपर्छ ।”
छालजस्तै अलि अलि गरेर अगाडि बढ्ने र गाउँलाई आधार बनाएर लडाइँ गर्ने तरिकालाई उनले अस्वीकार गरे । आधार इलाकालाई बलियो बनाउने कुरालाई वास्तै नगरी ठूलठूला सहरहरूमा विद्रोह र हड्तालहरूसँगै ठूल्ठूला आक्रमणहरू गरेर क्रान्तिलाई अगाडि बढाउने उनको नीति थियो । त्यस नीतिअनुसार सन् १९२९ को मध्यमा लालसेना उत्तरी क्याङसीतिर बढ्यो र कोमिनताङका सेनालाई हराउँदै ठूल्ठूला सहरहरू कब्जा गर्यो । पहिलो सेना दलले नानचाङमाथि धावा नबोली पेङ तेह हवाईको सेनासँग मिलेर चाङशा कब्जा गर्यो । अप्रिल १९२९ मा आफूभन्दा बलियो शत्रु सेनाको बढ्दै गएको दबाबले गर्दा पेङ तेह हवाईलाई पछि हट्न कर लाग्यो । त्यसपछि लालसेना दक्षिणी क्याङसीमा सफलतापूर्वक अगाडि बढ्यो । त्यसबेला माओ र चु तेह पनि फुकेनमा जानुभएको थियो र त्यहीँ चौथो लालसेनाको पार्टी सम्मेलन भएको थियो ।
सन् १९३० मई महिनातिर च्याङ काई शेक र अरू प्रतिक्रियावादीहरूको बिचमा लडाइँ सुरु भयो । ११ जूनको दिन पार्टी केन्द्रीय समितिको राजनैतिक ब्युरोको बैठक बस्यो । शत्रुहरूको बिचको त्यस युद्धबाट उत्साहित भएर लिलि सानले ‘नयाँ क्रान्तिकारी उँचो ज्वार र पहिले एक वा धेरै प्रान्तहरूमा विजय गर्ने’ उत्ताउलो (वामपन्थी) प्रस्ताव अघि सारे । समितिले प्रस्तावलाई स्वीकार गर्यो र पार्टीभित्र दोस्रोचोटि ’उत्ताउलो’ नीति लागू भयो ।
त्यस निर्णयअनुसार सन् १९३० मा लि लि सानले दोस्रोचोटि चाङशामाथि हमला गर्ने आदेश दियो । माओले लि लि सानबाट नेतृत्व गरिएको राजनैतिक समितिको त्यस आदेशलाई विरोध गर्नुभयो । तर, पहिलो युद्ध सेना पहिलो र तेस्रो सेना मिलाएर बनेको थियो र क्रान्तिकारी सैनिक समितिले बहुमतले माओको अडानलाई अस्वीकार गर्यो र चाङशामाथि हमला गर्ने तयारी भयो ।
सेप्टेम्बर १९३० मा चाङशामाथि दोस्रो हमला सुरु गरियो । हवाईजहाज र लडाकू जहाजहरूको मद्दतसमेत भएको शत्रुले चाङशालाई अझ बलियो किल्ला बनाएको थियो । लालसेनाले चाङशामाथि लगातार हमला गरिरह्यो । शत्रुको सेना चारैतिरबाट बढ्दै थियो । स्थिति लालसेनाको विपक्षमा हुँदै थियो । त्यसकारण, माओले चाङशा कब्जा गर्ने र ठूल्ठूला सहर कब्जा गर्ने विचार छोड्न पहिलो युद्ध सेनाका कार्यकर्ताहरूलाई सम्झाउन थाल्नुभयो । माओकै विचारअनुसार सेना आपसमा टुक्रिएर हुनानको चालिङ, प्रहसिन, लिलिङ प्रान्त र क्याङसीको पिङस्याङ र किन प्रान्तहरू कब्जा गरियो । यस नीतिले पहिलो युद्ध सेनाले आफ्नो विकासमा सफलता पायो ।
लि लि सान भने चाङशामात्रै होइन उहानमा पनि धावा बोल्न चाहन्थे । त्यसो गरिएको भए लालसेनाले ठूलो हार व्यहोर्नुपर्ने थियो ।
लि लि सान लालसेनाको शक्तिभन्दा बढाइचढाइ अन्दाज गर्थे र राष्ट्रिय राजनीतिमा पनि क्रान्तिकारी पक्षलाई बढाइचढाइ अन्दाज गर्थे । क्रान्तिको निमित्त ठीक ठीक सङ्गठनात्मक तयारी चाहिन्छ भन्ने कुरा बुझ्दैनथे र ठूल्ठूला सहरहरूमा विद्रोह गरेर छिट्टै देशव्यापी क्रान्ति हुन्छ र क्रान्ति एकदमै नजिक छ भन्ने ठान्थे । उनी चीनको क्रान्तिलाई पुँजीवादी जनवादी क्रान्ति नमानी समाजवादी क्रान्ति मान्दथे । माओले लिलि सानको त्यस उत्ताउलो विचारको विरोध गर्दै जानुभयो । सन् १९३० सेप्टेम्बर महिनामा छैटौँ केन्द्रीय समितिको ते¥हौँ ठूलो बैठक बस्यो । बैठकले लि लि सानको खोटो नीतिलाई खण्डन ग¥यो र त्यसलाई अस्वीकार गर्यो । यसप्रकार लि लि सानको उत्ताउलो भिडन्तवाद समाप्त भयो ।

याङ काङ हुई आफ्ना छोराछोरीहरुका साथ

माओको टाउकोलाई १० हजारको इनाम
हुनानमा क्रान्तिकारी सङ्घर्ष बढ्दै गयो । प्रतिक्रियावादी आतङ्क पनि चर्किँदै गयो । माओ र चु तेहको जिउँदो वा मरेको टाउको ल्याउनेलाई १० हजार रूपैयाँको इनाम घोषणा गरियो । माओकी जहान याङ काई हुइ चाङशामा लुकीछिपी क्रान्तिकारी गतिविधि गर्दै हुनुहुन्थ्यो । तर, एकजना विश्वासघातीले उहाँको गतिविधि र बस्ने ठाउँ बताइदियो ।
२४ अक्टोबर १९३० को दिन हुनानको गभर्नर (युद्ध सरदार) हो चेनले माओकी जहान याङ काई हुइ र परिवारका अरू सदस्यहरूलाई पनि पक्राउ गर्यो । पक्राउ पर्नेहरूमा माओकी बहिनी माओ त्सेतुङ, माओका छोराहरू र माओका बुहारीहरू पनि थिए । माओका दुईजना भाइहरू माओ त्सेमिन र माओ त्सेतान पनि थिए । उहाँहरू पनि पार्टी कार्यकर्ताहरू हुनुहुन्थ्यो । याङ काई हुइलाई प्रतिक्रियावादीहरूले माओ त्सेतुङलाई पार्टी छोड्न लगाउन फकाए र कठोर शारीरिक यातना दिए । तर, याङ काइ हुई आफ्नो विचारमा पहाडजस्तै अडिग भएर बस्नुभयो । आखिर शत्रुले उहाँलाई जेलमा थुन्यो । जेलमा पनि उहाँले सङ्घर्ष गर्नुभयो र अरूलाई पनि सङ्घर्ष गर्न हौस्याउनुभयो । २४ नोभेम्बर १९३० को दिन याङ काइ हुई र माओकी बहिनी माओ त्सेतुङलाई शत्रुले गोली हानेर मा¥यो । सहिद हुनुभन्दा पहिले याङ काई हुइले वीरतापूर्वक नारा लगाउनुभयो – ‘कोमिनताङ प्रतिक्रियावादी मुर्दावाद !’, ‘च्याङ काइ शेक मुर्दावाद !’, ‘चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी जिन्दावाद !’
पार्टीमा लि लि सानको नेतृत्व समाप्त भयो । तर, पार्टी र सेनाको एक भागमा लि लि सानको प्रभाव बाँकी नै थियो । डिसेम्बर १९३० तिर ल्यू तेह चाउको नेतृत्वमा बीसौँ सेनाले एक विद्रोह ग¥यो र तेस्रो सेना दललाई अरू सेनाबाट अलग गर्न चाहन्थ्यो । त्यसबेला फुटिन लाल इलाकाको केन्द्र थियो । फु टिन किएन सहरको नजिकै थियो । विद्रोहीहरूले लाल इलाकाका अध्यक्ष, अफिसरहरू र पदाधिकारीहरूलाई गिरफ्तार गरे । लि लि सानवादका आधारहरूमा तिनीहरूले माओ त्सेतुङलाई फतुर लगाए । यसलाई ‘फु टिन घटना’ भनिन्छ । तर, तेस्रो सेनाको इमानदार, क्रान्तिकारी सशस्त्र दलहरूको एकता र किसानहरूको सहयोगबाट विद्रोहलाई छिट्टै दबाइयो । विद्रोही नेता ल्यू तेह चाउ गिरफ्तार गरियो र अरू विद्रोहीहरूलाई निःशस्त्र गरियो । यसप्रकार लि लि सानवादको अन्त भयो ।

च्याङ काई शेकको पहिलो घेरा
च्याङ काई शेकले चिङकाङ पहाडको क्रान्तिकारी सरकार वा लाल इलाकालाई ‘मुट्ठीभरका शत्रुहरू’ भनेर हेप्ने गर्थे । फु टिन घटनाले लाल इलाकाको सैनिक शक्ति कमजोर छैन भन्ने कुरा प्रतिक्रियावादीहरूले बुझ्न थाले । त्यसबेला हुनान क्याङसी इलाकामा मात्रै होइन, फुकेन, आनवे, शेन्सी, कान्सु, क्वाङतुङ र होनान आदि विभिन्न प्रान्त र इलाकाहरूमा क्रान्तिकारी आधार इलाकाहरू स्थापना भइसकेको थियो । क्रान्तिकारी सरकारको केन्द्र क्याङसीमा सबै गरेर ४० हजार सेना थियो । सन् १९३० को अन्ततिर च्याङ काई शेकले १ लाख सेनाको ७ डिभिजनले क्याङसीको लाल इलाका घेर्न पठाए । कम्युनिस्टहरूलाई घेरेर सखाप पार्ने उद्देश्य लिएर ५ ठाउँबाट हमला सुरु ग¥यो ।
लालसेनाले शत्रु सेनालाई आफ्नो इलाकामा भित्रसम्म घुस्न दियो र आफ्ना सेनालाई जम्मा पारेर शत्रुको सेनामाथि एक एक गरेर आकस्मिक हमलाहरू ग¥यो ।
हमला गरिसकेपछि कम्युनिस्ट सेना तुरून्तै तितरवितर हुन्थ्यो र फेरि जम्मा भएर शत्रुको अर्को दलमाथि चर्को हमला गथ्र्यो । भौगोलिक स्थिति र लडाइँको चलाखीबाटै लालसेनाले आफूभन्दा बलियो सेनामाथि विजय पायो र सन् १९३१ जनवरी महिनाभित्रै च्याङ काई शेकको पल्टनले हार खाएर पछि हट्यो । माओ घोडामाथि बसेरै लडाइँको योजना बताउनुहुन्थ्यो र लडाइँसम्बन्धी उपायहरू निकाल्नुहुन्थ्यो । उहाँ रातभर लगाएर क्रान्तिकारी दलहरूबाट आएका अखबारहरू पढ्नुहुन्थ्यो, त्यसमा चिह्न लगाउनुहुन्थ्यो र त्यसलाई काटेर पनि राख्नुहुन्थ्यो ।
लि लि सानको ठाउँमा वाङ मिङ
वाङ मिङको पुरानो नाउँ चेन शाउ यु हो । सन् १९०७ मा उनी आनह्वो प्रान्तको एक खानदानी परिवारमा जन्मेका थिए । उहानको निम्न माध्यमिक स्कूलमा अध्ययन गरिरहँदै उनी ‘समाजवादी युवा सङ्घ’ मा सामेल भएका थिए । १९२३ मा उनी कम्युनिस्ट कार्यकर्ता तालिम गर्न स्थापना भएको साङ्घाइ विश्वविद्यालयमा भर्ना भए । सन् १९२५ मा उनी चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीका सदस्य भए र वाङ मिङको नामबाट उनी रूसस्थित कोमिन्टर्नको सन यात–सेन विश्वविद्यालयमा अध्ययन गर्दै रहे र त्यहाँ उनी ‘२८ बोल्शेभिकहरू’ भनिने चिनियाँ विद्यार्थीहरूका नेता भए । सन् १९२८ मा उनी कोमिन्टर्न र चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको छैटौँ महाधिवेशनमा रूसी प्रतिनिधि पाभेल मिफका द्वेभाषीको रूपमा भाग लिए । त्यसबेला वाङ मिङ २१ वर्षका मात्रै थिए । कोमिन्टर्नका निर्देशनहरू उनले चीन पठाउँथे ।
सन् १९३० मा पाभेल मिफसँग उनी चीन फर्के । जनवरी १९३१ मा साङ्घाइमा चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको छैटौँ महाधिवेशनको केन्द्रीय समितिको चौथो पूर्ण बैठक बस्यो । गुप्तरूपले भएको त्यस बैठकमा लि लि सान केन्द्रीय समितिको राजनैतिक समितिबाट हटाइए र त्यसको ठाउँमा वाङ मिङ राखिए । उनी लि लि–सानको श्रम विभागको प्रमुख राजनैतिक ब्युरोको मुख्य पदमा राखिए ।

दोस्रो घेरा
हारको ४ महिनापछि अर्थात् मई १९३१ मा च्याङ काई शेकले नानकिङको युद्ध मन्त्री हो यिङ चिनको नेतृत्वमा २ लाख सेना पठाए । लालसेनाले हो यिङ चिनको सेनालाई लाल इलाकाको भित्रसम्म घुस्न दियो र पहिलो घेरामा जस्तै जून महिनाभित्र शत्रुलाई एक एक गरेर पराजित गर्यो । लालसेनाले ३० हजारभन्दा बढी शत्रुको सिपाही र २० हजारभन्दा बढी हातहतियार कब्जा ग¥यो । माओ त्सेतुङले चु तेहसँग सल्लाह लिनुहुन्थ्यो र मेच र ढुङ्गामा बसेर आदेशहरू लेख्नुहुन्थ्यो । उहाँ आफ्नो योजना पूरा नभएसम्म सुत्नुहुन्नथ्यो र कागतपत्र नै उहाँको तकिया हुन्थ्यो । झुल थिएन, लामखुट्टेले साहै दुःख दिन्थ्यो । यसकारण, कोठामा झारपात बालेर लामखुट्टे धपाउनुहुन्थ्यो र रातभर कोठामै हिँडडुल गरेर बिताउनुहुन्थ्यो । रूमाल र ताडको पातले लामखुट्टे धपाउनु हुन्थ्यो । सन् १९३१ जून महिनामा पार्टीको महामन्त्री श्याङ चुङ फालाई च्याङ काई शेकले गिरफ्तार गरे र हत्या गरे । त्यसको ठाउँमा २४ वर्षका वाङ मिङ पार्टीको महामन्त्री भए ।

माओ र चु तेइ

तेस्रो घेरा
पहिलो र दोस्रो आक्रमण असफल भए पनि च्याङ काइ शेकले हार मानेन । दोस्रो हारको एक महिनापछि नै १९३१ जुलाई महिनामा ३ लाख फौज लिएर च्याङ काई शेक आफै लाल इलाका घेर्न पुगे । विदेशी सैनिक विशेषज्ञहरूको बुद्धि र बलले उसलाई सघाउ पु¥याउँदै थियो । तर, लालसेनाले शत्रु सेनालाई आफ्नो केन्द्रीय इलाकासम्म घुस्न दियो, अनि फेरि एकपछि अर्को हमला गर्न थाल्यो । अक्टोबर महिनाभित्र च्याङ काई शेकको तेस्रो घेरा पनि चकनाचुर भयो । त्यसैबेला मिङतु भन्ने ठाउँमा विद्रोह भयो र कोमिनताङको २८ औँ पैदल सेनाको २० हजार सेना लालसेनासँग मिल्न पुग्यो । सेप्टेम्बर महिनामा च्याङ पूरै हार खाएर फर्यो ।
तेस्रो घेराकै समयमा माओले आफ्नो अङ्गरक्षक छङ छाङ फङसँग दिउँसो खाएर बाँकी भएको भात खोज्नुभयो । छङ छाङ फङले भात फालिसकेका थिए । त्यो कुरा सुनेर माओले उनलाई आलोचना गर्दै भन्नुभयो, “एक गेडा चामल पनि सजिलोसित पाइँदैन । त्यसलाई जनताले उब्जाउँछन् । अबदेखि जे कुरा बाँकी राख्छु, त्यसलाई कहिल्यै नफाल्नु । त्यसलाई पछि खानको निम्ति राख्ने गर्नु ।” लडाइँको बेलामा माओलाई एक घुटको तातोपानी पनि पिउने फुर्सद हुन्नथ्यो । लडाइँको निम्ति रात– रातभर हिँड्नुपर्दथ्यो । नयाँ ठाउँ कब्जा हुनासाथ कब्जा गरिएका सामान अङ्गरक्षक छङले माओको निम्ति राख्ने गर्थे । तर, माओले ती सामानलाई अस्पतालमा पठाइदिनुहुन्थ्यो । चाङशीको चियननान कब्जा गर्दा एक जमिनदारको घरमा एक थरमस फेला प¥यो । माओले देख्नुभयो भने थरमस अस्पतालमा पठाइदिनुहोला भनेर छङले त्यसलाई अरू साथीसँग राख्न दिए । त्यसपछि मात्रै माओलाई उनले तातो भात खुवाउन सके ।
त्यसबेला माओसँग एउटा झुत्रो कोट थियो र शत्रुको हवाईजहाजको बमबारीबाट बच्न अरू सिपाहीहरूले जस्तै उहाँ पनि टाउकोमा झारपातहरू राख्नुहुन्थ्यो । इँट वा ढुङ्गामा अलिकति पराल राखेर उहाँ तकियाको काम लिनुहुन्थ्यो र अरूले लुगा दिए पनि उहाँ लिनुहुन्नथ्यो । त्यसबेला भात र तरकारी नै सबभन्दा माथिल्लो खाना हुन्थ्यो, जङ्गली सागपात वा बाँसको टुसोलाई पिँधेर अचार बनाइन्थ्यो । कहिलेकाहीँ त माओको भागमा माडमात्रै पर्दथ्यो । अरू सिपाहीहरूले जे खान्थे उहाँ पनि त्यही खानुहुन्थ्यो, त्यस्तै कठोर र सरल जीवन बिताउनुहुन्थ्यो ।