नाटोको शीतयुद्धको सपनाले विश्वव्यापी शान्ति र स्थिरतालाई कमजोर बनाउँदै छ

जुलाई ११ र १२ मा आयोजित उत्तर एटलान्टिक सन्धि सङ्गठन (नाटो) शिखर सम्मेलनले सङ्गठनको शीतयुद्धको मानसिकतालाई फेरि एकपटक प्रकट ग¥यो । यसले एक विज्ञप्ति जारी ग¥यो जसमा चीनको स्थिति र नीतिहरूलाई विकृत ग¥यो र जानाजानी चीनलाई बदनाम ग¥यो । नाटोको भौगोलिक दायराभन्दा बाहिरका मामिलामा हस्तक्षेप गर्ने, विभाजन सिर्जना गर्ने र भिडन्तलाई भड्काउने खतरनाक प्रयासलाई उजागर ग¥यो ।
यसले नाटोले संसारभरि ल्याएको समस्या र प्रकोपलाई कहिल्यै प्रतिबिम्बित गरेको छैन बरु यसका धेरै सदस्य राष्ट्रहरूलाई सुरक्षा दुविधामा डुबाएको प्रमाणित भयो । यद्यपि, यो अझै पनि आफ्नो शीतयुद्धको सपनामा छ, थप विस्तार खोज्दै र विश्वभर नयाँ समस्याहरू सिर्जना गर्न लागिपरेको छ ।
एक तथाकथित रक्षा गठबन्धनको रूपमा नाटोले आक्रामक युद्धहरू लडेर आफ्नो ‘रक्षा’ गर्छ । शीतयुद्धको अन्त्यपछि यसले बारम्बार भिडन्तको चिङ्गारी बालेको छ र बोस्निया र हर्जगोभिनादेखि कोसोभो, अफगानिस्तानदेखि इराक र लिबियादेखि सिरियासम्म विश्वभर युद्धहरू सिर्जना गरेको छ ।
अपूर्ण तथ्याङ्कका अनुसार, २००१ पछि नाटोद्वारा सुरु गरिएको वा भाग लिइएको युद्धले लाखौँको ज्यान लिइसकेको छ र लाखौँ मानिसहरूलाई विस्थापित गरेको छ । युरोपमा वर्तमान युद्ध र सुरक्षा दुविधाको मूल कारण नाटोको विस्तार र भिडन्तको दीर्घकालीन लत हो । सोभियत सङ्घका लागि पूर्वअमेरिकी राजदूत जर्ज केनानले नाटो विस्तार गर्नु शीतयुद्धपछिको सम्पूर्ण युगमा अमेरिकी नीतिको सबैभन्दा घातक त्रुटि हुने उल्लेख गरे ।
युक्रेन सङ्कटको विस्तारमा नाटो स्पष्ट दोषी छ । सङ्कट बढ्नुअघि सम्बन्धित पक्षहरूबिच भएका मिन्स्क सम्झौताहरू र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले गरेका प्रयासहरूले शान्ति कायम गर्ने अवसर पाउन सक्थ्यो । यद्यपि, नाटोले द्वन्द्वलाई उक्साउन थाल्यो, जसले युरोपेली महादेशलाई फेरि युद्धमा तानेर ल्यायो ।
युक्रेन सङ्कटको पूर्ण वृद्धि भएदेखि नाटोले स्थितिको फाइदा उठाउँदै सङ्कटलाई विस्तार र निरन्तरता दिने प्रयास ग¥यो । त्यसले राजनीतिक माध्यमबाट सङ्कट समाधान गर्न अझ गाह्रो बनायो । तथ्यहरूले प्रमाणित गर्छ कि तथाकथित रक्षा गठबन्धन वास्तवमा विश्वव्यापी शान्ति र स्थिरताको खण्डनकारी हो ।
फेरि, यस पटकको नाटो शिखर सम्मेलनले केही एसिया–प्रशान्त देशहरूलाई निमन्त्रणा गरेको छ । ती एसिया–प्रशान्त देशहरूसँग आफ्नो साँठगाँठ बढाउने त्यसको उद्देश्य हो । यसले स्पष्टरूपमा दाबी पनि ग¥यो कि नाटोको लागि इन्डो–प्यासिफिक महत्वपूर्ण छ ।
यसबाट एसिया–प्रशान्त क्षेत्रमा वा पूर्वतिर सर्ने नेटोको मनसाय सबै स्पष्ट पा¥यो र यो एक क्षेत्रीय गठबन्धन रहिरहन्छ र भूराजनीतिक विस्तार खोज्दैन भन्ने दाबीलाई कमजोर पारेको छ ।
नाटोका गतिविधिहरूको दायरा उत्तर एटलान्टिक क्षेत्रभन्दा धेरै पर छ । वर्षौँको दौरानमा सङ्गठनले आफ्नो तथाकथित साझेदारी नेटवर्क विस्तार गर्न ठूलो प्रयास गरेको छ । यसले शान्ति कार्यक्रमको लागि साझेदारीको साथै युरेसियाको मामिलामा हस्तक्षेप गरेको छ, भूमध्यसागरीय संवादको साथ मध्यपूर्व र उत्तर अफ्रिकाको मामिलामा हस्तक्षेप गरेको छ, विश्वव्यापी साझेदारी कार्यक्रमको नाउँमा इस्तानबुल सहयोग पहलसँग खाडीमा प्रवेश गर्ने योजना बनाएको छ र एसिया–प्रशान्त क्षेत्रतर्फ विस्तार गरेको छ ।
आफ्नो विस्तार खोज्न नाटोद्वारा बारम्बार प्रयोग गरिने एउटा तिकडमले तथाकथित ‘सुरक्षा खतरा’ लाई बढावा दिइरहेको छ र मान्यताहरूको भिडन्तलाई उक्साइरहेको छ । यसपटकको नाटो शिखर सम्मेलनमा, गठबन्धनले मनोमानीरूपमा ‘चीन खतरा’ सिद्धान्त बेच्यो र आधारहीनरूपमा चीनलाई ‘प्रणालीगत चुनौती’ भएको दाबी ग¥यो । यसको साँचो उद्देश्य सुरक्षा डरलाई बढावा दिनु र एसिया–प्रशान्तमा यसको विस्तारको लागि बहाना खोज्नु थियो ।
एसिया–प्रशान्त क्षेत्रको दीर्घकालीन समृद्धि र स्थायित्व कायम गर्न क्षेत्रीय देशहरूले एकअर्कालाई सम्मान गर्न, खुला र जित्ने सहयोग गर्न र आफ्ना विवादहरूलाई उचितरूपमा व्यवस्थापन गर्न आवश्यक छ । एसिया–प्रशान्तमा नाटोको पूर्वतर्फको आक्रमणले मात्र क्षेत्रीय तनावलाई तीव्र बनाउनेछ र खेमा भिडन्त नयाँ शीतयुद्ध पनि निम्त्याइने छ ।
एसिया–प्यासिफिक देशहरूले यस क्षेत्रमा नाटोको विस्तारलाई स्वागत गर्दैनन् र धेरै नाटो राष्ट्रहरूले पनि यसलाई अनुमोदन गर्दैनन् । एसिया–प्रशान्तलाई ‘नाटोको एसिया–प्रशान्त संस्करण’ आवश्यक छैन ।
नाटोका पूर्व महासचिव जेभियर सोलानाले ‘ग्लोबल नाटो’ वा ‘नाटो प्लस’ ले विश्वलाई विरोधी समूहहरूमा विभाजन गर्न सक्ने टिप्पणी गरे । गत शताब्दीको तातो र शीतयुद्धले सैन्य खेमाहरू विस्तार गर्न र खेमा भिडन्त सिर्जना गर्दा कहिल्यै शान्ति र सुरक्षा ल्याउन सक्दैन बरु युद्ध र द्वन्द्वहरू मात्र निम्त्याउँछ भन्ने सङ्केत दियो ।
नाटोले सहमतिमा आधारित निर्णय गर्ने सिद्धान्तलाई पछ्याउने देखिन्छ, तर यसले संरा अमेरिकाको हितलाई प्राथमिकता दिन्छ र यसका कार्यहरूले अमेरिकी इच्छालाई झल्काउँछ । यस नाटो शिखर सम्मेलनमा प्रचार गरिएको तथाकथित ‘चीन खतरा’ को सिद्धान्त संरा अमेरिकाले फैलाएको चीनको बारेमा गलत जानकारीसँग एकदम मिल्दोजुल्दो छ, जसले नाटोलाई चीनलाई दमन गर्ने एक आधिपत्यवादी उपकरणमा रूपान्तरण गर्ने वासिङ्टनको मनसायलाई पूर्णरूपमा प्रकट ग¥यो ।
पूर्वअमेरिकी विदेश सचिव मेडेलिन अल्ब्राइटले १९९० को अन्त्यमा एक पटक भनेकी थिइन् कि ठूलो युरोपेली प्रयासहरूको लागि अमेरिकी समर्थन ‘थ्री डीः’ गैर–ईयू नाटो सदस्यहरू विरुद्धको भेदभाव, युरोपेली र उत्तर अमेरिकी सुरक्षाको दोहोरोपन र दोहोरोपनबाट बच्न संयोगले मात्र सकिने छ । नाटोको परिचालन योजना प्रणाली वा यसको कमाण्ड संरचना हो । अर्को शब्दमा भन्ने हो भने, संरा अमेरिकाले नाटोमार्फत युरोपेली सुरक्षामाथि आफ्नो नियन्त्रण राख्नु आवश्यक छ र रणनीतिक स्वतन्त्रता र रक्षा निर्माणलाई बलियो बनाउने युरोपको लक्ष्यले अमेरिकी आधिपत्यको लागि बाटो बनाउनुपर्छ ।
विगत तीन दशकभन्दा बढी समयदेखि नाटोले मध्य र पूर्वी युरोपमा विस्तारको लागि जोड दिएर विश्वभरका अन्य देशहरूको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप गर्न र अफगानिस्तानमा सन् २०१४ मा युद्धपछि आतङ्कवादविरोधी कार्यमा जोड दिनका लागि आफ्नो रणनीतिक फोकसलाई समयसापेक्ष स्थानान्तरण गरेको छ ।
आज यसले प्रमुख–देशको प्रतिद्वन्द्वीतामा ध्यान केन्द्रित गरेको छ र एसिया–प्रशान्तमा आफ्नो पूर्वतर्फको आक्रमणलाई गति दिइरहेको छ । यी परिवर्तनहरू संरा अमेरिकाको विदेश नीति समायोजनसँग धेरै सुसङ्गत छन् ।
यद्यपि, ‘संरा अमेरिकाको लगाममा रहेको नाटो’ युरोपेली हितहरूसँग मेल खाँदैन । फ्रान्सेली राष्ट्रपति इमानुएल म्याक्रोँले दोहो¥याएजस्तै युरोपेली देशहरूले थप रणनीतिक स्वायत्तता विकास गर्न आवश्यक छ नत्र महाशक्तिको भिडन्तको स्थितिमा महादेश ‘मोहडा’ मात्र बन्न सक्छ । युरोपको शीर्ष प्राथमिकता विश्वभरका एजेन्डाहरूमा अन्य देशहरूसँग सहयोग नगर्नु हो र युरोप खेमा भिडन्तमा नपर्नु हो ।
शीतयुद्धमा फसेको संसारभन्दा आजको संसार फरक छ । नाटोले तुरुन्तै चीनलाई गाली गर्ने र चीनको बारेमा झूट सिर्जना गर्न बन्द गर्नुपर्छ, शीतयुद्धको मानसिकता र शून्य–योग खेलको पुरानो दर्शन त्याग्नुपर्छ, सैन्य विस्तारको गलत लत त्याग्नुपर्छ र तथाकथित पूर्ण सुरक्षा खोज्न छोड्नुपर्छ र विश्व तथा युरोपलाई समस्यामा पार्न बन्द गर्नुपर्छ । एसिया–प्रशान्त क्षेत्रमा यसले आफ्नो विस्तारको बहाना खोज्न छोड्नुपर्छ तथा विश्व शान्ति र स्थिरता कायम गर्न रचनात्मक भूमिका खेल्नुपर्छ ।
(NATO in Cold War Dream undermines global peace and stability)
(पिपुल्स डेली)
अनुवाद : आरोही