चर्चा आर्थिक–राजनीतिक सङ्कटको

मई दिवसको सेरोफेरोमा विश्व परिस्थितिमाथि एक दृष्टिपात
संसारभर पैmलिएको कोभिड महामारीका कारण विगत केही वर्ष मई दिवस ठुला सभा, गोष्ठी तथा जुलुस आयोजना गरी मनाइएन । विशेषगरी सन् २०२० देखि सन् २०२२ सम्मका मई दिवस प्रभावित भए । यो वर्षको मई दिवसलाई एउटा विशिष्ट परिस्थितिको मई दिवस भन्नु अत्युक्ति नहोला ¤ कोभिड महामारीले विश्वलाई लगातार तीन वर्ष आक्रान्त पा¥यो । ठुलो धनजनको नोक्सान भयो । अहिले मानिसहरू कोभिडले छोडेको मनो–सामाजिक असर र गम्भीर अर्थ–सामाजिक प्रभावबिच जीवन यापन गर्दै छन् । संसारभर लाखौँ–लाख मानिसले रोजगार गुमाए । कोभिडपछि धेरै मानिस घरबारविहीन अवस्थामा पुगेकोे तथ्याङ्कले बताउँछ । संसारभर भोकमरी तथा गरीबी बढ्यो ।
आज संसार तीव्र ढङ्गमा आर्थिक सङ्कटमा फस्दै छ । संरा अमेरिकाका तीन ठुला बैङ्कहरू टाटपल्टेको घोषणा भइसकेका छन् भने अरु धेरै वित्तीय संस्थाहरू त्यही बाटोमा रहेको बताइन्छ । मई दिवसकै दिन संरा अमेरिकाको अर्को ठुलो बैङ्क धरासायी भएको खबर प्रकाशित भयो । विश्वका कामदार जनता मई दिवस मनाइरहँदा संरा अमेरिकाको ‘फस्र्ट रिपब्लिक बैङ्क, सानफ्रान्सिस्को’ टाटपल्टेको घोषणा हुँदै थियो । सन् २०२३ का ४ महिनामा तीनवटा ठुला बैङ्क डुबेको घोषणा भइसकेको छ । थप १८६ वटा अमेरिकी बैङ्क डुब्ने स्थितिमा पुगिसकेको एउटा रिपोर्टले हालै सार्वजनिक गरेको खबर प्रकाशित भएको छ । यता दक्षिण एसियाली मुलुकहरू श्रीलङ्का, पाकिस्तान र बङ्गलादेशको आर्थिक सङ्कट झन्झन् चुलिँदै छ । नेपाल पनि खतराबाट मुक्त नभएको स्पष्ट छ ।

भक्तपुरमा मजदुर ¥याली

संरा अमेरिकाले जन्माएको युक्रेन युद्धका कारण विश्वको आर्थिक सङ्कट थप गम्भीर बन्दै छ । विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न तथा तीन दशकभन्दा लामो एकध्रुवीय विश्व हल्लिन नदिन संरा अमेरिकाले मस्कोलाई घेरेर समाप्त पार्ने र चीनलाई अप्ठ्यारो पार्ने उद्देश्यसहित थालेको युक्रेन युद्धले गर्दा पेट्रोलियम पदार्थ, खाना पकाउने ग्यास, अन्नलगायत अत्यावश्यकीय वस्तुमा चर्को मूल्यवृद्धि भएको छ । पर्यटन क्षेत्र डाँवाडोल बनेको छ । कोभिड महामारीको अन्त्यसँगै तङ्ग्रिने अपेक्षा गरिएको पर्यटन युक्रेन युद्धले झनै थचारेको छ । फलस्वरूप आर्थिक सङ्कट लम्बिँदै छ । आर्थिक मन्दीका कारण संसारमा नयाँ अर्थ–सामाजिक एवम् अर्थ–राजनीतिक फेरबदल देखापर्दै छ । यो पटक विश्व मानवजगत अदृश्य भाइरसका कारण भन्दा पनि स्वयम् मानिसकै कारण फेरि असुरक्षित महसुस गर्दै छ । तेस्रो विश्वयुद्धको कालो बादल झन्झन् बाक्लिँदै गइरहेको छ । एसिया महादेशमा युद्ध थोप्ने चाँजोपाँजोमा अमेरिकी साम्राज्यवाद लागेको बुझ्न अब गा¥हो छैन ।
यस परिस्थितिमा मजदुरहरूबिच अभूतपूर्व एकता तथा मजदुर सङ्घर्षले सफलता हासिल गरेको दिनको रूपमा स्मरण गरिने मई दिवसको महत्व र मई दिवसको सन्देश तथा भावनाको प्रवाहको आवश्यकता अझ बढेको छ ।

१३४ औँ मई दिवस र पुँजीपति वर्गको भय !
कोभिड लगभग नियन्त्रित भइसकेको हुनाले यो वर्ष भने विश्वभरि साना–ठुला जुलुस, सभा, छलफल, सांस्कृतिक गतिविधि तथा गोष्ठी आयोजना गरी मनाइएका खबरहरू आउने क्रम जारी छ । यद्यपि, ती खबरहरूसमेत दबाउने, लुकाउने या बङ्ग्याउने चेष्टा भएको बुझ्न सकिन्छ ।
राजधानीबाट प्रकाशित हुने नेपालका पत्रपत्रिका र अन्य सञ्चारमाध्यमहरूले पनि मई दिवसका खबरहरूलाई प्राथमिकता त के देऊन् यथोचित स्थान दिन समेत आवश्यक नठानेको वैशाख १९ गतेका पत्रपत्रिका पल्टाउँदा प्रस्ट हुन्छ । दुईवटा अङ्गे्रजी दैनिकले सानो कुनामा दुई–चार हरफको मई दिवसको समाचार प्रकाशित ग¥यो । यसले पुँजीपति वर्ग आफ्नो वर्गीय स्वार्थप्रति कति सजग छ र मजदुरवर्गदेखि कति भयभित छ भन्ने सङ्केत गर्दछ । नेपाली पत्रपत्रिका तथा सञ्चारमाध्यमहरूले आफ्नो वर्गीय पक्षधरता खुलस्त पारे ! आफ्नो मालिकप्रति पूर्ण बफादारिता देखाए ! पुँजीपतिवर्गको शासनसत्ता ढाँट, छलछाम, जालझेल, षड्यन्त्रकै भरमा टिकेको हुन्छ ! तल्लो वर्ग माथि नउठोस् भन्ने तिनको चाहना हुन्छ । यो पटकको मई दिवसमा यो विषय अझ उदाङ्गो भयो ।

भेनेजुयलाको राजधानी काराकासमा मजदुरहरू

नेपालको सन्दर्भमा नेपाल मजदुर किसान पार्टी र पार्टी आबद्ध नेपाल क्रान्तिकारी मजदुर सङ्घले विभिन्न जिल्लामा भेला, छलफल तथा गोष्ठी आयोजना गर्दै छन् । कार्यक्रमहरू त्यही एक दिनमात्र सीमित नराखी केही हप्ता चालू रहने बताइएको छ । मे महिनामै विश्व सर्वहारावर्गका महान् नेता कार्ल माक्र्सको स्मृति दिवससमेत परेकोले ‘विश्वका प्रसिद्ध मजदुर आन्दोलन’, ‘कम्युनिस्ट घोषणापत्र’, कार्ल माक्र्सको जीवनी, माक्र्सवादी साहित्य, माक्र्स र एङ्गेल्सका रचना आदि अध्ययन तथा अन्तरक्रिया कार्यक्रमहरू भइरहेका खबरहरू प्रकाशित हुँदै छन् । स्कूल, कलेज, गाउँ, नगरमा मई दिवसको महत्व तथा राष्ट्रिय–अन्तर्राष्ट्रिय समसामयिक विषयमा भेलाहरूमार्पmत शिक्षित बनाउने कार्य विगतका वर्षमा जस्तै यो साल पनि हुँदै छ । यो निश्चय पनि सकारात्मक पक्ष हो । राजनीतिक कक्षा, वैचारिक प्रशिक्षण, सैद्धान्तिक छलफलविना कामदारवर्गीय आन्दोलन अगाडि बढ्न सम्भव नहुने निर्विवाद छ । पुँजीवादी सङ्गठनहरूको सिको गरेर या तिनीहरूकै शैली अपनाएर परिवर्तनको अपेक्षा गर्नु या सङ्गठन विस्तारको सपना देख्नु निरर्थक हुनेमा शङ्का छैन । कामदारवर्गीय आन्दोलनका निम्ति जरा, जग या जमीन नै आवश्यक हुन्छ । प्रचारबाजी, होहल्ला, सतही कार्य या अराजनीतिक शैली भनेको पुँजीवादी शैली हो र त्यसले मजदुर–किसानको चेतना विकास तथा भलाइमा कुनै प्रभाव पार्दैन । आमूल परिवर्तन भनेको ख्यालठट्टा होइन न त यो कुनै आफसेआफ उठ्ने लहर नै हो ।
लेनिनले तत्कालीन सोभियत सङ्घमा हरेक शुक्रबार पार्टी साहित्य तथा समाजवादी साहित्यको अध्ययन तथा अन्तत्र्रिmयाको नेतृत्व गर्नुभयो । मजदुरहरूका बस्ती बस्तीमा र कलकारखानाहरूमा त्यस्ता गतिविधि निरन्तर चलाइन्थे । मजदुरहरूको राजनीतिक चेतनास्तर त्यसरी उठाइएको थियो । बाहिर शान्त तर भित्रभित्रै तीव्र बेगमा बगिरहेको नदीभैmँ सोभियत समाजवादी क्रान्ति अगाडि बढ्दै थियो । त्यसकारण, भनिएको हुनुपर्छ क्रान्ति एउटा निरन्तरको प्रक्रिया हो ।

क्युवामा नयाँ शैलीको मई दिवस
संसारमा क्युवामात्र त्यस्तो देश होला जुन देशको क्रान्ति छेवैको संरा अमेरिकाको ६३–६४ वर्ष लामो व्यापक दमन तथा हमलाबिच पनि निभाउन सम्भव भएन ¤ क्युवाविरुद्ध संरा अमेरिकी नाकाबन्दी अहिले झनै कठोर पारिएको छ । त्यही नाकाबन्दीका कारण केही समयदेखि क्युवा इन्धन अभावको कठिन स्थितिमा छ । प्रतिकूल मौसम र इन्धन अभावलाई ध्यानमा राखी यो वर्ष हवानामा मई दिवसको दिन विशाल जमघट भएन । हवानाको रेभुलुसनरी चोकमा हरेक मई १ को दिन लाखौँ क्युवाली र विदेशी पाहुनाको उपस्थितिमा हुने भव्य कार्यक्रम यो वर्ष भएन ।
क्युवाले मई दिवसका गतिविधि आ–आफ्नै क्षेत्रमा मनाउन आह्वान ग¥यो । कलकारखाना, स्कुल, कलेज तथा विश्वविद्यालयमा मजदुर, कर्मचारी, शिक्षक तथा प्राध्यापकहरूबिच छलफल गरी यो वर्षको मई दिवस मनायो । यो अहिलेसम्मकै फरक मई दिवस भएको जनाइएको छ ।
मई १ कै दिन संरा अमेरिकाबाट क्युवा पुगेका ३ सय अमेरिकीहरूलाई क्युवाली राष्ट्रपति मिगुयल डियाज कानलले हवानामा स्वागत गर्नुभयो । अमानवीय नाकाबन्दीविरुद्ध एकजुट हुन तथा साथ दिन उहाँले अनुरोध गर्नुभयो भने अमेरिकी पाहुनाहरूले अन्यायपूर्ण नाकाबन्दीविरुद्ध स्वदेश फर्केर गतिविधि झन् तीव्र पार्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरे । धेरै लामो समयपछि क्युवा भ्रमण गर्ने त्यो नै सबैभन्दा ठुलो प्रतिनिधिमण्डल हो ।
मई २ का दिन रुसी राष्ट्रपतिका आर्थिक सल्लाहकार म्याक्सिम ओरेश्कीन हवाना पुगी आपसी सहयोग तथा व्यापारिक गतिविधि थप तीव्र पार्ने सहमति भयो । ऊर्जाको क्षेत्रमा थप सहकार्य गर्ने सहमति भएको बताइयो ।
यसरी क्युवाले यो वर्षको मई दिवसलाई अमेरिकी नाकाबन्दीविरुद्ध आन्तरिक तथा बाह्य तयारी बलियो बनाउने अवसरको रूपमा लिएको प्रस्ट छ । आर्थिक सङ्कटसँग जुभ्mन मितव्ययिता अपनाउने ढङ्गमा क्युवा अगाडि बढेको बुझ्न गा¥हो छैन । साथै, क्युवाली जनतालाई विचार, सिद्धान्त तथा व्यवहारका हिसाबले पनि बलियो प्रयास चालू रहेको छ भन्नु समीचिन हुनेछ ।

संसारका विभिन्न देशमा मई दिवसमा मजदुर प्रदर्शनी
ल्याटिन अमेरिकी देश भेनेजुयलामा हरेक वर्षभैmँ यो वर्ष पनि राजधानी काराकासमा विशाल प्रदर्शनी तथा सभा सम्पन्न भयो । राष्ट्रपति निकोलस माडुरोले मजदुरहरूको हितमा विभिन्न घोषणा गर्नुभयो । विशाल मजदुर सभालाई सम्बोधन गर्दै उहाँले राज्यको आय बढाएर मजदुरहरूको ज्याला वृद्धि गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्नुभयो ।
फ्रान्समा मजदुर दिवसको दिन निक्लेको जुलुसमा प्रहरी दमन भएको समाचार प्रकाशित भयो । फ्रान्सेली मजदुरहरूले अवकाश पाउने वर्ष ६२ बाट ६४ बनाउन खोजेको भन्दै राष्ट्रपतिको निर्णयको विरोध गरे । ३० भन्दा बढी प्रदर्शनकारीहरू पक्राउ परेको र लिओन, नान्त्से लगायतका सहरमा प्रदर्शनकारी र प्रहरीबिच झडप भएको खबर छ ।
दक्षिण कोरियामा सन् २०२० पछिको सबैभन्दा ठुलो मई दिवस कार्यक्रम उत्साहजनक ढङ्गमा सम्पन्न भएको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले उल्लेख गरे । दक्षिण कोरियाली मजदुरहरूले ज्यालावृद्धिलाई मुख्य माग राख्दै प्रदर्शन गरे । मजदुरको ज्यालाबाहेक बजारमा पाइने हरेक सामानको भाउ वृद्धि भएको भन्दै विरोध गरे ।
अत्यन्त खराब आर्थिक सङ्कट बेहोरिरहेको श्रीलङ्कामा विपक्षी जनता भिमुक्ति पेरामुना (दल जनमुक्ति पार्टी) (व्ख्ए) ले निजीकरण शीघ्र बन्द गर्न माग गरे । राज्यद्वारा सञ्चालित कलकारखाना र व्यवसाय निजीकरण गरिएको प्रति आक्रोश पोखे । जेभीपीले बेलायतको लण्डनलगायतका सहरमा प्रदर्शन गरी श्रीलङ्काको आर्थिक सङ्कटबारे विश्वको ध्यानाकर्षण गरायो । त्यसैगरी स्पेनमा कम ज्यालाको विरोध गर्दै ७० भन्दा बढी सहरमा प्रदर्शन भएको बताइयो । एसियामा विगतमा भन्दा धेरै सहरमा मई दिवसको अवसरमा प्रदर्शनहरू भए ।
त्यसैगरी अफ्रिका, युरोपका सहरहरूमा मजदुर सभा, प्रदर्शनी तथा गतिविधिहरू सम्पन्न भए । कोभिडले फेरेको परिस्थिति र दिन प्रतिदिन चुलिँदै गइरहेको आर्थिक सङ्कटकाबिच मनाइएको मई दिवसले कामदारवर्गीय सङ्घर्षलाई ऊर्जा प्रदान गर्नेमा कुनै शङ्का छैन । पुँजीवाद एकपछि अर्को हार बेहोर्दै छ भने समाजवाद आफ्नो तागत व्यवहारमा प्रस्तुत गर्दै छ । त्यसैले त भनिएको होला – एकाइसौँ शताब्दी समाजवादको युग हुनेछ !
वैशाख २१, २०८०