क्याम्प डेभिड शिखर सम्मेलनले एसिया – प्रशान्त क्षेत्रलाई खतरामा पारेको छ

अमेरिकी राष्ट्रपति जो बाइडेन, जापानी प्रधानमन्त्री फुमियो किशिदा र कोरिया गणतन्त्रका राष्ट्रपति युन सुक–योलले शुक्रबार वासिङ्गटन डीसीनजिकै क्याम्प डेभिडमा शिखर सम्मेलन गर्नेछन् । त्यहाँ उनीहरूले त्रिपक्षीय सहयोग विस्तार गर्ने योजना घोषणा गर्ने अपेक्षा गरिएको छ । तर, बाइडेनले पदभार ग्रहण गरेपछि कुनै पनि विदेशी नेताको राष्ट्रपतिको रिसोर्टमा यो पहिलो भ्रमण भएकोले त्यहाँ आँखा भेट्नुभन्दा भेट्न धेरै छ । मिडिया रिपोर्टअनुसार वासिङ्गटनले ‘संयुक्त वक्तव्य’ को लागि जोड दिइरहेको छ । तीन देशहरूले आफ्नो त्रिपक्षीय सम्बन्धलाई बलियो बनाउन र नियमित बैठकहरू आयोजना गर्न संयन्त्र स्थापना गर्ने सम्भावना छ । ‘ऐतिहासिक त्रिपक्षीय संवाद’ ले एसिया–प्रशान्त क्षेत्रमा खतरनाक सन्देश दिइरहेको छ ।
संरा अमेरिकाको ‘इन्डो–प्यासिफिक रणनीति’ को १० मूल पक्षहरूमध्ये संरा अमेरिका–जापान–दक्षिण कोरिया सहयोगले एसिया–प्रशान्त क्षेत्रमा अमेरिकाका दुई सबैभन्दा महत्वपूर्ण गठबन्धनहरूलाई एकीकृत गर्ने लक्ष्य राखेको छ ।
बाइडेन प्रशासनले जापान र दक्षिण कोरियालाई चीनसँग प्रतिस्पर्धा गर्न र त्यसको उदयलाई रोक्न मद्दत गर्न दुवैलाई दबाब दिइरहेको छ । प्रशासनले पनि युक्रेन सङ्कटलाई एसिया–प्रशान्त क्षेत्रमा आफ्नो गठबन्धनलाई बलियो बनाउन प्रयोग गरिरहेको छ ।
अमेरिका–जापान र अमेरिका–दक्षिण कोरिया गठबन्धनहरू शीतयुद्ध युगका उत्पादनहरू हुन् । पूर्वी एसिया–प्रशान्तमा अमेरिकाको चासो कायम राख्नको लागि आधारशिला बनेको छ जबकि पछिल्लो गठबन्धन अहिलेसम्म मुख्यरूपमा कोरियाली प्रायःद्वीप मुद्दामा केन्द्रित छ । यद्यपि, वासिङ्गटनले अन्य मुद्दाहरू समेट्न अमेरिका–दक्षिण कोरिया गठबन्धनलाई विस्तार गर्न धेरैपटक प्रयास गरेको छ तर यसअघिका दक्षिण कोरिया सरकारहरूले चीन–दक्षिण कोरिया सम्बन्ध र दक्षिण कोरिया–जापान सम्बन्धको संवेदनशीलतालाई जोड दिएर धेरै हदसम्म संयम राखेका थिए । तर मे २०२२ मा पदभार ग्रहण गरेलगत्तै, युनले यूएस–दक्षिण कोरिया सैन्य गठबन्धनलाई विश्वव्यापी व्यापक रणनीतिक गठबन्धनमा स्तरवृद्धि गर्न बाइडेनसँग सम्झौता गरे । पछि, सियोलले दोस्रो विश्वयुद्धको जबरजस्ती श्रम मुद्दामा जापानलाई एकतर्फी सहुलियत दिएर अमेरिका–जापान–दक्षिण कोरिया सहयोगको लागि मार्गप्रशस्त ग¥यो ।
गत वर्षमा, तीन देशका नेताहरूले नाटो शिखर सम्मेलन, पूर्वी एसिया शिखर सम्मेलन र जी–सेभेन शिखर सम्मेलनजस्ता बहुपक्षीय बैठकहरूको साइडमा त्रिपक्षीय वार्ता गरेका छन् ।
क्याम्प डेभिड बैठकमा तीन पक्षहरूले औपचारिकरूपमा एसिया–प्रशान्त क्षेत्रका लागि लुकेका जोखिमहरू बोक्न सक्ने सहयोगको रूपरेखा प्रस्तुत गर्ने अपेक्षा गरिएको छ । पहिलो, त्रिपक्षीय सैन्य गठबन्धनको औपचारिकताले कोरियाली प्रायःद्वीपमा तनाव बढाउने सम्भावना धेरै छ । तीन देशहरूले प्रजग कोरियाको मिसाइल प्रक्षेपणको प्रारम्भिक चेतावनीमा वास्तविक–समय डेटा साझा गर्ने, प्रजग कोरियाको क्षेप्यास्त्र क्षमताहरू पत्ता लगाउन र मूल्याङ्कन गर्ने क्षमतामा सुधार गर्ने र प्रजग कोरियाविरुद्ध तिनीहरूको प्रतिरोधलाई बलियो बनाउनेसहित त्रिपक्षीय संयन्त्र स्थापना गरेर आफ्नो सैन्य सहयोगलाई बलियो बनाउन चाहन्छन् । यस्तो कदमले कोरिया प्रायःद्वीपको आणविक मुद्दालाई कहिल्यै नटुङ्गिने दुश्चक्रमा लाने सम्भावना छ ।
२०१८ मा प्रजग कोरियाले आणविक परीक्षणहरू रोक्ने र लामो दूरीको मिसाइल परीक्षणमा रोक लगाउने घोषणा ग¥यो । प्रजग (उत्तर) कोरियाले आर्थिक र सामाजिक विकासमा बढी ध्यान दिने पनि बताएको थियो । तर, संरा अमेरिकाले त्यो अवसरको सदुपयोग गरेन वा आणविक निःशस्त्रीकरणको समस्या समाधान गर्ने प्रयास गरेन । बाइडेन प्रशासनले प्रजग कोरियासँग शान्ति कायम गर्न खोज्नुको सट्टा, जापान र दक्षिण कोरियासँगको युद्धको गठबन्धनलाई बलियो बनाउन तनावको शोषण ग¥यो ।
संरा अमेरिका, जापान र दक्षिण कोरियाले गत वर्ष जूनदेखि धेरै संयुक्त मिसाइल र एन्टी–पनडुब्बी अभ्यासहरू सञ्चालन गरेका छन् । गत महिना एक अमेरिकी आणविक–सञ्चालित पनडुब्बीले चार दशकमा पहिलोपटक दक्षिण कोरियाको बुसान बन्दरगाहमा बिसायो । जुन उनीहरूले प्रजग कोरियाविरुद्ध प्रतिरोधको रूपमा काम गर्ने बताएका थिए, तर इतिहासले देखाउँछ कि बलियो प्रतिरोधले नयाँ सङ्कटहरू निम्त्याउन सक्छ ।
दोस्रो, एसिया–प्रशान्त क्षेत्रमा संरा अमेरिकाको सैन्य रणनीतिसँग जापान र दक्षिण कोरियाको पूर्ण गठबन्धनले चीनसँगको तनाव बढाउन सक्छ । संरा अमेरिका, जापान र दक्षिण कोरियाले इन्डो–प्यासिफिकका लागि त्रिपक्षीय साझेदारीमा नोमपेन्ह स्टेटमेन्ट (नोमपेन्ह वक्तव्य) जारी ग¥यो, पहिलोपटक घोषणा ग¥यो कि त्रिपक्षीय साझेदारीको उद्देश्य सम्पूर्ण ‘इन्डो–प्यासिफिक क्षेत्र’ मा सुरक्षा कायम राख्ने हो ।
जून महिनामा तीन देशका रक्षा मन्त्रीहरूले एक संयुक्त विज्ञप्ति जारी गर्दै ताइवान स्ट्रेटको अवस्थालाई उल्लेख गर्दै र उनीहरूले ‘इन्डो–प्यासिफिक क्षेत्र’ मा सुरक्षा चुनौतीहरूलाई संयुक्तरूपमा सूचना साझेदारी, उच्चस्तरीय नीति परामर्श र त्रिपक्षीय सैन्य अभ्यासमार्फत सम्बोधन गर्ने बताए ।  ।
यदि जापान र दक्षिण कोरिया अन्ततः अमेरिकासँग मिलेर उनीहरूका गतिविधिले चीनको सार्वभौमसत्ता र राष्ट्रिय हितलाई कमजोर बनाउँछ भने त्यसले यस क्षेत्रमा तनाब बढाउनेछ र भिडन्त पनि निम्त्याउन सक्छ । जापानले गत वर्षको अन्त्यमा आफ्नो सुरक्षा स्थितिलाई पुनः परिभाषित गर्दै तीनवटा दस्तावेज जारी गरेको थियो । अब, यसले रक्षा–उन्मुख रणनीतिको सिद्धान्त त्यागेको छ र आफ्नो आक्रामक क्षमता बढाएको छ । जापानले संरा अमेरिकालाई सन् २०२५ सम्ममा ओकिनावामा उन्नत मरीन कोप्र्स (जलसेना) युनिट तैनाथ गर्न अनुमति दिएको छ ।
दक्षिण कोरिया र संरा अमेरिकाले द्विपक्षीय ‘परमाणु परामर्श समूह’ स्थापना गर्ने निर्णय गरेका छन् र संरा अमेरिकाले तीन पक्षको साझा आणविक प्रतिरोधलाई बलियो बनाउन नयाँ त्रिपक्षीय परामर्श संयन्त्र बनाउने विचार गरिरहेको छ । यी चालहरू प्रायःद्वीप आणविक मुद्दाभन्दा बाहिर जान्छन् र सम्पूर्ण एसिया–प्रशान्त क्षेत्रमा अस्थिर प्रभाव पार्नेछ ।
तेस्रो, जापान र दक्षिण कोरियाले उत्तर एट्लान्टिक सन्धि सङ्गठन (नाटो) सँग बारम्बार अन्तरक्रिया गर्दै आएका छन्, यसलाई पूर्वतिर विस्तार गर्न र यस क्षेत्रमा समस्याहरू उत्पन्न गर्न मद्दत गर्दै छन् । संरा अमेरिकाको नेतृत्वमा रहेको एशिया–प्रशान्त गठबन्धनको तुलनामा, नाटो एक अधिक व्यवस्थित र शस्त्रअस्त्र सम्पन्न सङ्गठन हो र वास्तविक लडाइँमा बढी केन्द्रित छ । संरा अमेरिकाले नाटोका अन्य सदस्यहरूलाई एसिया–प्रशान्त क्षेत्रमा हस्तक्षेप गर्न मनाउन र आफ्ना एसियाली सहयोगीहरूलाई नाटोसँग सहकार्य गर्न प्रोत्साहित गर्दै आएको छ । जापान र दक्षिण कोरियाले नाटोको सहयोगात्मक साइबर सुरक्षा केन्द्रमा सामेल भएका छन् र व्यक्तिगतरूपमा अनुकूल साझेदारी कार्यक्रममा हस्ताक्षर गरेका छन् । नाटोले अन्य चीजहरूबाहेक नक्कली समाचारहरूविरुद्ध लड्न र उच्चस्तरीय राजनीतिक सैन्य संवाद र संयुक्त अभ्यासहरू राख्न साइबर सुरक्षामा सहयोगलाई बलियो बनाउन चाहेको बताएको छ ।
साथै, जापान र दक्षिण कोरियाले २०२२ र २०२३ को नाटो शिखर सम्मेलनहरूमा भाग लिए र एसियामा ट्रान्स–एट्लान्टिक सैन्य गठबन्धन (नाटो) को सबैभन्दा महत्वपूर्ण साझेदार बनेका छन् । नाटो महासचिव जेन्स स्टोल्टनबर्ग यस वर्षको सुरुमा दुई देशको भ्रमण गर्न नाटोको योजनाको बारेमा छलफल गर्न आएका थिए । नाटोले टोकियोमा सम्पर्क कार्यालय र सहयोग बढाउन उपायहरू खोजिरहेको छ । संरा अमेरिका–जापान–नाटो सैन्य गठबन्धनको सुदृढीकरण र एसिया–प्रशान्त क्षेत्रमा नाटोको विस्तारले यस क्षेत्रमा ‘नयाँ शीतयुद्ध’ को वातावरणलाई बढावा दिनेछ, द्वन्द्वको जोखिम बढाउनेछ र शान्ति र विकासलाई कमजोर बनाउनेछ ।
चौथो, उनीहरूले ‘आर्थिक सुरक्षा’ लाई दिएको ठूलो महत्वलाई ध्यानमा राख्दै संरा अमेरिका, जापान र दक्षिण कोरियाले क्षेत्रीय अर्थतन्त्रलाई धुजाधुजा पार्न र प्राविधिक विकासमा चोट पु¥याउन र क्षेत्रीय विकासमा ठूलो चोट पु¥याउन सक्छन् । विश्वव्यापी आर्थिक र प्राविधिक क्षेत्रहरूमा आफ्नो अग्रणी स्थिति कायम राख्न, अमेरिकाले आफ्नो घरेलु उद्योगहरूको सुरक्षा गर्न र विश्वव्यापी व्यापार र पुँजीको सामान्य प्रवाहमा बाधा पु¥याउन धेरै उपायहरू लागू गरेको छ । यसले हालैका वर्षहरूमा विश्वव्यापीकरण विरोधी लहरहरू पनि उत्प्रेरित गरेको छ र जापान तथा दक्षिण कोरियालाई आफ्ना मागहरू स्वीकार गर्न दबाब दिएको छ । त्यसको बाबजुद जापान र दक्षिण कोरियाले आर्थिक संलग्नतालाई गहिरो बनाउन अमेरिकासँग नयाँ त्रिपक्षीय आर्थिक सुरक्षा संवाद संयन्त्र स्थापना गर्न सहमत भएका छन् ।
यस्ता चालहरूले उत्पादन लागतमा उल्लेखनीय वृद्धि गर्नेछ र आर्थिक दक्षता घटाउनेछ । विकसित देशहरूले यसबाट हुने क्षति व्यहोर्न सक्ने भए पनि विकासोन्मुख राष्ट्रहरूले त्यसको चर्को मूल्य चुकाउनुपर्ने हुन्छ । त्रिपक्षीय शिखर सम्मेलन अमेरिकाको लागि ‘ऐतिहासिक’ हो किनभने यसले जापान र दक्षिण कोरियासँगको गठबन्धनलाई बलियो बनाउन मद्दत गर्छ । तर, यो एसिया–प्रशान्तका लागि खतरनाक छ किनभने उनीहरूले स्थापना गर्न खोजेको त्रिपक्षीय गठबन्धनले क्षेत्रीय व्यवस्थालाई झन् द्वन्द्वात्मक र कम सहयोगी दिशातर्फ लैजानेछ । क्षेत्रीय विकासको चासो राख्ने सबै यस कदमबाट सजग हुनुपर्छ ।
(लेखक चाइना इन्स्टिच्युट अफ इन्टरनेसनल स्टडीजको अन्तर्राष्ट्रिय रणनीतिक अध्ययन विभागका उपनिर्देशक हुन् ।)
– चाइना डेली
अनुवाद : प्रकाश