साउन २ र असार १९ को ऐतिहासिक महत्व

२०२५ साउन २ को सङ्घर्ष :
वि.सं. २०२१ सालको भूमिसम्बन्धी ऐनमा व्यवस्था भएअनुसार भक्तपुरमा २०२३ सालमा नवदुर्गा बहुमुखी सहकारी संस्था खोलिएको थियो । पञ्चायती सरकारले यसको अस्थायी सञ्चालक समितिको अध्यक्षमा मङ्गलेचा भन्ने कृष्णभक्त चगुठीलाई बनायो । सहकारी संस्थाले प्रतिरोपनी जग्गाधनी र मोहीसँग क्रमशः ३ माना र ६ माना तथा मोही नलागेको जग्गाधनीसँग ९ माना अनिवार्य बचत उठायो । संस्थाले सो सङ्कलित रकम कृषि विकासको लागि उपलब्ध गराउने र ५ वर्षपछि एकमुष्ठ साँवा ब्याजसहित फिर्ता गर्ने घोषणा ग¥यो ।
त्यस सहकारी संस्थाका अधिकांश पदाधिकारीहरूको विगत जीवन जनविरोधी थियो । किसान भएर किसानहरूको शोषण गर्ने उनीहरूको जनविरोधी चरित्र थियो । ती पदाधिकारीका काम कारबाही सहकारी ऐन– नियमसँग मेल खाँदैनथ्यो ।
संस्थाका पदाधिकारीहरूले आफ्नो चरित्रअनुसार काम गर्नु स्वाभाविक थियो । संस्था गठन भएको थोरै समयमै अनेक अनैतिक कामहरू गरेर आफ्नो स्वार्थ पूरा गरेको कुरा थाहा भयो । तिनीहरूले निम्न अनैतिक काम गरेका थिए ।
१) संस्थाले उठाएको बचत धान महँगोमा बेचेर सस्तोमा बेचेको हिसाब राख्ने ।
२) जम्मा भएको रकमले किसानहरूको लागि आवश्यक पर्ने रासायनिक मल, कीटनाशक औषधि, बीउ, पानी तान्ने पम्प (कल), धान चुट्ने कल (थ्रेसर) र अन्य कृषि उत्पादनका साधन खरिद गर्नुपर्ने नगरी हेटौँडा, चितवनबाट काठ, तोरी, मकै आदि ल्याएर संस्थाको रकमले व्यक्तिगत नाफा कमाउने ।
३). संस्थामा आफ्नो मान्छेलाई नियुक्ति गर्ने र आफ्नो नातेदारलाई हजारौँ रूपैयाँ ऋण दिने ।
४) अस्थायी सञ्चालक समितिको बैठकमा जलपानमा अनावश्यक खर्च देखाउने आदि ।
किसानहरूमाझ यी कुरा व्यापक चर्चा भए । आफ्नो रगत–पसिनामा यसरी अनैतिक रूपले रजाईँ गर्दा किसानहरूलाई असह्य भए ।
सहकारी नियम, विनियमअनुसार सहकारी संस्था स्वीकृत भएको ६ महिनामा प्रारम्भिक सभा, प्रत्येक महिनामा साधारणसभा र दुई वर्षको एक पटक सञ्चालक समितिको चुनाव गर्नुपर्ने थियो । त्यस सम्बन्धमा बचतकर्ताहरूले सम्बन्धित विभागमा थुप्रै गुनासाहरू पेश गरे तर कुनै कारबाही भएन ।
२०२५ साल साउन २ गते प्रारम्भिक साधारण सभा गर्ने निर्णय भयो । निर्वाचनबारे अरूलाई थाहै नदिने र मतदान गर्न नदिने उद्देश्य राखी असार १५ गतेबाट सदस्य बन्न रोक लगाइयो । कसैले नदेख्ने ठाउँमा सूचना टाँसी नियम पु¥याउने र भित्रभित्रै आफूहरू पुनः निर्वाचित हुने षड्यन्त्र गरे ।
प्रारम्भिक सभा हुने ६/७ दिनमात्र बाँकी थियो । सहकारी संस्थाको रेखदेख गर्ने सहकारी विभागका कर्मचारीले साउन २ मा नवदुर्गा सहकारी संस्थाको सञ्चालक समितिका पदाधिकारीहरूको निर्वाचन हुँदै छ भन्ने जानकारी दिए । सहकारी संस्थाका पदाधिकारीहरूको षड्यन्त्रपूर्ण कार्यबारे सबैतिर प्रचार भयो । भोलिपल्ट बिहान सयौँ बचतकर्ताहरू सदस्य बन्न तेखाचोस्थित सहकारी संस्था अगाडि भेला भए । संस्थाका मेनेजर रामप्रसाद चाँदले बचतकर्ताहरूलाई सदस्य बनाउन मानेनन् । झन्डै ४/५ घण्टा वादविवाद भयो ।
सहकारी विभागको जिल्ला शाखा सिद्धपोखरी, दूधपाटीमा थियो । नगरका बचतकर्ताहरूले संस्थाका पदाधिकारीहरू चुन्ने र चुनिने अधिकार पाउन सहकारी संस्थामा सदस्यताको माग राखे । सहकारी विभागका शाखा प्रमुखले मेनेजर रामप्रसाद चाँदको नाममा २१ सालको भूमि ऐनअनुसार नगरका बचतकर्ताहरूलाई असार महिनाभर सदस्यता वितरण गर्न भन्ने आदेशपत्र लेखे । पुनः सदस्य बन्नेहरूको घुइँचो लाग्यो । धेरै सदस्य बने । किसान कार्यकर्ताहरू किसानविरोधीहरूलाई फाल्न लागिपरे ।
२०२५ साउन २ को दिन थियो । लाय्कुको ५५ झ्याले दरबारअगाडि भूपतीन्द्र मल्लको सालिक पछाडि कृष्ण मन्दिरको पश्चिम मोहडामा नवदुर्गा बहुमुखी सहकारी संस्थाको प्रारम्भिक सभाबाट सञ्चालक समितिका पदाधिकारीहरू छान्ने तयारी भइरहेको थियो ।
बिहानको ७ बजे उम्मेदवारी दिने समय थियो । नगर र गाउँबाट हजारौँको सङ्ख्यामा साधारण किसानहरू भेला भए । मञ्चमा जिल्ला सभापति मदनकृष्ण हाडा, बिकुलाल भैल र सहकारी विभागका रजिस्ट्रार थिए । एकजना माइक फुक्दै थिए ।
सहकारी ऐनअनुसार सबै बचतकर्ताहरू स्वतः सदस्य हुन्थे । अतः उनीहरूलाई मत दिने अधिकार पनि थियो । तर, सभाको सुरुमै कृष्णभक्त चगुठीले सबै बचतकर्ताले मत दिन नपाउने नियम सुनाए । तब किसान जनताले प्रश्न गरे– कानुनले दिएको अधिकार तिमीले किन नदिने ? भनिन्छ, अपराधीहरू एउटा अपराध गर्न अर्को अपराध गर्छन् । कृष्णभक्त चगुठी र उनका सहयोगीहरूले गरेको भ्रष्टाचार जनताबिच उदाङ्गिने डरले तिनीहरू भित्रभित्रै षड्यन्त्र गर्दै थिए । तिनीहरूले आफ्नो कुरा मान्ने व्यक्तिहरूलाई रातारात सदस्य बनाएको कुरा भेद खुल्यो । षड्यन्त्रको भेद खुलेपछि किसान कार्यकर्ताहरूले सबै बचतकर्ताले मत दिन पाउनुपर्छ अथवा आजको चुनाव स्थगित गर्नुपर्छ भन्ने माग राखे ।
तर, कृष्णभक्त चगुठीले अत्तो थाप्दै चुनाव स्थगित नहुने र सबै बचतकर्ताले मत पनि दिन नपाउने धम्की दिए ।
त्यस कुराले उपस्थित जनसमूह आक्रोशित भए । आफ्नो भ्रष्टाचार लुकाउन कसैले नदेख्ने ठाउँमा सूचना टाँसी आफ्नो नजिकका बचतकर्ताको मात्र रसिद संस्थामा पेश गराई, धाँधली गरी चुनाव जित्न खोजेको प्रस्ट थियो । त्यस अनिश्चयको स्थितिमा चुनाव स्थगित हुनैपर्छ भन्ने माग जायज थियो ।
तिनीहरूको कालो कर्तुत उदाङ्गिदै थियो । जनसमूहको विरोधका कारण तिनीहरूले चुनाव स्थगित गरेको घोषणा गरे । सोझासीधा किसानहरू चुनाव नहुने भएपछि आ–आफ्नो घर फर्के तर प्रतिक्रियावादीहरूको मञ्चको पछाडि (दरबार स्क्वायरकै ठूलो घण्टानिरको कृष्ण मन्दिर पछाडि) अर्कै षड्यन्त्र भइरहेको थियो । तिनीहरूले सोझासीधा किसानहरूलाई चुनाव स्थगित भयो भन्दै पाँच ठाउँबाट माइन्युट बुक ( निर्णयकापी) मा सही गराए निर्णयकापीमा आजको साधारणसभाबाट नयाँ कार्यकारिणी समिति गठन गर्न चुनावमा भाग लिएको व्यहोरा लेखिएको थियो ।
किसान कार्यकर्ताले यसको सुइँको पाउनासाथ सबै जनतालाई सचेत पारे । तुरुन्त बिकुलाल भैल समातिए । तिनलाई भूपतीन्द्र मल्लको सालिक दायाँतिर ठूलो घण्टामुनि लगेर सबैले देखिने ठाउँमा उभ्याए । ठूलो हो–हल्ला भयो । बाबुकाजी बासुकला आइपुगे । तालीको गडगडाहत भयो ।
अग्लो ठाउँमा उभ्याइसकेपछि बिकुलाल भैलसँग कसको आदेशमा यो काम गरेको हो भनी केरकार भयो । तिनले विष्णुप्रसाद नेपालीको आदेशमा भएको भन्ने बयान दिए । संस्थाका तत्कालीन सल्लाहकार विष्णुप्रसाद नेपालीको खोजी भयो । पुरानो डीएसपी कार्यालय अगाडिको शिव मन्दिरको पेटीमा बसेको विष्णुप्रसाद नेपालीलाई देख्नासाथ त्यहीँबाट घोक्रायाउँदै ल्याए र त्यही ठाउँमा उभ्याए । कर्मचारी विष्णुदास भैललाई पनि निर्णयकापीसहित समाते र जनताको बिचमा उभ्याए । जनताले कृष्णभक्त चगुठी, मेनेजर रामप्रसाद चाँदको खोजी गरे । तिनीहरू सभास्थलबाट भागिसकेका थिए । जनतासामु माफी मगाउने काम हुँदै थियो । कृष्ण मन्दिरसँगैको मञ्चमा रहेको आमन्त्रित पाहुनाहरू तत्कालीन सीडीओ, जिल्ला सभापति, भूमिसुधार अधिकारी, सहकारी विभागका रजिस्ट्रार आदि मञ्च छोडेर भागाभाग भए । मञ्च जनताले कब्जा गरे । जनसभा सुरु भयो । भ्रष्टहरूको कालो कर्तुत जनतासामु उदाङ्गियो । पक्राउ परेका भ्रष्टहरूलाई उचित सजाय दिनुपर्ने आवाज उठ्यो । अब उप्रान्त जनतालाई धोखा दिनेछैन भनेर कबुल गरेपछि तिनीहरू छोडिए । तिनीहरूको षड्यन्त्रको दसी प्रमाणसहित आवश्यक कानुनी कारबाहीको लागि सम्बन्धित निकायमा पेश गरे । त्यसै सभामा संस्थाको हिसाब जाँच गर्न गणेशभक्त बाटीको संयोजकत्वमा १७ सदस्यीय एक समिति गठन भएपछि सभा स्वतः बिसर्जन भयो । जनता आ–आफ्नो घर फर्के ।
रातको करीब २ बजेको थियो । भनपा वडा नं. ५ भोलाछेँका एक किसान कार्यकर्ताको घरमा ती भ्रष्टाचारीहरूले हमला गरे । तिनीहरूले ढोका फोड्ने प्रयास गरिरहँदा वरपरका किसान जनताले तिनीहरूको प्रतिकार गरे । ती हमला गर्नेहरू विष्णुप्रसाद नेपाली, रामप्रसाद चाँद, सूर्यप्रताप राणालगायतका चिनिएका व्यक्तिहरू नै थिए ।
यो खबर तत्काल किसान कार्यकर्ताहरूले टोलटोल र घर–घरमा पु¥याए । कोदालीको बींड, खर्पनको नोल, लाठी समातेर ठाउँ ठाउँका कार्यकर्ताहरू त्यस ठाउँमा पुगे र खोजतलास गरे । तर भेटाउन सकेनन् । रात छिपिसकेकोले आक्रोशित किसान कार्यकर्ताहरू सम्झाइबुझाइपछि त्यसै फर्के ।
भोलिपल्ट सूर्यप्रताप राणाको घरमा तिनीहरूको बैठक भइरहेको सुइँको पाएपछि किसानहरूले घेरा दिए । अन्य सहभागीहरू भाग्न सफल भए तर घरधनी सूर्यप्रताप राणा भने जनताको घेरामा परे । उपस्थित जनताको बिचमा अब उप्रान्त अर्काको घर र ढोका फोड्न जान्न भनी माफी मागेकाले तिनी उम्किन पाए । यसरी भ्रष्टाचारीहरूलाई जन कारबाही गरेको कुरा देशव्यापी समाचार बन्यो । भ्रष्टहरूका निम्ति त्यो अशुभ बन्यो ।
२०२६ असार १९ को सङ्घर्ष :
२०२५ साउन २ गते नवदुर्गा बहुमुखी सहकारी संस्थाका भ्रष्ट पदाधिकारीहरूलाई जन कारबाही गरेको पुग नपुग एक वर्षपछि अर्को घटनाको वातावरण तयारी भइरहेको थियो । साउन २ गतेको भ्रष्टाचारविरोधी आन्दोलनमा किसानहरूले सक्रिय भाग लिएका थिए । त्यसैले, तिनीहरूलाई अरू बेलाभन्दा असार (रोपाइँ) को बेला सास्ती गर्न सकिने देखी संस्थाका भ्रष्ट पदाधिकारीहरू आफ्नो बेइज्जतीको बदला लिने सुरमा थिए ।
असार महिनाको आधाआधी बितिसकेको थियो । खेतमा पानी पर्याप्त भएर पनि मल नभएकोले रोपार्इँ हुन सकेको थिएन । कृषिप्रधान देशमा कृषि उत्पादन र किसानवर्गलाई सुविधा दिन खडा भएको सहकारी संस्थाका पदाधिकारीहरू जानी जानी कुनै प्रयास नगरी चुपचाप बसे । छेकथुन गरी भँेडा, बाखा र भैँसीसमेत बेच्न लगाई उठाएको बचत रकमले संस्थाका भ्रष्ट पदाधिकारीहरू व्यक्तिगतरूपमा नाफा कमाउन हेटौँडा चितवनबाट काठ, मकै, तोरी, सुर्ती आदि ल्याएर व्यापार गर्नमा व्यस्त थिए । संस्थाले भक्तपुरको साकोलान (वडा नं. ३), खौमा (वडा नं. १५), चोछेँ (वडा नं. ९) र गोल्मढी (वडा) नं. ७) मा कृषिसम्बन्धी रासायनिक मल, बीउ आदि वितरण गर्ने डिपोहरू खोलेको थियो । असार नलाग्दै किसानहरू आफूलाई पायक पर्ने डिपोहरूमा मलको लागि धाउन थाले । तर, जहिले पनि आएको छैन भन्ने एकोहोरो जवाफले किसानहरू आजित भइसकेका थिए ।
२०२६ साल असार १७ गते किसानहरू आ–आफ्नो क्षेत्रको डिपोमा भेला भए । डिपोमा कार्यरत कर्मचारीसँग किसानहरूले मल नल्याउनाको कारण सोधे । सबै डिपोमा कर्मचारीहरूले आफूलाई कुनै जानकारी नभएको र संस्थाको जिम्मेवार पदाधिकारीसँग भेटे बेस हुने बताए । किसानहरू संस्थाका जिम्मेवार पदाधिकारीहरूलाई भेट्न तेखाचो टोल (वंशगोपाल) मा गए । संस्थाको मुख्य कार्यालय त्यहाँ थियो । किसानहरू जनता डिपोडिपोमा मल लिन आएको थाहा पाउनासाथ अर्कै व्यक्तिलाई का.मु. मेनेजर दिएर जिम्मेवार पदाधिकारीहरू भागिसकेका थिए । का. मु. मेनेजरसँग किसानहरूले मल नआउनाको कारण सोधे । धेरै समयको वादविवादपछि असार १९ गते मल ल्याउने लिखित वचन दिए र किसानहरू फर्के ।
असार १९ गते बिहान ८ बजेदेखि किसानहरू मल पाउने आशामा आ–आफ्ना बोराहरू लिएर तेखाचोमा गए । किसानहरूलाई मर्का परेको मल पाउने भएपछि ठूलो जमघट हुनु स्वाभाविक थियो । तर, त्यहाँ भ्रष्ट पदाधिकारीहरूले प्रहरी र गुण्डाहरू बोलाइराखेका थिए । प्रहरीहरू देखाएर जनतालाई तर्साउने र आफूले गरेका भ्रष्टाचार लुकाउने असफल प्रयास भ्रष्ट पदाधिकारीहरूले गरे । किसानहरूले कृष्णभक्त चगुठीसँग सोध,े “आज मल दिन्छु भनेको खोइ ?”
कृष्णभक्त चगुठीले संस्थामा पैसा नै छैन, केले मल ल्याउने र दिने भनी ओठेजवाफ दिए । उनको ओठेजवाफ सुनेर किसानहरू आक्रोशित भए । किसान कार्यकर्ताहरूले घरका जहान परिवारलाई नखुवाई, हामीलाई कुटेर, थुनेर उठाएको बचतको रकम खोइ भन्ने प्रश्नहरू राखे । प्रश्न सोध्ने अधिकार प्रत्येक बचतकर्तालाई थियो । तर, भ्रष्ट अध्यक्षले प्रशासनको आड र गुण्डाको भरोसामा तिमीहरूलाई हिसाब हेर्ने अधिकार छैन, तिमीहरूलाई के मतलब भन्ने ठाडो जवाफ दिए । किसानहरू उत्तेजित भए । कोही किसान त आवेशमा आएर मुख छोड्न थाले । कसैले हातपात गर्न थाले । तर, किसान कार्यकर्ताहरूले तिनीहरूलाई शान्त पारे । तत्कालै किसान भएर किसानहरूको दुःखमा मोज गर्ने भ्रष्ट कृष्णभक्त चगुठीलाई समाते र उल्टो टोपी लगाए । त्यसपछि, मल लिन आएका किसानहरूको जुलुस भयो । प्रहरी र गुण्डाहरूले जुलुसलाई रोक्ने प्रयास गरे । गुण्डाहरूले किसान नेता तथा कार्यकर्ताहरूलाई कुट्ने प्रयास गरे । अन्यायको विरोधमा लड्दै आएका किसानहरू ती गुण्डाहरूलाई भगाउन सफल भए । उल्टो टोपी लगाएका कृष्णभक्त चगुठीलाई नगर परिक्रमा गराए । नगर परिक्रमा गराउँदा भ्रष्टाचारविरोधी र किसान एकताको नाराले नगर घन्केको थियो । जुलुस गोल्मढी पुग्दा प्रहरीहरू आइपुगे र उनीहरुले भ्रष्टाचारीलाई कानुनी कारबाही गर्ने वचन दिए । कारबाही हुने आशाले किसानहरुले उनलाई प्रहरीको जिम्मा लगाए । जुलुस सभामा परिणत भयो । सभामा किसान कार्यकर्ताहरूले भ्रष्टहरूको भण्डाफोर गरे ।
चीनको हुनान किसान आन्दोलनको क्रममा भ्रष्टाचारीहरूलाई लामो टोपी लगाएर गाउँ घुमाइन्थ्यो । त्यही शिक्षाअनुसार चगुठीलाई उल्टो टोपी लगाई नगर परिक्रमा गरिएको थियो ।
यसै क्रममा भ्रष्टाचार गरेको अभियोगमा भक्तपुर नगर पञ्चायतका तत्कालीन सदस्य कृष्णभक्त चगुठीलाई असार २० गते नगर पञ्चायतबाट निष्कासन गरियो । यसरी भ्रष्टहरूलाई जनताले सजाय र जनप्रतिनिधिहरूले भ्रष्ट पञ्चलाई निकाला गर्नुले गरेपछि भ्रष्टहरू आँटिए । असार २० गतेकै दिन भ्रष्टाचारीहरूले आफ्नै ‘भाइ–बन्धु’ हरूको सहयोगमा एक आमसभा राखे । भक्तपुर डीएसपी कार्यालय अगाडि राखिएको त्यस सभामा गणेशबहादुर खत्रीलगायतका वक्ताहरूले भ्रष्टाचारीहरूको समर्थनमा बोले । देशको सम्पूर्ण ऐन कानुनले अपराध मानिएको भ्रष्टाचारको विरोध गर्ने न्यायप्रेमी र भ्रष्टाचारविरोधी जनतालाई खत्रीलगायतले ‘जेलमा हाल्नुपर्छ, जनताको अगाडि हामीलाई बेइज्जत गर्यो’ भनेर दुःख व्यक्त गरे ।
भ्रष्टाचारीहरूको मिलेमतोमा प्रशासनसँग भएको प्रमाण असारको अन्ततिर देखियो । प्रशासनले भ्रष्टाचार भएको देखेन र भ्रष्टाचारीलाई पनि चिन्न सकेन वा चाहेन । प्रशासकहरूको आँखामा भ्रष्टाचारीहरूको विरोध गर्ने किसान कार्यकर्ताहरू मात्र थिए । भ्रष्टाचार, अन्याय, अत्याचारका कट्टर विरोधी भएकाले तत्कालीन प्रधानपञ्च बाबुकाजी बासुकलालाई प्रहरीले नगर पञ्चायतको कुर्सीबाटै पक्राउ गरे । उल्टो टोपी लगाई कारबाही गरिएका भ्रष्ट कृष्णभक्त चगुठीलाई जिल्ला पञ्चायतको निमित उपसभापतिको कार्यभार सुम्पे । प्रशासनले नगर पञ्चायतको ‘स्वायत्तता’ मात्र होइन जनप्रतिनिधिको मान्यतालाई पनि अपमान गरेको यो उदाहरण हो ।
भक्तपुरका न्यायप्रेमी जनताले त्यसको घोर भत्र्सना र विरोध गरे । भ्रष्टाचारको विरोधमा भक्तपुरमा उठेको त्यो आवाज तत्कालीन व्यवस्थाको विरोधमा बन्दै गरेको आम जनमतमा एकाकार हुन पुग्यो । भक्तपुरको भ्रष्टाचारविरोधी आन्दोलनबाट देशभरिका जनताले ठूलो पाठ सिक्न पाए ।
स्रोतः किसान सङ्घर्ष, कार्तिक २०६९